V KK 407/05

WYROK Z DNIA 4 MAJA 2006 R. V KK 407/05 Polska procedura karna nie dopuszcza możliwości odmówienia stro- nom, obrońcom lub pełnomocnikom dostępu do części, ani tym bardziej całości uzasadnienia wyroku. Przewodniczący: sędzia SN A. Siuchniński. Sędziowie SN: M. Sokołowski, A. Tomczyk (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Piechota. Sąd Najwyższy w sprawie Tomasza R., skazanego z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 148 § 2 pkt 4 i § 3 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na roz- prawie w dniu 4 maja 2006 r. kasacji wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 3 czerwca 2005 r., utrzymują- cego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w L. z dnia 21 grudnia 2004 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okręgowego w L. z dnia 21 grudnia 2004 r., w części skazującej Tomasza R., i p r z e k a z a ł sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okrę- gowemu w L. U Z A S A D N I E N I E W kasacji wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 3 czerwca 2005 r. obrońca skazanego Tomasza R. zarzucił „... rażące naru- szenie prawa, które miało istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie: 2 1. art. 442 § 3 k.p.k., przez brak realizacji zapatrywań prawnych i wska- zań co do dalszego postępowania wyrażonych przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 grudnia 2003 r. oraz przez Sąd Apelacyjny w wy- roku uchylającym wyrok Sądu Okręgowego w L. z dnia 8 stycznia 2002 r. i bez jakichkolwiek nowych dowodów dokonanie ustaleń fak- tycznych, w istocie kwestionujących orzeczenie Sądu Najwyższego i Sądu Apelacyjnego; 2. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. i art. 518 k.p.k. oraz art. 457 § 3 k.p.k., przez dokonanie dowolnej oceny dowodów, oparcie orzecze- nia na rozbieżnych i pełnych sprzeczności dowodach, w szczególno- ści zeznaniach świadków incognito bez ich wnikliwej analizy z jedno- czesnym pominięciem okoliczności i dowodów przemawiających na korzyść oskarżonego Tomasza R., bez należytego uzasadnienia ta- kiego stanowiska, a także brak rozważenia całokształtu okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej; 3. art. 5 § 2 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. i art. 518 k.p.k., przez rozstrzy- gnięcie istniejących obiektywnie w sprawie wątpliwości w zakresie sprawstwa Tomasza R. (wskazanych pośrednio nawet w samym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku) na niekorzyść tego skazanego; 4. art. 433 § 2 k.p.k., przez brak rozważenia w zaskarżonym wyroku wszystkich zarzutów apelacji stawianych wyrokowi Sądu pierwszej instancji, w szczególności zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych, polegającego na rażąco dowolnym, a także nie znajdującym podsta- wy w zgromadzonym materiale dowodowym ustaleniu, że oskarżony obejmował swym zamiarem możliwość spowodowania przez Artura Ł. zgonu Roberta Ż., Krzysztofa W. i Rafała P.; 5. art. 443 k.p.k. w zw. z art. 434 § 1 k.p.k., przez orzeczenie na nieko- rzyść oskarżonego Tomasza R. i utrzymanie w mocy wyroku Sądu pierwszej instancji – orzeczenia surowszego od wyroku Sądu Okrę- 3 gowego w L. z dnia 8 stycznia 2002 r. („pierwszy wyrok”), który nie został zaskarżony na niekorzyść oskarżonego Tomasza R., co sta- nowi naruszenie zakazu reformationis in peius; 6. art. 457 § 3 k.p.k. oraz art. 424 § 1 i § 2, art. 423 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. oraz art. 6 ust. 1 i ust. