V KZ 50/01

POSTANOWIENIE Z DNIA 2 STYCZNIA 2002 R. V KZ 50/01 W art. 101 § 1 pkt 2 in principio k.p.k. użyto sformułowania „osoba nieuprawniona do orzekania” w odniesieniu do sprawy, w której wydano orzeczenie będące przedmiotem postępowania o stwierdzenie nieważno- ści. Nieuprawniona do orzekania jest zatem osoba, której udział w wydaniu tego orzeczenia nastąpił z przekroczeniem ustawowych granic jej upraw- nienia do orzekania. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca). Sędziowie: SN L. Misiurkiewicz, SO del. do SN W. Błuś. Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Gemra. Sąd Najwyższy w sprawie Jolanty J., oskarżonej z art. 148 § 1 k.k., po rozpoznaniu zażalenia Jolanty J. na postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 17 października 2001 r. o stwierdzeniu nieważności wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 1 czerwca 2001 r., po wysłuchaniu wniosku prokuratora p o s t a n o w i ł utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie (...). U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 1 czerwca 2001 r. Jolanta J. zo- stała skazana za to, że dnia 18 maja 2000 r. w O., posługując się ostrym narzędziem, przewidując możliwość spowodowania choroby realnie zagra- 2 żającej życiu i godząc się na to, zadała Zbigniewowi S. jedno uderzenie w klatkę piersiową, powodując ranę cięto – kłutą, przechodzącą przez powło- ki miękkie ciała i przebijającą serce, a w rezultacie śmierć Zbigniewa S., przy czym skutek ten mogła przewidzieć – tj. za przestępstwo określone w art. 156 § 3 k.k. – na karę 8 lat pozbawienia wolności. Po złożeniu przez obrońcę oskarżonej wniosku o doręczenie wyroku wraz z uzasadnieniem Przewodniczący Wydziału III Sądu Okręgowego przedstawił, na podstawie art. 102 § 1 k.p.k., akta sprawy Sądowi Apela- cyjnemu w W., ze wskazaniem na uchybienie stanowiące przyczynę nie- ważności wyroku, a konkretnie na to, że w wydaniu wyroku brała udział asesor sądowy Monika S., a więc osoba nieuprawniona do orzekania w sądzie okręgowym rozpoznającym sprawę oskarżonej w pierwszej instan- cji. Na posiedzeniu w dniu 17 października 2001 r. Sąd Apelacyjny w W. postanowił: 1) stwierdzić, że wyrok Sądu Okręgowego w O. z dnia 1 czerwca 2001 r. w sprawie Jolanty J. jest nieważny z mocy samego prawa; 2) przekazać sprawę Jolanty J. Sądowi Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, że decyzja Prezesa Są- du Okręgowego w O. o wyznaczeniu Moniki S. do pełnienia obowiązków sędziego Sądu Okręgowego w sprawie Jolanty J., oskarżonej o przestęp- stwo określone w art. 148 § 1 k.k., rozpoznawanej w pierwszej instancji, naruszała przepisy art. 115 § 2 i 3 obowiązującej w tym czasie ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (jedn. tekst jedn.: Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Przepisy te, stosowane łącznie z uregulowaniami zawartymi w art. 63 § 1 – 3 u.s.p., nie zawierały podstawy, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego, do powierzenia asesorowi sądowemu czynności sędziowskich w sądzie okręgowym orzekającym jako 3 sąd pierwszej instancji. Dopuszczały natomiast delegowanie asesora do sądu okręgowego jako odwoławczego. W konkluzji Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że asesor sądowy, który z naruszeniem przepisów prawa o ustroju sądów powszechnych został delegowany do pełnienia obowiązków sędzie- go w sądzie okręgowym i brał udział w wydaniu wyroku przez ten sąd w sprawie rozpoznawanej w pierwszej instancji, był osobą nieuprawnioną do orzekania, a wydany wyrok jest z tego powodu nieważny – w myśl art. 101 § 1 pkt 2 k.p.k. Postanowienie Sądu Apelacyjnego zaskarżyła oskarżona Jolanta J. Z uzasadnienia zażalenia wynika, że rozstrzygnięcie o stwierdzeniu nie- ważności wyroku uznaje ona za niekorzystne dla siebie. Pogarsza bowiem jej sytuację prawną jako osoby tymczasowo aresztowanej, gdyż pozbawia ją uprawnień przysługujących tymczasowo aresztowanym, wobec których wydano wyrok w sądzie pierwszej instancji („... mogłam spokojnie odbywać wyrok ... a przez to zostałam bardzo skrzywdzona”). Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Oskarżona nie sformułowała w zażaleniu zarzutu podważającego przyjęcie, że skazujący ją wyrok Sądu Okręgowego obciążony jest uchy- bieniem stanowiącym podstawę stwierdzenia nieważności. Treść zażalenia wskazuje jednak, że uznaje ona postanowienie za niekorzystne dla siebie, gdyż jest gotowa poddać się nieprawomocnie orzeczonej karze i nie chce być ponownie sądzona przez sąd pierwszej instancji. Zważywszy, że w za- istniałej sytuacji procesowej nie obowiązywałby przy ponownym rozpozna- niu sprawy zakaz orzekania na niekorzyść w porównaniu z nieważnym orzeczeniem (art. 103 § 2 k.p.k. a contrario) i dopatrując się w zaskarżo- nym postanowieniu rozstrzygnięcia szkodzącego interesom oskarżonej, Sąd Najwyższy uznał, że zażalenie odpowiada warunkom formalnym środ- ka odwoławczego (art. 425 § 3 i art. 427 k.p.k.) i podlega rozpoznaniu. 4 Przechodząc do kwestii merytorycznych, należy już na wstępie zau- ważyć, że trafna jest analiza prawna przeprowadzona przez Sad Apelacyj- ny oraz konkluzja o niedopuszczalności orzekania przez asesora sądowe- go w sprawie rozpoznawanej w pierwszej instancji w sądzie okręgowym. Wykluczały to powołane przepisy Prawa o ustroju sądów powszechnych z 1985 r., ograniczające możliwość powierzania asesorowi pełnienia czynno- ści sędziowskich w sądzie okręgowym tylko do postępowania odwoławcze- go. Zasadnie posłużono się argumentami zawartymi w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 1987 r., III PZP 84/86 (OSNKW 1987, z. 7-8 poz. 57), wydanej wprawdzie pod rządem Prawa o ustroju sądów powszechnych w innym częściowo kształcie normatywnym, ale rozpatrującej analogiczne zagadnienie zakresu kompetencji jurysdyk- cyjnych asesora sądowego. Podkreślono ponadto, że po wejściu w życie, z dniem 1 października 2001 r., ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070) możliwość powie- rzania asesorowi czynności sędziowskich została ograniczona już tylko do spraw rozpoznawanych w sądzie rejonowym (art. 135 § 1 i art. 136 § 2 w zw. z art. 76 § 6 i 8 u.s.p. z 2001 r.). Kierunek rozstrzygnięcia zażalenia zależał jednak od oceny, czy Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, że wyrok skazujący oskarżoną został wydany z udziałem asesora sądowego jako osoby nieuprawnionej do orzekania w rozumieniu art. 101 § 1 pkt 2 k.p.k. Należało w związku z tym rozważyć, jakie znaczenie nadaje ustawodawca zawartemu w tym przepisie sformu- łowaniu „osoba nieuprawniona do orzekania”. Sąd Apelacyjny nie formuło- wał wprost odpowiedzi na to pytanie, ale z uzasadnienia postanowienia wynika, że pojęcie „uprawnienie do orzekania” odniósł do zakresu ustawo- wo określonych uprawnień orzeczniczych osoby, z uwzględnieniem możli- wości ich rozszerzenia w drodze delegowania do pełnienia czynności sę- dziowskich przez Ministra Sprawiedliwości lub prezesa sądu apelacyjnego 5 albo okręgowego. Kierował się zatem tym, jak ustawa oznaczyła potencjal- ny zasięg uprawnień orzeczniczych sędziego, asesora sądowego, a także ławnika. W odniesieniu do asesora przepisy Prawa o ustroju sądow po- wszechnych z 1985 r. określały te uprawnienia jednoznacznie. Stanowiły, że Minister Sprawiedliwości mógł powierzyć asesorowi pełnienie czynności sędziowskich w sądzie rejonowym na czas określony, nie dłuższy niż 3 la- ta, za zgodą kolegium sądu okręgowego. W tym samym trybie można było powierzyć mu pełnienie czynności sędziowskich w sądzie okręgowym jako odwoławczym (art. 115 § 2). Ponadto, po uprzednim powierzeniu czynności sędziowskich przez Ministra Sprawiedliwości, prezes sądu okręgowego mógł delegować asesora do innego sądu rejonowego na obszarze właści- wości sądu okręgowego, a także do tego sądu okręgowego jako odwoław- czego (art. 115 § 3 w zw. z art. 63 § 3). Jeśli zatem przepisy ustawy nie przewidywały możliwości powierze- nia asesorowi pełnienia czynności sędziowskich w sądzie okręgowym jako rozpoznającym sprawy w pierwszej instancji, to w sposób oczywisty nasu- wała się konkluzja, ze wyrok Sądu Okręgowego w O. wydany został z udziałem asesora sądowego jako osoby nieuprawnionej do orzekania. Tak prezentowane przez Sąd Apelacyjny stanowisko zasługuje na aprobatę. Istotnie, przy rozstrzyganiu w przedmiocie nieważności