V KK 390/21

Sąd Najwyższy2022-07-06
SNKarneprzestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacjiWysokanajwyższy
wypadek drogowykombajnnieumyślne spowodowanie śmiercikasacjasubsydiarny akt oskarżeniapokrzywdzonysprawcatożsamość czynuSąd Najwyższy

Sąd Najwyższy oddalił kasację oskarżycielki subsydiarnej, uznając, że nie miała ona uprawnień do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia, ponieważ jej zmarły mąż był sprawcą, a nie pokrzywdzonym w postępowaniu przygotowawczym.

Oskarżycielka subsydiarna wniosła kasację od wyroku umarzającego postępowanie, zarzucając naruszenie przepisów dotyczących wnoszenia subsydiarnego aktu oskarżenia. Sąd Najwyższy uznał kasację za oczywiście bezzasadną. Kluczowe dla rozstrzygnięcia było ustalenie, że zmarły mąż oskarżycielki był sprawcą wypadku, a nie jego ofiarą, co pozbawiało ją uprawnień do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia. Sąd podkreślił, że subsydiarny akt oskarżenia może być wniesiony tylko co do czynu, w związku z którym prokurator umorzył postępowanie, i tylko przez osobę pokrzywdzoną.

Sprawa dotyczyła kasacji wniesionej przez pełnomocnika oskarżycielki subsydiarnej M. Ś. od wyroku Sądu Okręgowego w K., który uchylił wyrok Sądu Rejonowego w K. i umorzył postępowanie z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela. Oskarżycielka subsydiarna zarzuciła Sądowi Okręgowemu rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, w szczególności art. 55 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 49 § 1 k.p.k. w zw. z art. 52 § 1 k.p.k., twierdząc, że miała uprawnienia do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia. Sąd Najwyższy oddalił kasację jako oczywiście bezzasadną. W uzasadnieniu wskazano, że warunkiem wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia jest status pokrzywdzonego, co wynika z art. 49 § 1 k.p.k. W analizowanej sprawie, postępowanie przygotowawcze było prowadzone w kierunku czynu z art. 177 § 2 k.k., a jego sprawcą ustalono J. Ś. (męża oskarżycielki subsydiarnej), który zmarł. Postanowienia o umorzeniu postępowania wskazywały na J. Ś. jako sprawcę, a na A. D. jako pokrzywdzonego. M. Ś., jako wdowa po J. Ś., nie mogła być uznana za pokrzywdzoną ani wstąpić w prawa pokrzywdzonego, ponieważ jej mąż był sprawcą, a nie ofiarą. Sąd Najwyższy podkreślił, że subsydiarny akt oskarżenia może dotyczyć tylko tego samego czynu, co do którego prokurator umorzył postępowanie, i musi być wniesiony przez osobę pokrzywdzoną. Ponieważ J. Ś. nie był pokrzywdzonym, M. Ś. nie miała uprawnień do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia. Sąd odwoławczy prawidłowo umorzył postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, osoba taka nie ma uprawnień do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia, ponieważ nie jest pokrzywdzoną w rozumieniu przepisów prawa karnego procesowego.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że subsydiarny akt oskarżenia może być wniesiony tylko przez pokrzywdzonego, czyli osobę, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone. W analizowanej sprawie zmarły mąż oskarżycielki subsydiarnej został ustalony jako sprawca wypadku, a nie jego ofiara. W związku z tym oskarżycielka subsydiarna nie mogła uzyskać statusu pokrzywdzonego ani realizować uprawnień pokrzywdzonego, w tym prawa do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalenie kasacji

Strona wygrywająca

Skarb Państwa (w kontekście utrzymania w mocy wyroku umarzającego)

Strony

NazwaTypRola
D. D.osoba_fizycznaoskarżony
M. Ś.osoba_fizycznaoskarżycielka subsydiarna
J. Ś.osoba_fizycznapokrzywdzony (sprawca wypadku)
A. D.osoba_fizycznapokrzywdzony

Przepisy (15)

Główne

k.p.k. art. 55 § § 1 i 2

Kodeks postępowania karnego

Subsydiarny akt oskarżenia może być wniesiony przez pokrzywdzonego w terminie miesiąca od doręczenia mu zawiadomienia o postanowieniu prokuratora o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania, jeżeli powtórnie wydano takie postanowienie.

k.p.k. art. 49 § § 1

Kodeks postępowania karnego

Pokrzywdzonym jest osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo.

k.p.k. art. 17 § § 1 pkt 9

Kodeks postępowania karnego

Sąd umarza postępowanie, gdy brak jest podstaw do skazania z powodu okoliczności wyłączających albo ograniczających ujemne następstwa przestępstwa.

k.k. art. 177 § § 1

Kodeks karny

Kto narusza, choćby nieumyślnie, zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, powodując w okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność karną naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

k.k. art. 177 § § 2

Kodeks karny

Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 jest śmierć innej osoby albo ciężki uszczerbek na jej zdrowiu, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

k.k. art. 11 § § 2

Kodeks karny

Jeżeli sprawca dopuścił się czynu określonego w art. 177 § 1, a następstwem tego czynu jest śmierć innej osoby, czyn ten, z wyłączeniem § 1, podlega karze określonej w § 2.

