V KKN 473/99

POSTANOWIENIE Z DNIA 5 LUTEGO 2002 R. V KKN 473/99 Powiązanie czynności sprawczej przestępstwa skutkowego popełnio- nego przez zaniechanie, z innym obowiązkiem oskarżonego, niż wskazany w czynie zarzuconym, nie narusza tożsamości czynu. Sąd może zatem przyjąć w wyroku, że przestępstwo takie zostało popełnione przez zanie- chanie innego, niż określony w zarzucie aktu oskarżenia obowiązku, jeśli tylko był on prawnym, szczególnym obowiązkiem zapobiegnięcia skutkowi, ciążącym na oskarżonym (art. 2 k.k.). Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca). Sędziowie: SN E. Gaberle, SA del. do SN R. Malarski. Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Piechota. Sąd Najwyższy w sprawie Eleonory M., oskarżonej z art. 160 § 3 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 lutego 2002 r., kasa- cji, wniesionej przez obrońcę oskarżonej od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 21 maja 1999 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowe- go w S. z dnia 2 lutego 1999 r. o d d a l i ł kasację (...). U Z A S A D N I E N I E Prokurator Rejonowy w S. oskarżył Eleonorę M. o to, że w okresie od września 1992 r. pełniąc obowiązki kierownika Schroniska dla Zwierząt i 2 będąc bezpośrednio odpowiedzialną za bezpieczeństwo osób tam przeby- wających, zaniedbując ciążące na niej obowiązki, nie umieściła na widocz- nym miejscu tablic informacyjnych i ostrzegających – „Dzieci mogą zwie- dzać schronisko wyłącznie w towarzystwie dorosłego opiekuna”, przez co w dniu 12 maja 1995 r. naraziła małoletnią Karinę M. na bezpośrednie nie- bezpieczeństwo utraty życia – tj. o czyn z art. 160 § 1 k.k. z 1969 r. Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 2 lutego 1999 r. uznał Eleonorę M. za winną tego, że w okresie od 1 września 1992 r. do dnia 12 maja 1995 r. w S., będąc kierownikiem Schroniska dla Zwierząt, nie zachowując ostrożności wymaganej przy jego prowadzeniu, zaniechała właściwego za- bezpieczenia terenu przyległego do klatek z niebezpiecznymi zwierzętami, w ten sposób, że na furtce prowadzącej na zaplecze klatek z niedźwie- dziami brak było zamknięcia, które umożliwiałoby dostęp osobom nieu- prawnionym, przez co naraziła przebywającą w dniu 12 maja 1995 r. na terenie schroniska małoletnią Karolinę M. na bezpośrednie niebezpieczeń- stwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu – tj. popełnienia przestępstwa z art. 160 § 3 k.k. i na podstawie tego przepisu wymierzył jej karę grzywny w wysokości 100 stawek dziennych po 10 zł. Apelację od powyższego wyroku złożył obrońca oskarżonego. Wyro- kiem z dnia 21 maja 1999 r. Sąd Okręgowy w S. utrzymał w mocy zaskar- żony wyrok sądu pierwszej instancji. Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego wniósł obroń- ca Eleonory M. i zarzucił: 1) rażącą obrazę przepisów postępowania, tj.: a) art. 14 § 1, art. 399 i art. 6 k.p.k. – poprzez uznanie oskarżonej za winną popełnienia innego czynu, aniżeli zarzucony w akcie oskarże- nia, co wynika z opisu czynu zamieszczonego w części rozstrzygają- cej wyroku, a w konsekwencji także – uniemożliwienie oskarżonej wykonywania prawa do obrony; 3 b) art. 4, art. 5 § 1 i art. 366 k.p.k. – przez niewyjaśnienie w jakim cza- sie, przez kogo i na czyje polecenie furta prowadząca na zaplecze klatek z niedźwiedziami przestała być zamykana na łańcuch i kłódkę; 2) rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 160 § 3 k.k. w zw. z art. 160 § 1 k.k., w wyniku przyjęcia, że czyn przypisany w wyroku stanowi przestępstwo z art. 160 § 3 k.k., mimo iż takie zachowanie nie wyczerpuje znamion określonych w tym przepisie. Utrzymując, że rażąca obraza