orzecze- nia z punktu widzenia przesłanki określonej w art. 101 § 1 pkt 2 in principio k.p.k., decydujące jest to, czy osoba, której nadano „władzę sądzenia” przez powołanie (sędzia), mianowanie i powierzenie pełnienia czynności sędziowskich (asesor sądowy), lub wybór (ławnik), miała płynące z ustawy uprawnienie obejmujące możliwość orzekania w sprawie, której dotyczy postępowanie w kwestii nieważności. Nie do końca można zgodzić się z tezami zawartymi w komentarzach do kodeksu postępowania karnego z 1997 r., wyrażającymi pogląd, iż przepis art. 101 § 1 pkt 2 in principio k.p.k. dotyczy osób w ogóle nieu- 6 prawnionych do orzekania w jakimkolwiek sądzie. Przeciwstawieniem tak pojętego nieuprawnienia miałoby być uprawnienie do orzekania „w ogóle”, czy też uprawnienie „generalne”, jako stanowiące wystarczające quantum kompetencji orzeczniczych osoby, wyłączające ją z kręgu „nieuprawnio- nych” (T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 1998, s. 257; Kodeks postępowania karnego. Komentarz pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 1999, t. I, s. 463 – 464; Kodeks postępowania karnego. Komentarz, pod red. Z. Gostyńskiego, Warszawa 1999, t. I, s. 377; J. Grajewski, L. Paprzycki: Kodeks postępowania karnego z komenta- rzem, Sopot 2000, s. 177). Zdaniem Sądu Najwyższego, kryterium „generalnego” uprawnienia do orzekania, czy też uprawnienia „w ogóle” jest bezużyteczne przy rozwa- żaniu, czy konkretne orzeczenie jest nieważne z powodu omawianego tu uchybienia. To, czy osoba, która brała udział w wydaniu orzeczenia miała uprawnienie do orzekania „w ogóle”, niczego nie wyjaśnia. Nie rozstrzyga się przecież o nieważności orzeczenia w zależności od tego, czy zostało wydane przez osobę uprawnioną do orzekania w sprawach innych. Istotne są nie okoliczności zewnętrzne, lecz bezpośrednio dotyczące sprawy, co do której toczy się postępowanie w przedmiocie nieważności orzeczenia. Decydujące zatem znaczenie ma uprawnienie osoby do orzekania w spra- wie in concreto, a nie w jakiejkolwiek innej. Wymaga przy tym podkreślenia, że pojęcie „ogólnego” uprawnienia do orzekania nie występuje w ustawie. Jego granice są zawsze oznaczone. Najszerzej – w odniesieniu do sędziów. Co prawda, powołanie przez Pre- zydenta na stanowisko sędziego uprawnia do orzekania w jednym, macie- rzystym sądzie, ale przez delegowanie może on uzyskać prawo orzekania w innych sądach w ich strukturze pionowej i poziomej (art. 63 u.s.p. z 1985 r. i art. 77 u.s.p. z 2001 r.). Znacznie węższe uprawnienia, o czym już była mowa, przyznaje ustawa asesorowi sądowemu, skoro możliwość delego- 7 wania go poza macierzysty sąd rejonowy odnosi się tylko do innych sądów rejonowych, przy czym do dnia 30 września 2001 r. – obejmowała ona tak- że sąd okręgowy jako odwoławczy (art. 135 § 1 i art. 136 § 2 u.s.p. z 2001 r., art. 115 u.s.p. z 1985 r.). Uprawnienia orzecznicze ławnika ograniczają się natomiast do jednego sądu (art. 133 § 2 u.s.p. z 1985 r. i art. 159 § 2 u.s.p. z 2001 r.). W podsumowaniu należy stwierdzić, że pogląd wiążący pojęcie „oso- by uprawnionej do orzekania” z całkowitym brakiem uprawnień jurysdyk- cyjnych nadmiernie zawęża zakres tego pojęcia. Prowadzi bowiem do wniosków, które na gruncie konkretnej sprawy zaprzeczałyby jasno sformu- łowanej normie ustawowej, obligującej do stwierdzenia nieważności orze- czenia, w którego wydaniu brała udział osoba nieuprawniona do orzekania. Nie może ulegać wątpliwości, że w art. 101 § 1 pkt 2 in principio k.p.k. uży- to sformułowania „osoba nieuprawniona do orzekania” nie w znaczeniu abstrakcyjnym, lecz w odniesieniu do sprawy, w której wydano orzeczenie będące przedmiotem postępowania o stwierdzenie nieważności. Nieu- prawnioną do orzekania jest zatem osoba, której udział w wydaniu tego orzeczenia nastąpił z przekroczeniem ustawowych granic jej uprawnienia do orzekania. Wracając na grunt sprawy, pozostaje dopowiedzieć, że stwierdzenie przez Sąd Apelacyjny nieważności wyroku Sądu Okręgowego w O., wyda- nego z udziałem asesora sądowego, było zasadne. Jest on bowiem obcią- żony uchybieniem stanowiącym przyczynę nieważności określoną w art. 101 § 1 pkt 2 k.p.k.