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, przez uznanie, że brak doręcze- nia obrońcy bez podstawy prawnej kompletnego uzasadnienia wyro- ku przez Sąd pierwszej instancji, z utajnieniem jego najistotniejszej części, może być uznane za dopuszczalne oraz, że nie ogranicza to oskarżonemu prawa do obrony, a także nie pozbawia go prawa do rzetelnego, jawnego i sprawiedliwego procesu”. Formułując takie zarzuty autor kasacji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego Tomasza R. od stawianego mu zarzutu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej obrońca skazanego zdecydowany nacisk położył na zarzut naruszenia zakazu reformationis in peius oraz opi- sany w punkcie 6 zarzut braku doręczenia obrońcy kompletnego uzasad- nienia wyroku sądu a quo i zaaprobowania takiego postąpienia przez sąd ad quem, co z kolei dało asumpt do rozważań dotyczących stanu dowodo- wego sprawy w kontekście m. in. wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2003 r. oraz znaczenia i wartości dowodowej zeznań świadka in- cognito oznaczonego na użytek tej sprawy numerem 3. W odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Apelacyjnej w W. wniósł o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest zasadna z wyłączeniem zarzutu opisanego w punkcie 5, o czym w dalszej części uzasadnienia. 4 Na wstępie należy zastrzec, że najistotniejszą kwestią, rzutującą również na ocenę pozostałych zarzutów formułowanych w kasacji jest pro- blem „utajnienia części uzasadnienia” (sformułowanie zaczerpnięte z uza- sadnienia wyroku sądu pierwszej instancji). Otóż sąd ten na wstępie swo- ich rozważań doszedł do wniosku, że z uwagi na występowanie w sprawie świadków incognito zachodzi konieczność utajnienia części uzasadnienia. Dodać należy, że części najistotniejszej, decydującej o przypisaniu skaza- nemu czynu zakwalifikowanego jako przestępstwo z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 148 § 2 pkt 4 i § 3 k.k. Utajniając tę część uzasadnienia sąd a quo kie- rował się koniecznością zachowania w tajemnicy okoliczności umożliwiają- cych ujawnienie tożsamości świadka incognito. Co więcej, zastanawiał się również nad utajnieniem uzasadnienia nie tylko w części dotyczącej rozwa- żań, ale i w części dotyczącej ustaleń faktycznych. Uznał jednak, że byłoby to zbyt daleko idące ograniczenie prawa do obrony. Wywiódł przy tym, że znajomość ustaleń faktycznych sądu daje możliwość polemizowania z nimi i przedstawiania własnej oceny faktów. Takie postępowanie zaaprobował Sąd odwoławczy twierdząc, że okoliczności umożliwiające ujawnienie tożsamości świadka incognito, w tym dane osobowe, objęte są tajemnicą państwową, co – zgodnie z ustawą z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 11, poz. 95 ze zm.) – nakazuje te dane osobowe i okoliczności oznaczyć klau- zulą „ściśle tajne”. I tak też uczynił Sąd Okręgowy. Dalej sąd ad quem wy- wodzi, iż „jest najzupełniej oczywistym, że stosowanie przez sąd procedury przewidzianej w ustawie (w tym wypadku nadanie klauzuli tajności części pisemnego uzasadnienia orzeczenia wynikające z opatrzenia gryfem tajno- ści materiałów źródłowych sprawy i nawiązujące do utajnienia części po- stępowania pierwszoinstancyjnego) nie może być kwalifikowane jako naru- szenie prawa do obrony...”. Powołuje się przy tym również na przepis art. 100 § 5 k.p.k. i argumentuje, że skoro daje on możliwość utajnienia w ogó- 5 le pisemnego uzasadnienia orzeczenia, stwarza także możliwość utajnienia jego części. W ocenie Sądu Najwyższego, prezentowane w zaskarżonym orze- czeniu stanowisko jest błędne. Zgodnie z przepisem art. 184 § 1 k.p.k. sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może wydać postanowie- nie o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka, w tym danych osobowych jedynie w wypadku speł- nienia dwóch warunków sine qua non, a mianowicie:  