wskazanych przepisów prawa wywarła istotny wpływ na treść prawomocnego wyroku, obrońca wniósł o jego zmianę i uniewinnienie oskarżonej, bądź o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu obrazy art. 14 § 1 k.p.k., wskazującego na to, że sąd pierwszej instancji przypisał oskar- żonej popełnienie czynu niemieszczącego się w granicach czynu zarzuca- nego w akcie oskarżenia, a sąd odwoławczy akceptował skazanie, mimo podniesienia tej kwestii w apelacji. Jest oczywiste, że w razie uznania go za zasadny, zaskarżony wyrok podlegałby uchyleniu, a rozpoznanie pozo- stałych zarzutów stałoby się bezprzedmiotowe. W przekonaniu skarżącego, zadaniem sądu orzekającego było roz- strzygnięcie, czy Eleonora M. ponosi odpowiedzialność karną jedynie za zarzucone jej w akcie oskarżenia zaniechanie, polegające na nieumiesz- czeniu informacji, ze dzieci mogą zwiedzać schronisko wyłącznie w towa- rzystwie dorosłego opiekuna. Z tym tylko bowiem zaniechaniem wiązał oskarżyciel publiczny zaistnienie skutku w postaci bezpośredniego naraże- nia życia i zdrowia małoletniej Kariny M. Pociągnięcie natomiast oskarżonej do odpowiedzialności karnej z art. 160 § 3 k.k., przy przyjęciu, że do nieu- myślnego narażenia doszło w rezultacie zaniechania przez nią innego ob- owiązku, niż wskazany w akcie oskarżenia, naruszało zakaz orzekania co 4 do czynu nie objętego żądaniem uprawnionego oskarżyciela, wyrażony w art. 14 § 1 k.p.k. Nie można zgodzić się z prezentowanym w kasacji pojmowaniem tożsamości czynu zarzuconego i przypisanego sprawcy. W doktrynie i w orzecznictwie sądowym nie ma sporu co do tego, że tożsamość czynu wy- znaczona jest faktycznymi ramami wskazanymi w akcie oskarżenia, nie zaś jego opisem, ani nawet prawną kwalifikacją (KPK. Komentarz pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 1999, s. 102 i powołana tam literatura). Nie na- rusza zatem tożsamości czynu zamieszczenie w opisie czynu przypisane- go, odmiennych niż w czynie zarzuconym, ustaleń wyczerpujących zna- miona ustawowe przestępstwa, bądź inaczej precyzujących czas i miejsce jego popełnienia. Zachowana jednak musi być zgodność co do podmiotu czynu, przedmiotu ochrony, a w razie innych ustaleń co do czasu, miejsca i kwalifikacji prawnej czynu – także tożsamość osoby pokrzywdzonego (M. Cieślak – Polska procedura karna, Warszawa 1984, s. 301). W niniejszej sprawie czyn przypisany oskarżonej różni się od czynu zarzuconego jedynie ustaleniem co do sposobu realizacji czynności spraw- czej przestępstwa, tj. narażenia na bezpośrednie niebezpieczeństwo zaist- nienia skutku określonego w art. 160 § 1 k.k. W ocenie sądu orzekającego narażenie urzeczywistniało się w zaniechaniu przez oskarżoną dopilnowa- nia, by teren schroniska, na którym umieszczono niebezpieczne zwierzęta był zamknięty w sposób uniemożliwiający dostęp osobom nieuprawnionym. Sąd odrzucił zarazem tezę oskarżenia, że już samo nieumieszczenie in- formacji o konieczności zapewnienia opieki w schronisku nad dziećmi stwa- rzało takie narażenie. Spośród wielu obowiązków ciążących na oskarżonej z racji zatrudnienia na stanowisku kierownika schroniska wskazał sąd traf- nie na ten, którego zaniechanie sprowadziło in concreto narażenie dziecka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia. Należy w związku z po- wyższym stwierdzić, że powiązanie czynności sprawczej przestępstwa 5 skutkowego popełnionego przez zaniechanie, z innym obowiązkiem oskar- żonego, niż wskazany w czynie zarzuconym, nie narusza tożsamości czy- nu. Sąd może zatem przyjąć w wyroku, że przestępstwo takie zostało po- pełnione przez zaniechanie innego, niż określony w zarzucie aktu