V KKN 47/01

POSTANOWIENIE Z DNIA 20 KWIETNIA 2001 R. V KKN 47/01 Przestępstwo uporczywego uchylania się od łożenia na utrzyma- nie osób uprawnionych (art. 209 § 1 k.k.) nie zawsze jest przestępstwem podobnym do przestępstwa znęcania się nad osobą najbliższą lub pozo- stającą w stosunku zależności od sprawcy, albo małoletnią lub niepo- radną w rozumieniu art. 207 k.k. Przewodniczący: Pierwszy Prezes SN L. Gardocki. Sędziowie SN: F. Tarnowski, E. Strużyna (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2001 r., sprawy Jarosława G., skazanego za popełnienie przestępstwa określonego w art. 207 k.k., z powodu kasacji, wniesionej przez prokuratora od wyroku Sądu Okręgowego w S., z dnia 7 kwietnia 2000 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w S. z dnia 29 grudnia 1999 r. oddalił kasację, a kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obcią- żył Skarb Państwa (...) U Z A S A D N I E N I E Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 29 grudnia 1999 r. skazał Ja- rosława G. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 207 §1 k.k., 2 polegającego na moralnym znęcaniu się nad swoją matką i trzema bra- tanicami, a nadto fizycznym znęcaniu się nad jedną z nich, w warunkach powrotu do przestępstwa przewidzianych w art. 64 §1 k.k. Sąd Okręgowy w S., po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez oskarżonego, wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2000 r. zmienił zaskarżony wy- rok m.in. w ten sposób, że wyłączył z opisu czynu ustalenia dotyczące uprzedniej karalności oskarżonego decydujące o recydywie, a z kwalifi- kacji prawnej czynu i podstawy prawnej wymiaru kary – przepis art. 64 §1 k.k. Kasację od wyroku Sądu Okręgowego w S. złożył Prokurator Okręgowy w S., i podnosząc zarzut: rażącego naruszenia prawa materialnego – art. 64 §1 k.k., polega- jącego na wyrażeniu błędnego poglądu prawnego, że czyn skazanego nie został przez niego popełniony w warunkach powrotu do przestęp- stwa, które to naruszenie miało istotny wpływ na treść orzeczenia, wniósł: o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoław- czym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie jest zasadna. Analiza okoliczności uprzedniego ska- zania Jarosława G. za popełnienie przestępstwa uporczywego uchylania się od łożenia na utrzymanie dzieci (po rozpadzie konkubinatu ich matki z oskarżonym, wychowywanych i pozostających na jej wyłącznym utrzymaniu) oraz okoliczności przestępstwa polegającego na znęcaniu się nad zamieszkującymi wspólnie z oskarżonym członkami rodziny (je- go własną matką i wychowywanymi przez nią bratanicami) w świetle przyjętej przez kodeks karny z 1997 r. definicji pojęcia „przestępstwo 3 podobne” uzasadnia aprobatę wykładni wymienionego pojęcia dokona- nej przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego kasacją wyroku. Kodeks karny z 1997 r. odstępując od definicji przestępstwa po- dobnego zawartej w § 2 art. 120 k.k. z 1969 r., w myśl której przez prze- stępstwa podobne należało rozumieć m.in. przestępstwa skierowane przeciwko „temu samemu lub zbliżonemu rodzajowo dobru chronionemu prawem” niewątpliwie zawęził omawiane pojęcie. Wobec brzmienia art. 115 §3 k.k., zgodnie z którym przestępstwami podobnymi są przestęp- stwa „tego samego rodzaju”, nie może być więc już mowy o podobień- stwie przestępstw skierowanych przeciwko zbliżonemu rodzajowo, jak w niniejszej sprawie, dobru. Nie można zatem zgodzić się z Autorem kasacji, że podobień- stwo, w ujęciu art. 115 §3 k.k. oparte jest na wspólności „lub zbliżoności” określonych cech. Powyższej konstatacji przeczy zresztą kolejne zdanie kasacji, że w istocie konieczna jest „tożsamość rodzajowa”. Nie może mieć w niniejszej sprawie rozstrzygającego znaczenia twierdzenie autora kasacji, że dobrem zaatakowanym zachowaniem się oskarżonego zarówno w wypadku popełnienia przestępstwa