istnienia uzasadnionej obawy niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej,  niewystępowania wśród okoliczności podlegających zachowaniu w ta- jemnicy takich, które mają znacznie dla rozstrzygnięcia w sprawie. Niespełnienie choćby jednego z opisanych warunków uniemożliwia wydanie wskazanego postanowienia. Ze zdania drugiego omawianego przepisu wynika, że postępowanie w tym zakresie toczy się bez udziału stron i objęte jest tajemnicą państwową. Z uwagi na stanowisko zajęte przez oba sądy orzekające w rozpoznawanej sprawie, wykładni należy poddać sformułowanie zdania drugiego § 1 art. 184 k.p.k., a mianowicie „w tym zakresie”. Wydaje się, że wystarczająca dla wyjaśnienia tego sformu- łowania będzie wykładnia językowa. Nie budzi bowiem najmniejszych wąt- pliwości, że przedmiotem regulacji wykładanego przepisu jest proces wy- dawania postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwia- jących ujawnienie tożsamości świadka. Tak więc, sformułowanie „postępo- wanie w tym zakresie” może odnosić się li tylko do takiego właśnie proce- dowania. Tym samym nie zeznania świadka w ogóle – jak zdają się twier- dzić oba sądy – lecz jedynie okoliczności, o których mowa w zdaniu pierw- szym § 1 art. 184 k.p.k., i to w wypadku zaistnienia wymienionych w nim warunków, pozostają (na skutek wydania postanowienia) wyłącznie do 6 wiadomości sądu i prokuratora, a w razie konieczności – również funkcjo- nariusza Policji prowadzącego postępowanie. Wbrew więc stanowisku są- du pierwszej instancji, zaaprobowanemu przez sąd odwoławczy, tajemnicą państwową objęte są: 1. postępowania dotyczące: a) zachowania w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnie- nie tożsamości świadka; b) zażalenia (świadka lub oskarżonego, a w postępowaniu sądo- wym prokuratora) na postanowienie o zachowaniu w tajemnicy tych okoliczności (§ 5); 2. dane identyfikujące lub mogące doprowadzić do identyfikacji świadków, o których mowa w art. 184 k.p.k. (por. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2003 r. w sprawie po- stępowania o zachowanie w tajemnicy okoliczności umożliwiają- cych ujawnienie tożsamości świadka oraz sposobu postępowania z protokołami z zeznań tego świadka – Dz. U. Nr 108, poz. 1023). Należy w tym miejscu raz jeszcze podkreślić, że dane te – co wy- nika z regulacji zawartej w art. 184 § 1 k.p.k. – nie mogą mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie. W przeciwnym wypadku bowiem treść rozporządzenia – aktu wykonawczego mającego na celu umożliwienie (przez określenie szczegółowego trybu postę- powania) realizacji przepisu ustawy – pozostawałaby w sprzecz- ności z ustawą i nie mogłaby być stosowana. Tak jednak nie jest, o czym przekonują poszczególne przepisy rozporządzenia, regulu- jące tryb postępowania, nie dotykając kwestii materialnoprawnych, w tym nie modyfikując warunków, zaistnienie których umożliwia wydanie postanowienia w trybie art. 184 § 1 k.p.k. Podkreślenia natomiast wymaga, że w ramach przewidzianego w omawianym rozporządzeniu trybu postępowania, wniosek o wydanie po- 7 stanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujaw- nienie tożsamości świadka, w tym danych osobowych świadka, oraz proto- koły zawierające te dane wyłącza się z akt sprawy, przy czym zakres wyłą- czeń określa w formie zarządzenia sędzia, a w postępowaniu przygoto- wawczym prokurator. Dopiero tak wyłączonym protokołom i wnioskowi na- daje się klauzulę „ściśle tajne”, zgodnie z załącznikiem nr 1 do ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (art. 3). Pozosta- łe, a więc niewyłączone treści wniosku i protokołów, dołącza się w formie uwierzytelnionych odpisów do akt sprawy. Oczywiste