V KS 27/24

SN
V KS 27/24
POSTANOWIENIE
Dnia 8 stycznia 2025 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Włodzimierz Wróbel
w sprawie
B. G. i J. P.
‎
oskarżonych z art. 220 § 1 k.k. i in.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 8 stycznia 2025 r.,
‎
skarg obrońców w trybie art. 539a k.p.k.,
‎
na wyrok sądu odwoławczego – Sądu Okręgowego w Kaliszu
z dnia 12 lipca 2024 r., sygn. akt IV Ka 429/24,
uchylający wyrok Sądu Rejonowego w Kaliszu
z dnia 30 sierpnia 2023 r., sygn. akt II K 776/21
p o s t a n o w i ł:
1. oddalić skargi;
2. obciążyć oskarżonych kosztami postępowania sądowego przed Sądem Najwyższym.
[J.J.]
UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 30 sierpnia 2023 r. (sygn. akt II K 776/21) uniewinniono B. G. od zarzutu popełnienia czynu z art. 220 § 1 i § 2 k.k. i art. 156 § 1 pkt 2 i § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i J.P. od zarzutu popełnienia czynu z art. 220 § 1 i § 2 k.k. i art. 156 § 1 pkt 2 i § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. Wyrokiem Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 12 lipca 2024 r. (sygn. akt IV Ka 429/24) uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozstrzygnięcia.
Na powyższe orzeczenie skargi wnieśli obrońcy obu oskarżonych.
Adwokat Ł. J., obrońca J. P. zarzucił wyrokowi:
„1) obrazę  przepisów  postępowania,  tj.  art.  437  §  2  k.p.k.  polegającą  na  uchyleniu  wyroku  Sądu  I instancji   i   przekazaniu   sprawy   do   ponownego   rozpoznania   w   sytuacji,   gdy   nie   zaistniały przesłanki   określone   w   art.   454   k.p.k.,   gdyż   -   pomimo   formalnego   powołania   przez   sąd odwoławczy  powyższego  przepisu  -  brak  jest  podstaw  do  wydania  wobec  oskarżonego  wyroku skazującego, brak więc było podstaw do uchylenia orzeczenia Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 30 sierpnia 2023 roku. Sąd  Okręgowy  w  Kaliszu  błędnie   uznał,  iż   podstawy  takie  zaistniały,  co  z  kolei  było konsekwencja   błędnego   uznania   przez   Sąd   II   instancji,   że   poglądy   biegłego   M.S.  (wyrażone  w  treści  jego  opinii  pisemnej,  k.  447  akt),  zacytowane  przez  Sąd I   instancji   w   treści   uzasadnienia   na   k.   768   akt   (a   dotyczące   rzekomego   narażenia pracowników  na  bezpośrednie  niebezpieczeństwo  utraty  życia  lub  ciężkiego  uszczerbku  na zdrowiu)  są  poglądami  własnymi  Sądu  I  instancji  i  stanowią  element  ustalone  przez  Sąd stanu  faktycznego,  podczas  gdy  ustalenia  faktyczne  Sąd  I  instancji  -  w  szeroki  sposób opisane  przez  Sąd  I  instancji  w  treści  uzasadnienia  wyroku  -  są  całkowicie  odmienne  od ustaleń   w.   biegłego   (Sąd   I   instancji   niejako   rozprawia   się   w   treści   uzasadnienia   z argumentami  biegłego,  które  to  argumenty  biegłego  Sąd  II  instancji  błędnie  odczytał  jako argumenty  Sądu  I  instancji);  Sąd  I  instancji  w  sposób  kompletny  i  wyczerpujący  przedstawił (w  części  uzasadnienia  zatytułowanej  podstawa  prawna  wyroku  -  zwięźle  o  powodach  