V KK 398/08

WYROK Z DNIA 27 KWIETNIA 2009 R. V KK 398/08 Jeżeli w apelacji pochodzącej od oskarżyciela publicznego zarzucono orzeczeniu o karze tylko to, że rażąca niewspółmierność kary przejawia się w warunkowym zawieszeniu jej wykonania, to sąd odwoławczy nie jest władny, w uwzględnieniu apelacji, zmienić zaskarżony wyrok przez pod- wyższenie wymiaru tej kary. Takie rozstrzygnięcie narusza bowiem ograni- czenie orzekania na niekorzyść oskarżonego zawarte w art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Dołhy, J. B. Rychlicki. Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik. Sąd Najwyższy w sprawie Marcina P., oskarżonego z art. 280 § 1 k.k. w zb. z art. 157 § 2 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2009 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonego od wyroku Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 15 kwietnia 2008 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w D. z dnia 15 stycznia 2008 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok i p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Okręgowemu w Ś. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym (...). 2 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem Sądu Rejonowego w D. z dnia 15 stycznia 2008 r., Marcin P. został skazany za to, że w dniu 1 lipca 2007 r. w D., działając wspólnie z Michałem G., używając przemocy polegającej na uderzeniu w twarz Toma- sza F. oraz biciu po twarzy, przewróceniu i kopaniu po całym ciele Stani- sława F., zabrał w celu przywłaszczenia Tomaszowi F. telefon komórkowy o wartości 800 zł, a Stanisławowi F. telefon komórkowy o wartości 350 zł oraz usiłował zabrać złoty zegarek o wartości 2500 zł, powodując u Toma- sza F. obrażenia w postaci stłuczenia głowy, nosa, okolicy wargowo- szczękowej, a u Stanisława F. obrażenia w postaci stłuczenia głowy, okoli- cy wargowo-szczękowej, nosa, aparatu torebkowo-wiązadłowego i szyi, powodujących u pokrzywdzonych naruszenie czynności narządów ciała na okres poniżej dni 7 – tj. za przestępstwo z art. 280 § 1 k.k. w zb. z art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. – na karę 2 lat pozbawienia wolności z wa- runkowym zawieszeniem wykonania na okres 4 lat. Apelację od tego wyroku na niekorzyść oskarżonego wniósł Prokura- tor Rejonowy w D. Zarzucił wyrokowi rażącą niewspółmierność kary orze- czonej wobec Marcina P., wynikającą z niesłusznego zastosowania środka probacyjnego w postaci warunkowego zawieszenia wykonania kary, pod- czas gdy okoliczności podmiotowe i przedmiotowe, w tym fakt zaplanowa- nia tego przestępstwa, brutalność działania pod wpływem alkoholu, naru- szenie jednym czynem dwóch dóbr prawnych, wskazywały na wysoki sto- pień społecznej szkodliwości przypisanego przestępstwa, a tym samym na konieczność orzeczenia kary bez warunkowego zawieszenia wykonania. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Marcina P. do ponownego rozpoznania. 3 W toku rozprawy apelacyjnej przed Sądem Okręgowym w Ś. prokura- tor zmodyfikował wniosek apelacji i domagał się zmiany wyroku przez wy- mierzenie oskarżonemu kary 3 lat pozbawienia wolności. Po rozpoznaniu apelacji Sąd Okręgowy w Ś. wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2008 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił roz- strzygnięcie o warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wol- ności, a jej wymiar podwyższył do 3 lat. Od prawomocnego wyroku kasację złożył obrońca Marcina P. Zarzu- cił w niej rażące naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na treść wyroku, a to: 1. przepisu art. 433 § 1 k.p.k. oraz art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k., przez rozpo- znanie sprawy z przekroczeniem granic środka odwoławczego i orzeczenie na niekorzyść oskarżonego, wyrażające się w podwyższeniu wymierzonej mu kary pozbawienia wolności z 2 lat do 3 lat, pomimo niepodniesienia w środku odwoławczym pochodzącym od oskarżyciela publicznego zarzutu rażącej niewspółmierności kary 2 lat pozbawienia wolności; 2. przepisu art. 410 k.p.k. w