Pomocnicze

k.p.k. art. 52 § § 1

Kodeks postępowania karnego

Uprawnienia pokrzywdzonego mogą być realizowane przez osobę, która weszła w jego prawa.

k.k. art. 71 § § 1

Kodeks karny

Sąd może orzec grzywnę jako środek karny.

k.k. art. 33 § § 1 i 3

Kodeks karny

Grzywnę wymierza się w stawkach dziennych.

k.k. art. 4 § § 1

Kodeks karny

Ustawa wprowadzająca zmianę w stosunku do ustawy poprzedniej, wprowadza przepisy karne, które weszły w życie po jej ogłoszeniu.

k.p.k. art. 439 § § 1 pkt 9

Kodeks postępowania karnego

Bezwzględna podstawa kasacji - umorzenie postępowania z powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela.

k.p.k. art. 330 § § 2

Kodeks postępowania karnego

Pokrzywdzony może wnieść subsydiarny akt oskarżenia, gdy prokurator ponownie odmówi wszczęcia lub umorzy postępowanie.

k.p.k. art. 297 § § 1 pkt 4

Kodeks postępowania karnego

Celem postępowania przygotowawczego jest m.in. wykrycie sprawcy przestępstwa i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej.

k.p.k. art. 636 § § 1

Kodeks postępowania karnego

Do kosztów postępowania stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące kosztów w postępowaniu cywilnym.

k.p.k. art. 637a

Kodeks postępowania karnego

Przepisy dotyczące kosztów postępowania stosuje się odpowiednio do postępowania przed Sądem Najwyższym.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Oskarżycielka subsydiarna nie była pokrzywdzona w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k., ponieważ jej zmarły mąż był sprawcą wypadku, a nie jego ofiarą. Subsydiarny akt oskarżenia może być wniesiony tylko co do czynu, który zachowuje przymiot tożsamości z czynem, którego dotyczyły decyzje kończące postępowanie przygotowawcze. Brak uprawnień do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia skutkuje koniecznością umorzenia postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.

Odrzucone argumenty

Zarzuty kasacji dotyczące naruszenia przepisów art. 55 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 49 § 1 k.p.k. w zw. z art. 52 § 1 k.p.k. w zw. z art. 330 § 2 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. poprzez ich nieprawidłową wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.

Godne uwagi sformułowania

Kasacja jest oczywiście bezzasadna. Status oskarżyciela posiłkowego może uzyskać wyłącznie pokrzywdzony, a więc co do zasady osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Uprawniony pokrzywdzony może wnieść subsydiarny akt oskarżenia tylko co do tego czynu, w związku z którym prokurator ponownie odmówił wszczęcia lub umorzył postępowanie. J. Ś. nie był pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k., to w konsekwencji M. Ś. nie mogła w trybie art. 52 § 1 k.p.k. wykonywać uprawnień, które by mu przysługiwały, a więc wnieść subsydiarnego aktu oskarżenia.

Skład orzekający

Marek Siwek

sędzia

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie kręgu podmiotów uprawnionych do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia, interpretacja pojęcia 'pokrzywdzonego' w kontekście subsydiarnego aktu oskarżenia, zasady ustalania tożsamości czynu w postępowaniu karnym."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji, w której zmarły sprawca jest mężem osoby chcącej wnieść subsydiarny akt oskarżenia. Interpretacja przepisów k.p.k. dotyczących subsydiarnego aktu oskarżenia.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia procesowego – możliwości wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia przez osobę, której zmarły mąż był sprawcą wypadku. Pokazuje to złożoność prawa karnego procesowego i potrzebę precyzyjnego ustalania statusu stron.

Czy wdowa po sprawcy wypadku może wnieść subsydiarny akt oskarżenia? Sąd Najwyższy wyjaśnia.