przyjętej kwalifikacji prawnej) ustalony przez siebie stan faktyczny oraz dokonał oceny prawnej ww. stanu faktycznego,  z  której  to oceny - wbrew twierdzeniom  sądu II instancji - w sposób jednoznaczny i   dobitny   wynika,   że   sąd   I   instancji   nie   podzielał   zapatrywania   biegłego   S. dotyczącego  rzekomego  wystąpienia  naruszeń  BHP  (szczegółową  analizę  rozbieżności  pomiędzy ustaleniami  biegłego  i  ustaleniami  Sądu  I  instancji  w  tym  zakresie  obrońca  zawarł  w  tabeli  na stronie  9  niniejszej  skargi),  a  w  konsekwencji,  biorąc  pod  uwagę  swoje  własne  ustalenia  -  nie podzielał  również  zapatrywania  biegłego  dotyczącego  narażenia  pracowników  na  bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (biegły w ocenie obrony nie był   zresztą   uprawniony   do   wyrażenia   tego   typu   zapatrywania,   albowiem   stanowi   to ocenę materiału dowodowego i zarezerwowane jest dla uprawnień sądu),
2)  obrazę  przepisów  postępowania,  tj.  art.  17 § 1 pkt 9) k.p.k. poprzez błędne uznanie przez Sąd Odwoławczy,  że  rzekome  niedopełnienie  obowiązków  przez  oskarżonego  J.  P. narażało  pracowników  na  bezpośrednie  niebezpieczeństwo  utraty  życia  albo  ciężkiego uszczerbku  na  zdrowiu  (punkt  2.2.1.  uzasadnienia),  co  z  kolei  doprowadziło  sąd  odwoławczy do  błędnego  przekonania  że  wypełnione  zostały  znamiona  przestępstwa  z  art.  220  §  2  k.k.  na szkodę  pracowników  (liczba  mnoga),  podczas  gdy  skarga  oskarżyciela  publicznego inicjująca  postępowanie  sądowe  dotyczy  czynu  na  szkodę  wyłącznie  jednego  pracownika (D.  M.),  nie  obejmuje  pozostałych  pracowników;  Sąd  Odwoławczy  jest wobec  powyższego  związany  granicą  oskarżenia,  nie  posiada  uprawnienia  do  oceny zachowania  oskarżonego  wobec  pozostałych  pracowników,  którzy  nie  występują  w  toku postępowania  w  charakterze  pokrzywdzonych,  przez  co  postępowanie  Sądu  Odwoławczego stanowi  wyjście  poza  granicę  oskarżenia,  nieuprawnione  orzekanie  przy  braku  skargi uprawnionego  oskarżyciela  i  wobec  tego  skutkuje  zaistnieniem  bezwzględnej  przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 9) k.p.k.”
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i  przekazanie  sprawy  Sądowi  Okręgowemu  w Kaliszu jako sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania.
Adwokat A. J., obrońca B. G. zarzucił wyrokowi:
„1)   obrazę przepisów postępowania, tj. art. 437 § 2 k.p.k. polegającą na uchyleniu wyroku Sądu  pierwszej  instancji  i  przekazaniu  sprawy  do  ponownego  rozpoznania  w  sytuacji gdy nie zaistniały przesłanki określone w art. 454 k.p.k, gdyż - pomimo formalnego powołania przez sąd odwoławczy ww. przepisu - brak jest podstaw do wydania wobec oskarżonego wyroku skazującego, brak więc było podstaw do uchylenia orzeczenia Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 30 sierpnia 2023 roku. Sąd Okręgowy w Kaliszu błędnie uznał, iż podstawy takie zaistniały, co z kolei było konsekwencją błędnego uznania  przez  Sąd  II  instancji,  że  poglądy  biegłego  M. S.  (wyrażone w  treści  jego  opinii  pisemnej,  k.  447  akt),  zacytowane  przez  Sąd  I  instancji  w  treści uzasadnienia   na   k.   768   akt   (a   dotyczące   rzekomego   narażenia   pracowników   na bezpośrednie  niebezpieczeństwo  utraty  życia  lub  ciężkiego  uszczerbku  na  zdrowiu)  są poglądami  własnymi  Sądu  I  instancji  i  stanowią  element  ustalone  przez  Sąd  stanu faktycznego,  podczas  gdy  ustalenia  faktyczne  Sąd  I  instancji  -  w  szeroki  sposób opisane przez Sąd I instancji w treści uzasadnienia wyroku - są całkowicie odmienne od ustaleń ww. biegłego (Sąd I instancji niejako rozprawia się w treści uzasadnienia z  argumentami  biegłego,  które  to  argumenty  biegłego  Sąd  II  instancji  błędnie odczytał  jako  argumenty  Sądu  I  instancji);  Sąd  I  instancji  w  sposób  kompletny  i wyczerpujący   przedstawił   (w   części   uzasadnienia   zatytułowanej   podstawa   prawna wyroku-zwięźle  o  powodach  przyjętej  kwalifikacji  prawnej)  ustalony  przez  siebie  stan faktyczny  oraz  dokonał  oceny  prawnej  ww.  stanu  faktycznego,  z  której  to  oceny  - wbrew twierdzeniom sądu II instancji - w sposób jednoznaczny i dobitny wynika, że sąd I   instancji   nie   podzielał   zapatrywania   biegłego   S.   dotyczącego rzekomego  wystąpienia  naruszeń  BHP  (szczegółową  analizę  rozbieżności  pomiędzy ustaleniami  biegłego  i  ustaleniami  Sądu  I  instancji  w  tym  zakresie  obrońca  zawarł  w tabeli  na  stronie  9  niniejszej  skargi),  a  w  konsekwencji,  biorąc  pod  uwagę  swoje własne   ustalenia   -   nie   podzielał   również   zapatrywania   biegłego   dotyczącego narażenia   pracowników   na   bezpośrednie   niebezpieczeństwo   utraty   życia   lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (biegły w ocenie obrony nie był zresztą uprawniony do    wyrażenia    tego    typu    zapatrywania,    albowiem    stanowi    to    ocenę    materiału dowodowego i zarezerwowane jest dla uprawnień sądu),
2)   obrazę przepisów postępowania, tj. art. 17 § 1 pkt 9) k.p.k.:
a)     poprzez   uznanie   przez   Sąd   Odwoławczy,   że   rzekome   niedopełnienie obowiązków   przez   oskarżonego   G.   narażało   pracowników   na bezpośrednie  niebezpieczeństwo  utraty  życia  albo  ciężkiego  uszczerbku  na zdrowiu    (punkt    2.2.1.    uzasadnienia),    co    z    kolei    doprowadziło    sąd odwoławczy do błędnego przekonania że wypełnione zostały znamiona przestępstwa z art. 220 § 2 k.k. na szkodę pracowników (liczba mnoga), podczas  gdy  skarga  oskarżyciela  publicznego  inicjująca  postępowanie sądowe dotyczy   czynu na szkodę wyłącznie jednego pracownika (D. M.), nie obejmuje  pozostałych pracowników; Sąd Odwoławczy jest wobec powyższego związany granicą oskarżenia, nie posiada uprawnienia do oceny zachowania oskarżonego wobec pozostałych pracowników, którzy nie występują w toku postępowania w charakterze pokrzywdzonych,