zw. z art. 4 i art. 458 k.p.k., przez nieuwzględ- nienie przy orzekaniu o uchyleniu rozstrzygnięcia o warunkowym zawie- szeniu wykonania kary pozbawienia wolności wobec oskarżonego, prze- mawiającej na jego korzyść okoliczności pojednania się z pokrzywdzonymi i uzgodnienia sposobu naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem. Podnosząc te zarzuty obrońca oskarżonego wniósł o uchylenie za- skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponow- nego rozpoznania. W toku rozprawy kasacyjnej Prokurator Prokuratury Krajowej złożył wniosek o uwzględnienie kasacji i uchylenie zaskarżonego wyroku z prze- kazaniem sprawy do ponownego rozpoznania w instancji odwoławczej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 4 Nie można odmówić słuszności zarzutowi obrazy art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. w zw. z art. 433 § 1 k.p.k. Z przepisów tych wynika, że sąd odwoław- czy rozpoznaje sprawę w granicach środka odwoławczego, a na niekorzyść oskarżonego może orzec tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek odwoławczy i wyłącznie w granicach zaskarżenia tym środkiem. Je- żeli jednak środek odwoławczy pochodzi od oskarżyciela publicznego – jak to ma miejsce w niniejszej sprawie – orzeczenie na niekorzyść oskarżone- go może nastąpić tylko w razie stwierdzenia uchybień podniesionych w środku odwoławczym lub podlegających uwzględnieniu z urzędu. W kontekście przytoczonych zasad orzekania na niekorzyść oskar- żonego w instancji odwoławczej, trzeba ponownie nawiązać do zarzutu apelacji prokuratora i podkreślić, że skarżący wytknął w niej wyrokowi ra- żącą niewspółmierność kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec Mar- cina P., wyrażającą się w niezasadnym zastosowaniu warunkowego za- wieszenia jej wykonania. Zdaniem autora apelacji całokształt okoliczności podmiotowych i przedmiotowych przestępstwa świadczył o wysokim stop- niu społecznej szkodliwości i przemawiał za koniecznością wymierzenia oskarżonemu bezwzględnej kary pozbawienia wolności. Jest zatem oczy- wiste, że zarzuconym w apelacji uchybieniem była rażąca niewspółmier- ność kary odniesiona nie do jej wymiaru, lecz do zastosowania dobrodziej- stwa warunkowego zawieszenia. Wymiar kary nie był kwestionowany w za- rzucie apelacji. W zasięgu podniesionego uchybienia pozostawało tylko orzeczenie o warunkowym zawieszeniu wykonania kary. Niczego w tym względzie nie mógł zmienić wniosek oskarżyciela publicznego, złożony w toku rozprawy apelacyjnej, o orzeczenie surowszej kary pozbawienia wol- ności. Z punktu widzenia granic zaskarżenia był on procesowo bezsku- teczny, gdyż nie jest przecież dopuszczalne ich rozszerzenie na niekorzyść oskarżonego po upływie ustawowego terminu do wniesienia apelacji, okre- ślonego w art. 445 § 1 k.p.k. (zob. wyroki: Sądu Najwyższego z dnia 5 5 marca 2008 r., LEX nr 406957; Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 24 sierpnia 2000 r., KZS 2000, nr 4, poz. 56; Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 października 2000 r., OSPr.iPr. 2001, nr 9, poz. 26). Konkludując – w realiach sprawy możliwość orzekania w instancji odwoławczej na nieko- rzyść oskarżonego była limitowana zarzutem rażącej niewspółmierności kary, ale urzeczywistniającej się tylko w niezasadnym zastosowaniu wa- runkowego zawieszenia jej wykonania. W uwzględnieniu apelacji Sąd Okręgowy mógł uchylić orzeczenie o warunkowym zawieszeniu, co uczynił, ale podwyższenie wymiaru oznaczało już wyjście poza granice zaskarże- nia, z naruszeniem obu wskazanych w zarzucie kasacji przepisów. Sąd Najwyższy nie podzielił stanowiska zawartego w odpowiedzi na kasację, w której Prokurator Prokuratury Okręgowej w Ś. wniósł o jej odda- lenie jako oczywiście bezzasadnej. Prezentował pogląd, że na podwyższe- nie oskarżonemu wymiaru kary pozwalał przepis art. 447 § 2 k.p.k., dający sądowi odwoławczemu podstawę do rozszerzenia kontroli zaskarżonego wyroku przy rozpoznaniu apelacji. Zgodnie z jego brzmieniem apelację co do kary uważa się za zwróconą przeciwko całości