oskarże- nia obowiązku, jeśli tylko był on prawnym, szczególnym obowiązkiem za- pobiegnięcia skutkowi, ciążącym na oskarżonym (art. 2 k.k.). W świetle powyższych stwierdzeń zarzut autora kasacji, jakoby sąd odwoławczy utrzymał w mocy wyrok skazujący Eleonorę M. za czyn nie objęty oskarżeniem jest bezpodstawny. Ta ocena odnosi się także do za- rzutu ograniczenia prawa oskarżonej do obrony, gwarantowanego w art. 6 k.p.k. Opiera się on bowiem również na nietrafnym, jak wykazano, założe- niu braku tożsamości czynu zarzuconego i przypisanego. Marginalnie tylko trzeba zauważyć, co zresztą uczynił już sąd odwoławczy, że przedmiotem wnikliwego postępowania dowodowego przed sądem pierwszej instancji była kwestia wykonywania przez oskarżoną wszelkich obowiązków pra- cowniczych mających znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa osób przebywających na terenie schroniska. Była więc sposobność realizowania prawa do obrony przed zarzutem oskarżenia, także w odniesieniu do obo- wiązku, którego zaniechanie przypisano oskarżonej w wyroku. Za całkowicie bezzasadne i wręcz niezrozumiałe uznać należało podniesienie w kasacji zarzutu obrazy art. 399 k.p.k., nakładającego na sąd obowiązek uprzedzenia na rozprawie stron o możliwości zakwalifiko- wania czynu według innego przepisu prawnego, przy zachowaniu jednak granic oskarżenia. Wszak z protokołu rozprawy przed Sądem Rejonowym wynika jasno, że strony zostały uprzedzone o możliwości zakwalifikowania czynu zarzucanego w akcie oskarżenia, z art. 160 § 3 k.k., przyjętego na- stępnie w wyroku za podstawę skazania. Oczywiście bezzasadny jest kolejny zarzut naruszenia prawa proce- sowego na skutek niewyjaśnienia, kto i kiedy zaprzestał zamykania na 6 kłódkę furty prowadzącej na zaplecze klatek z niedźwiedziami. Okoliczność ta nie może mieć przecież znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, skoro nie kwestionuje się, że obowiązek właściwego zabezpieczenia tej części schroniska spoczywał na oskarżonej przez cały okres zatrudnienia w cha- rakterze kierownika zakładu. Pominięcie wyjaśnienia wskazanej przez skarżącego okoliczności nie naruszało zatem przepisów art. 4, 5 § 1 i 366 k.p.k., ani też jakichkolwiek innych przepisów procedury karnej. Za oczywiście bezzasadny uznał Sąd Najwyższy zarzut obrazy prawa materialnego przez przypisanie oskarżonej popełnienia przestępstwa z art. 160 § 3 k.k. w formie zaniechania. Zdaniem obrońcy oskarżonej przepis ten penalizuje wyłącznie nieumyślne działanie, a nie zaniechanie sprawcy, na co wskazywać miałoby ustawowe określenie znamienia czasownikowego tego przestępstwa w formule „...sprawca...działa...”. Pogląd skarżącego jest błędny. Z brzmienia całości przepisu nie można bowiem wyprowadzić wniosku, że wyłączone jest popełnienie stypizowanego w nim przestępstwa przez zaniechanie. Strona przedmiotowa występków określonych w art. 160 § 1 k.k. i w art. 160 § 3 k.k. jest taka sama, a różnica dotyczy tylko strony podmiotowej. Tak, jak nie ulega wątpliwości, że należące do strony przedmiotowej, znamię czynności sprawczej występku z art. 160 § 1 k.k. – „narażenie” może być wypełnione przez działanie, jak i przez zaniechanie, tak również nieumyślne narażenie, obejmuje obie te formy popełnienia przestępstwa (Kodeks karny. Komentarz pod red. A. Zolla. Część szcze- gólna, t. 2, s. 308). Użyte w art. 160 § 3 sformułowanie „działa” określa zbiorczo zachowanie się sprawcy przestępstwa w obu formach (działania i zaniechania) i jako takie odpowiada zasadom techniki legislacyjnej. Przypi- sanie oskarżonej popełnienia występku z art. 160 § 3 k.k. przez zaniecha- nie nie stanowiło zatem obrazy tego przepisu.