b)       poprzez     uznanie     przez     Sąd     Odwoławczy,     że     nieprawidłowości [dot.  BHP  -  przyp.  własny  AJ]  istniały  podczas  trwania  umów  o  pracę z poszczególnymi      pracownikami,    wykonujqcymi  pracę    w   dniu 18 czerwca 2019 roku [...] i niedopełnienie przez oskarżonych obowiqzkow z zakresie  BHP  miało  miejsce  przez  cały  czas  trwania  stosunku  pracy  tych pracowników,  a więc  również  w  dniu  18  czerwca  2019  roku  i w związku z powyższym nieobecność w tym dniu [w dniu 18 czerwca 2019 roku - przy, własny AJ] w pracy oskarżonego nie miała żadnego znaczenia, podczas gdy Sąd Odwoławczy   oceniając   prawidłowość   orzeczenia   wydanego   przez Sąd   I   instancji   zobowiązany   jest   do   poruszania   się   w   granicach (także czasowych) określonych aktem oskarżenia, dotyczących zdarzenia faktycznego  wskazanego  w  akcie  oskarżenia,  a  akt  oskarżenia  w  sposób jednoznaczny  wskazuje  datę  (18  czerwca  2019  roku)  w  której  miało  dojść do  wypełnienia  znamion  przestępstwa;  nieuprawniona  jest  więc  analiza stanu faktycznego z okresu znacząco poprzedzającego datę wskazaną w akcie  oskarżenia,  tj.  okresu  trwania  umów  o  pracę  z  poszczególnymi pracownikami, które to postępowanie Sądu Odwoławczego stanowi wyjście poza granicę oskarżenia, nieuprawnione orzekanie przy braku skargi uprawnionego oskarżyciela i wobec tego skutkuje  zaistnieniem  bezwzględnej  przyczyny  odwoławczej  z  art.  439  §  1  pkt  9) k.p.k.”
Skarżący wniósł o uchylenie   zaskarżonego   wyroku   Sądu Okręgowego w    Kaliszu i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Kaliszu jako sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania.
Prokurator wniósł o oddalenie obu skarg.
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Skargi okazały się niezasadne.
Zgodnie ze stanowiskiem zawartym w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2018 r., I KZP 10/18, które Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela
"[m]ożliwość uchylenia wyroku uniewinniającego, umarzającego albo warunkowo umarzającego postępowanie karne i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania związana z regułą ne peius określoną w art. 454 § 1 k.p.k. (art. 437 § 2 zd. drugie k.p.k.) zachodzi dopiero wtedy, gdy sąd odwoławczy - w wyniku usunięcia stwierdzonych uchybień stanowiących jedną z podstaw odwoławczych określonych w art. 438 pkt 1-3 k.p.k. (czyli np. po uzupełnieniu postępowania dowodowego, dokonaniu prawidłowej oceny dowodów, poczynieniu prawidłowych ustaleń faktycznych) - stwierdza, że zachodzą podstawy do wydania wyroku skazującego czemu stoi na przeszkodzie zakaz określony w art. 454 § 1 k.p.k. Sama tylko możliwość wydania takiego wyroku w ponownym postępowaniu przed sądem pierwszej instancji jest niewystarczająca dla przyjęcia wystąpienia reguły ne peius określonej w art. 454 § 1 k.p.k.".
Oznacza to, że sąd odwoławczy zobligowany jest albo uzupełnić postępowanie dowodowe, by upewnić się, że rozstrzygnięcie uniewinniające jest niezasadne, lub wyraźnie uargumentować, iż na podstawie zgromadzonego w sposób prawidłowy materiału dowodowego nie ma możliwości wydania wyroku uniewinniającego.