rozstrzygnięcia o karze i środkach karnych. W przekonaniu autora odpowiedzi na kasację, w wy- padku zaskarżenia wyroku co do kary zasadniczej, jeśli podniesiony w ape- lacji na niekorzyść oskarżonego zarzut uznany został przez Sąd Okręgowy za zasadny, to zmiana wyroku na niekorzyść mogła objąć już całość roz- strzygnięcia o karze i środkach karnych. Dla wsparcia wyrażonego stano- wiska Prokurator Okręgowy odwołał się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 1976 r., VI KZP 40/75, OSNKW z 1976 r., z. 3, poz. 42 stwierdzającej, że w razie wniesienia przez prokuratora rewizji na nieko- rzyść oskarżonego co do kary zasadniczej sąd rewizyjny może zmienić wy- rok sądu pierwszej instancji na niekorzyść oskarżonego, co do każdego rozstrzygnięcia objętego orzeczeniem o karze, a w szczególności także zaostrzyć tę karę zasadniczą, której rewizja dotyczy, niezależnie od ściśle 6 określonego w tym względzie żądania zawartego w samej rewizji. Przyta- czając uchwałę Sądu Najwyższego, nie dostrzegł, że jako wydana pod rządem Kodeksu postępowania karnego z 1969 r, opierała się ona na sta- nie prawnym, który odmiennie regulował zakres zakazu reformationis in peius. Odpowiednikiem unormowania zamieszczonego obecnie w art. 434 § 1 k.p.k. był wówczas art. 383 § 1 k.p.k. z 1969 r. Przepis ten nie zawierał klauzuli, że jeżeli środek odwoławczy pochodzi od oskarżyciela publiczne- go lub pełnomocnika, to sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść oskar- żonego tylko w razie stwierdzenia uchybień podniesionych w środku odwo- ławczym lub podlegających uwzględnieniu z urzędu. Warunek taki nie współokreślał w poprzednim stanie prawnym granic środka odwoławczego wniesionego przez oskarżyciela publicznego na niekorzyść oskarżonego. Dlatego też sąd odwoławczy mógł w takich wypadkach orzekać na nieko- rzyść, z pełnym wykorzystaniem obowiązującej wtedy normy, że rewizję co do kary zasadniczej uważa się za zwróconą przeciwko całości rozstrzy- gnięcia o karze (art. 397 § 2 k.p.k. z 1969 r.). W aktualnym stanie prawnym zdanie 2 w art. 434 § 1 k.p.k. doprecyzowuje granice zaskarżenia na nieko- rzyść przez oskarżyciela publicznego lub pełnomocnika wprowadzając, oprócz kryteriów zakresu i kierunku zaskarżenia, trzeci wyznacznik granic zaskarżenia, tj. uchybienie podniesione w środku odwoławczym lub podle- gające uwzględnieniu z urzędu. Tak więc, mimo że apelację co do kary uważa się za zwróconą przeciwko całości rozstrzygnięcia o karze i środ- kach karnych (art. 447 § 2 k.p.k.), to przy orzekaniu na niekorzyść z powo- du apelacji oskarżyciela publicznego lub pełnomocnika sąd odwoławczy ograniczony jest także treścią zarzutu zawartego w środku odwoławczym. Sprowadzając kwestię do realiów sprawy należy stwierdzić, że jeżeli w apelacji pochodzącej od oskarżyciela publicznego zarzucono orzeczeniu o karze to tylko, że rażąca niewspółmierność kary przejawia się w warunko- wym zawieszeniu jej wykonania, to sąd odwoławczy nie jest władny, w 7 uwzględnieniu apelacji, zmienić zaskarżony wyrok przez podwyższenie wymiaru tej kary. Takie rozstrzygnięcie narusza bowiem ograniczenie orze- kania na niekorzyść oskarżonego zawarte w art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. Uchybienie powołanemu przepisowi miało oczywisty wpływ na treść zaskarżonego wyroku, gdyż zdecydowało o podwyższeniu wymiaru kary orzeczonej prawomocnie wobec oskarżonego. Wyrok należało zatem uchy- lić i sprawę Marcina P. przekazać Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Rozpoznanie kasacji co do zarzutu obrazy przepisów art. 433 § 1 k.p.k. i art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. okazało się wystarczające do wydania orze- czenia kończącego postępowanie kasacyjne. Bezprzedmiotowe byłoby więc rozstrzyganie co do drugiego zarzutu kasacji (art. 436 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.). Apelacja prokuratora złożona na niekorzyść oskarżonego powinna być ponownie rozstrzygnięta przez Sąd Okręgowy przy respektowaniu gra- nic zaskarżenia określonych w art. 434 § 1 k.p.k.