określonego w art. 186 §1 k.k. z 1969 r. jak i przestępstwa określonego w art. 207 k.k. z 1997 r. była rodzina, ani zarzut, że stanowisko Sądu Okręgowego odbiega od dotychczasowej praktyki orzeczniczej. W świetle obowiązującej definicji przestępstwa „podobnego” to, że stanowisko Sądu Okręgowego nie nawiązuje do dotychczasowej praktyki jest zrozumiałe, natomiast fakt, iż oba porównywane przestępstwa za- mieszczone zostały w tym samym rozdziale kodeksu karnego, nie jest niewątpliwie wystarczający (jak miało to miejsce na gruncie Kodeksów karnych z 1932 i 1969 r.) do przyjęcia recydywy. Podzielając pogląd, że istotnie o przynależności rodzajowej prze- stępstwa decyduje zaatakowane przestępstwem dobro prawne, nie 4 można zgodzić się z twierdzeniem, że dobrem tym była w obu porówny- wanych wypadkach rodzina. Słusznie bowiem Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na fakt, że zdefi- niowanie w k.k. z 1997 r. pojęcia „przestępstwa podobne” wymaga od- rębnego badania na tle każdej, konkretnej sprawy czy istotnie zachodzi podobieństwo, stanowiące przesłankę stosowania art. 64 §1 (lub art. 75 §1) k.k. Porównanie - w przedmiotowej sprawie – przestępstw, za które Jarosław G. został skazany w przeszłości i obecnie, prowadzi do wnio- sku, że przedmiot chroniony przez przepisy stanowiące podstawę kwali- fikacji prawnej obu porównywanych czynów nie był identyczny. Po rozpadzie konkubinatu, a zarazem opartej na tym związku ro- dziny, przez indywidualny przedmiot ochrony w przypadku przestępstwa uporczywego uchylania się od łożenia na utrzymanie dzieci z tego kon- kubinatu uznać należy obowiązek opieki. Zasadniczym celem zastoso- wania wobec oskarżonego przepisu art. 186 §1 k.k. z 1969 r. była ochrona interesów jego dzieci, wobec których – pomimo rozpadu rodziny – nadal miał obowiązek opieki, zmuszenie go za pomocą represji karnej, aby obowiązek ten należycie wykonywał. Wprowadzenie do ustawy karnej przestępstwa uporczywego uchy- lania się od łożenia na utrzymanie osób uprawnionych, niewątpliwie mia- ło na celu udzielenie ochrony prawnokarnej także rodzinie, ale analiza okoliczności konkretnego czynu - jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie - nie zawsze prowadzi do wniosku, że dobro chronione pokrywa się z dobrem atakowanym zachowaniem sprawcy. W tym miejscu trudno nie zauważyć, że treść art. 209 §1 k.k. nie pozostawia już żadnej wątpliwości, iż głównym przedmiotem określone- go w tym przepisie przestępstwa, a zarazem dobrem atakowanym przez sprawcę, jest „obowiązek opieki”. 5 Natomiast poza sporem winien pozostawać fakt, że przestępstwo za które Jarosław G. został skazany w przedmiotowej sprawie, polegają- ce na znęcaniu się nad wspólnie zamieszkałymi z oskarżonym członka- mi jego rodziny, skierowane było przeciwko rodzinie. W związku z powyższym stanowisko Sądu Okręgowego, że popeł- nione przez oskarżonego w przeszłości przestępstwo określone w art. 186 §1 k.k. z 1969 r. nie jest przestępstwem podobnym, w ujęciu art. 115 §3 k.k. z 1997 r., do przypisanego mu w przedmiotowej sprawie przestępstwa określonego w art. 207 k.k. z 1997 r., zasługuje na aproba- tę. Analiza, z punktu widzenia kryterium w postaci tożsamości rodzajo- wej, pojęcia dobra chronionego prawem i przedmiotu przestępstwa ata- kowanego zachowaniem sprawcy, może prowadzić do wniosku, że prze- stępstwo uporczywego uchylania się od łożenia na utrzymanie osób uprawnionych nie zawsze będzie przestępstwem podobnym do prze- stępstwa znęcania się nad osobą najbliższą lub pozostającą w stosunku zależności od sprawcy, albo małoletnią lub nieporadną w rozumieniu art. 207 k.k. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, orzekając na podstawie art. 537 §1 k.p.k., oddalił kasację jako niezasadną, a kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciążył, w myśl art. 636 §1 k.p.k., Skarb Państwa.