jest, że poza treść tych odpisów, poza okoliczności w nich zawarte, nie wolno wyjść sądowi. W przeciwnym wypadku doszłoby do złamania zasady wyrażonej w art. 410 k.p.k., zgodnie z którą podstawę wyroku może stanowić tylko cało- kształt okoliczności ujawnionych (podkreślenie SN) w toku rozprawy głów- nej. Do protokołów i wniosków opatrzonych klauzulą „ściśle tajne” stosuje się procedury wynikające z ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych. Nie dotyczy to jednak, co należy podkreślić z całą mocą, procedur udostępniania tych protokołów i wniosków, te bowiem wprost reguluje Kodeks postępowania karnego i wydane w oparciu o za- wartą w nim delegację rozporządzenie wykonawcze. Omówione regulacje unaoczniają, że niedopuszczalne jest powoły- wanie się na okoliczności występujące w zeznaniach świadka anonimowe- go, ale nieujawnione z powodów zawartych w postanowieniu o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka, w tym danych osobowych i wydanym na jego podstawie zarządzeniu, po pierwsze, z uwagi na gwarancje procesowe, w tym przepis art. 410 k.p.k., po wtóre, z uwagi na treść postanowienia, które powinno uwzględniać re- gulacje zawarte w art. 184 § 1 zd. 1 in fine k.p.k. Jeżeli jednak postanowie- nie wydano z naruszeniem wskazanej normy, a nie są spełnione przesłanki 8 wymienione w § 8 art. 184 k.p.k., dowodu przeprowadzonego z takimi na- ruszeniami procedury wykorzystać nie można. W rozpoznawanej sprawie doszło do wykorzystania takiego dowodu, przy czym dla zapewnienia właściwej ochrony świadkowi anonimowemu (co z uwagi na zasadę lojalności organów procesowych jest godne po- chwalenia) zrezygnowano z ujawnienia treści jego zeznań, mających zna- czenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, będących podstawą ustaleń, zaś ocenę tych zeznań i wnioski z nich wypływające ukryto przed oskarżonym i jego obrońcą, zasłaniając się m. in. koniecznością zachowania w tajemnicy tych właśnie okoliczności, jako umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka, co sąd odwoławczy „bronił” dodatkowo tezą o konieczności prze- strzegania tajemnicy państwowej oraz powołując się na przepisy Kodeksu postępowania karnego umożliwiające „utajnienie” nie tylko fragmentu, ale i całości uzasadnienia. Prezentując to stanowisko Sąd odwoławczy zdaje się nie rozróżniać ochrony tajemnicy przewidzianej w ustawie z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych od ochrony tajemnicy rozprawy sądowej prowadzonej z wyłączeniem jawności. Nie wdając się w rozważania doty- czące wyłączenia jawności rozprawy, przyczyn tego wyłączenia i skutków z niego wynikających, wskazać jedynie należy, że generalnie doręczenie stronie zawiadomienia o fakcie sporządzenia uzasadnienia, o którym mowa w powoływanym przez sąd ad quem art. 100 § 5 k.p.k., nie ma nic wspól- nego z uniemożliwieniem udostępnienia treści tego uzasadnienia stronom, obrońcom, pełnomocnikom. Tego rodzaju informacja nie uniemożliwia im zapoznania się z treścią tego dokumentu; ogranicza bądź wyłącza jedynie możliwość otrzymania lub posługiwania się jego odpisem, notatkami z jego udostępnienia itp. okolicznościami wynikającymi z nadania temu dokumen- towi określonej w odrębnych przepisach klauzuli. Nadanie jednak tej klau- zuli nie odbiera wymienionym osobom, w tym oskarżonemu i jego obrońcy, 9 prawa zapoznania się z uzasadnieniem wyroku. Innymi słowy, polska pro- cedura karna nie dopuszcza możliwości odmówienia stronom, obrońcom lub pełnomocnikom dostępu do części, ani tym bardziej całości uzasadnie- nia wyroku. Tak więc „utajnienie” w rozpoznawanej sprawie, przed oskarżonym i jego obrońcą, fragmentu uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji i zaaprobowanie takiego postąpienia przez Sąd odwoławczy było rażącym naruszeniem przepisów prawa procesowego, w tym podnoszonego w ka- sacji prawa do obrony i rzetelnego, jawnego procesu. Uwzględnienie tak sformułowanego zarzutu kasacji spowodowało konieczność uchylenia za- skarżonego wyroku. Z uwagi zaś na to, że uchybienie powstało w postę- powaniu przed Sądem pierwszej instancji i nie istnieją możliwości jego konwalidowania w postępowaniu odwoławczym, należało uchylić również wyrok sądu a quo i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania temu sądowi. Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej (poza sformułowanym w punkcie 5) również zasługują na uwzględnienie, ale ich zasadność wynika przede wszystkim z zaszłości wywołanej nieprawidłowym postępowaniem sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy bowiem, uznając „utajnienie” części uzasadnienia sądu a quo za prawidłowe, nie mógł w pełni wykazać, że ocena dowodów jest zgodna z zasadami wskazanymi w art. 7 k.p.k., ani też uzasadnić, że w sprawie nie występują uzasadnione i nieusuwalne wątpli- wości, nie mógł się wypowiedzieć szeroko co do rzeczywistego zamiaru skazanego i podstaw takiej oceny, nie mógł wreszcie w wymaganym prze- pisami zakresie rozpoznać wszystkich zarzutów apelacji i wnikliwie rozwa- żyć ich zasadność, bądź brak zasadności. Zdać sobie jednak należy spra- wę z tego, że tego rodzaju postępowanie nie wynikało z lekceważenia ob- owiązujących norm postępowania, lecz było konsekwencją zaaprobowania niewłaściwego postąpienia Sądu pierwszej instancji. 10 Odnosząc się zaś do zarzutu naruszenia zakazu reformationis in pei- us (pkt 5 kasacji), uznać go należy za niezasadny i to w stopniu oczywi- stym. Wszak, na skutek działań obrońcy skazanego doszło do uchylenia zaskarżonych wyroków, a w ponownym postępowaniu do skazania bez orzeczenia surowszej kary oraz bez dokonania niekorzystnych dla skaza- nego ustaleń. Oczywiste więc jest, że nie pogorszono jego sytuacji proce- sowej. Natomiast okoliczność, że uwzględnienie skarg wniesionych na ko- rzyść skazanego doprowadziło do uchylenia zaskarżonych wyroków i roz- wiązania kary łącznej, zaś wobec wydania ponownego wyroku skazujące- go z zachowaniem gwarancji wynikających z zasady niepogarszania sytua- cji skarżącego na korzyść, suma kar orzeczonych prawomocnym wyrokiem i wyrokiem wydanym na skutek ponownego skazania jest mniej korzystna, nie narusza w niczym zakresu reformationis in peius. Trudno bowiem oczekiwać, by w opisywanej sytuacji sąd ponownie skazujący „dopasowy- wał” wymiar kary tak, by suma kar nie przekroczyła wymiaru kary łącznej orzeczonej w wyroku uchylonym. W takiej bowiem sytuacji sąd musiałby orzekać wbrew obowiązującym przepisom, wymierzając karę poniżej dol- nego progu ustawowego zagrożenia bez zaistnienia warunków umożliwia- jących zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary. I na tym należy poprzestać, ponieważ dalsze rozważania dotyczące hipotetycznie możli- wych sytuacji, będących konsekwencją uwzględnienia tego zarzutu, pro- wadzić by musiały do omawiania jeszcze bardziej absurdalnych okoliczno- ści. Ponownie rozpoznając sprawę, należy wnikliwie ocenić materiał do- wodowy ujawniony na rozprawie i w oparciu o wyniki tej oceny ustosunko- wać się do zarzutu aktu oskarżenia, nie pomijając (ewentualnie) wymienio- nych w art. 18 § 3 k.k. znamion pomocnictwa, które w przypisanej w uchy- lonym wyroku postaci nie w pełni zostały opisane. Wszak, pominięto w opi- 11 sie przypisanego sprawcy czynu postać zamiaru, co niewątpliwie w opisie takim znaleźć się musi. Z przytoczonych powodów należało orzec, jak na wstępie.