W niniejszej sprawie Sąd odwoławczy precyzyjnie uzasadnił, dlaczego podzielił zarzuty apelacji dotyczące błędów w czynieniu ustaleń faktycznych. Sąd odwoławczy przyjął, że sąd I instancji ustalił, że w zakładzie M. w chwili wypadku wystąpiły liczne nieprawidłowości, które przyczyniły się do śmiertelnego wypadku D. M. oraz naraziły pracowników na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. W szczególności zwrócono uwagę na:
- brak przeprowadzenia stanowiskowego szkolenia pracowników transportujących okna oraz brak opracowania oceny ryzyka zawodowego dla tej operacji, co naruszało § 3-5 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych oraz innych pracach związanych z wysiłkiem fizycznym;
- stosowanie ręcznego transportu okien o trudnych do opanowania wymiarach i kształtach, przekraczających dopuszczalne normy masy, oraz brak trwałego zabezpieczenia ustawionych w stojaku okien, co naruszało § 62 i 63 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy;
- brak opracowania szczegółowej instrukcji transportu gotowych okien i ich przygotowania do transportu, a także brak zapoznania pracowników z procedurami przed rozpoczęciem transportu, co naruszało przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r.;
- nieprawidłowości na drodze transportowej, w tym obecność metalowego progu, spękań posadzki, plam wilgoci lub oleju oraz zastawienie drogi mniejszymi oknami, co uniemożliwiało swobodny transport i naruszało § 5 i § 16 ogólnych przepisów bhp oraz § 8 i § 9 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r.;
- brak nadzoru nad procesem załadunku okien, który był skomplikowany i wymagał współpracy wielu osób, oraz brak wyznaczenia doświadczonej osoby odpowiedzialnej za kierowanie i nadzorowanie ręcznych prac transportowych, co naruszało § 18 ust. 1 rozporządzenia w sprawie ręcznych prac transportowych.
Sąd I instancji nadto podkreślił, że w zakładzie M. nie ustalono szczegółowych zasad organizacji pracy ani konkretnych obowiązków pracowników. Każdy pracownik działał na zasadzie domniemanej znajomości swoich zadań, bez nadzoru czy instruktażu, co istotnie przyczyniło się do zaistnienia wypadku.
W uzasadnieniu wyroku Sąd odwoławczy wyraźnie argumentuje, że Sąd I instancji błędnie ocenił stan bezpośredniego narażenia pracownika na utratę życia lub ciężki uszczerbek na zdrowiu, wiążąc go wyłącznie ze skutkiem w postaci wypadku D. M.. Tymczasem przestępstwo z art. 220 § 1 i 2 k.k. jest materialne i jego znamieniem skutku jest samo zaistnienie stanu realnego i bezpośredniego narażenia na niebezpieczeństwo, niezależnie od tego, czy skutki te faktycznie się zrealizowały. Sąd ustalił, że oskarżeni przez cały okres zatrudnienia pracowników, w tym w dniu wypadku, nie dopełnili obowiązków z zakresu BHP, takich jak szkolenie, instruktaż stanowiskowy, opracowanie instrukcji BHP oraz odpowiednia organizacja miejsca pracy. Zaniedbania te doprowadziły do narażenia pracowników na bezpośrednie niebezpieczeństwo ciężkiego uszkodzenia ciała, co w połączeniu z charakterem wykonywanych prac i masą transportowanych okien, stanowiło wystarczające zagrożenie. W efekcie sąd uznał, że oskarżeni wyczerpali znamiona czynu z art. 220 § 2 k.k., a wyrok uniewinniający ich w tym zakresie był błędny. Sąd odwoławczy klarownie wyjaśnił w pkt 5.3.1.4.1. uzasadnienia, dlaczego nie było możliwości modyfikacji wyroku, a konieczne było jego uchylenie. W tym kontekście zarzuty prezentowane w skargach obrońców, z uwagi na konfigurację procesową nie mogły zostać uznane za zasadne.
Sąd Najwyższy z uwagi na prawne uwarunkowania rozwiązania konstrukcji skargi na orzeczenie sądu odwoławczego nie jest uprawniony do oceny prawidłowości kontroli odwoławczej, tak jak czyni to na potrzeby kasacji. Może jedynie ocenić, czy Sąd II instancji wyczerpał dostępne mu środki by zweryfikować, czy orzeczenie uniewinniające lub umarzające nie jest, aby zasadne. W sprawie niniejszej Sąd Okręgowy jasno wywiódł, że jego zdaniem argumentacja Sądu i instancji prowadząca do uniewinnienia oskarżonych nie może się ostać. Nie miał zatem innej możliwości jak uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarga nie zawiera żadnych argumentów, które mogłyby podważyć tego rodzaju decyzję Sądu odwoławczego.
Wobec powyższego należało orzec jak w sentencji.
ł.n
[a.ł]
‎