Sektor

transport

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
SN
Sygn. akt V KK 390/21
POSTANOWIENIE
Dnia 6 lipca 2022 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Marek Siwek
na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 6 lipca 2022 r.,
sprawy
D. D.
oskarżonego z art. 177 § 1 k.k. w zb. z art. 177 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.
z powodu kasacji wniesionej przez pełnomocnika oskarżycielki subsydiarnej M. Ś.
od wyroku Sądu Okręgowego w K.
z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt V Ka
[…]
uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w K.
z dnia 21 grudnia 2020 r., sygn. akt II K
[…]
.
p o s t a n o w i ł
I. oddalić kasację jako oczywiście bezzasadną;
II. kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciążyć oskarżycielkę subsydiarną.
UZASADNIENIE
D. D. oskarżony został subsydiarnym aktem oskarżenia, o to, że
w dniu 26 lipca 2012 r. na drodze publicznej pomiędzy S. a Ż., gmina M., kierując kombajnem zbożowym J.
[…]
o szerokości 3,8 m wraz z przyczepą, na której znajdowało się urządzenie tnące, tzw. heder, umyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym poruszając się po drodze publicznej bez wymaganego bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa zezwolenia na przejazd pojazdu ponadgabarytowego, a także poruszając się w ten sposób nie będąc wbrew bezwzględnie obowiązującym przepisom prawa poprzedzony pojazdem wykonującym pilotaż, pokonując niebezpieczny zakręt w lewo o ograniczonej widoczności z uwagi na znajdującą się tam roślinność, jadąc przy tym całą szerokością jezdni wynoszącą w tym miejscu 3,8 m, nie zaś prawą częścią pojazdu po jego poboczu, nieumyślnie spowodował wypadek w ten sposób, że doprowadził do zderzenia z jadącym prawidłowo w przeciwną stronę samochodem marki V.
[…]
o numerze rejestracyjnym
[…]
kierowanym przez J. Ś., który wchodząc w zakręt w prawo z dozwoloną administracyjnie i dostosowaną do warunków panujących na drodze prędkością 73 km/h, dostrzegłszy jadący z naprzeciwka wyżej opisany kombajn, poruszający się w powyżej opisany sposób, nie mając możliwości jego wyminięcia, rozpoczął gwałtowne hamowanie, w skutek czego zjechał na lewą stronę jezdni, gdzie doszło do zderzenia obu pojazdów w wyniku którego gardziel kombajnu znajdujący się w pozycji maksymalnie uniesionej ku górze wbił się w kabinę V.
[…]
- jej lewą stronę, aż do środka fotela kierowcy, tj. na odległość 1,6 m, w następstwie którego to zdarzenia kierowca samochodu V
[…]
J. Ś. poniósł śmierć na miejscu, a jego pasażer A. D. doznał obrażeń ciała w postaci złamania obojczyka lewego, które naruszyły czynności narządów jego ciała na okres przekraczający 7 dni, tj. popełnienie przestępstwa z art. 177 § 1 k.k. w zb. z art. 177 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.
Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z 21 grudnia 2020 r., sygn. akt II K
[…]
, uznał oskarżonego za winnego zarzucanego mu czynu z
art. 177 § 1 k.k. w zb. z art. 177 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k., za co wymierzył mu karę roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania na okres 3 lat próby (pkt 1), na podstawie art. 71 § 1 k.k. w zw. z art. 33 § 1 i 3 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k. wymierzył także D. D. karę grzywny w wysokości 200 stawek dziennych określając wysokość jednej stawki na kwotę 20 zł (pkt 2), zobowiązał oskarżonego do pisemnego przeproszenia pokrzywdzonego A. D. i oskarżycielkę subsydiarną M.Ś. w terminie miesiąca od uprawomocnienia się wyroku (pkt 3), a także rozstrzygnął o kosztach postępowania (pkt 4).
Sąd Okręgowy w K., po rozpoznaniu apelacji wniesionych przez prokuratora oraz obrońcę oskarżonego, wyrokiem z 12 maja 2021 r., sygn. akt V Ka
[…]
, uchylił zaskarżony wyrok i na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. umorzył postępowanie z uwagi na brak skargi uprawnionego oskarżyciela (pkt 1), zwolnił oskarżycielkę posiłkową subsydiarną M. Ś. od ponoszenia kosztów sądowych za I i II instancję (pkt 2).
Kasację od wyroku Sądu odwoławczego wniósł pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej subsydiarnej, który zarzucił:
1.
rażące naruszenie przepisów prawa postępowania karnego mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, mianowicie naruszenie art. 55 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 49 § 1 k.p.k. w zw. z art. 52 § 1 k.p.k. w zw. z art. 330 § 2 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. - poprzez ich nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na bezpodstawnym założeniu, że w realiach ocenianego stanu faktycznego i prawnego sprawy V Ka
[…]
brak jest podstaw do uznania, że M. Ś. (działając przez swojego pełnomocnika) nie miała uprawnień do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia w tej sprawie z uwagi na brak tożsamości czynu z tym czynem, którego dotyczyły obie decyzje kończące postępowanie przygotowawcze, podczas gdy prawidłowa ocena prawna i faktyczna przedmiotowej sprawy prowadzi do wniosku przeciwnego,
2.
rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku Sądu Okręgowego w K. naruszenie prawa procesowego w postaci art. 520 § 1 k.p.k. w zw. z art. 525 § 1 k.p.k. w zw. z art. 530 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 535 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., poprzez przyjęcie, że M. Ś. (działając przez swojego pełnomocnika) nie miała uprawnienia do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia w niniejszej sprawie i w konsekwencji wniesienia również apelacji do Sądu Okręgowego w K. okaz kasacji do Sądu Najwyższego albowiem subsydiarny akt oskarżenia nie dotyczył czynu, w związku z którym prokurator ponownie odmówił wszczęcia lub umorzył postępowanie podczas, gdy prawidłowa interpretacja wskazanych wyżej przepisów oraz ich właściwe zastosowanie przez opisane w tym zarzucie instytucje publiczne prowadzą do wniosku przeciwnego.
Skarżący wskazując na powyższe zarzuty wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy celem jej ponownego rozpoznania Sądowi II Instancji.
Prokurator Rejonowy w K. w odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Obrońca D. D. również złożył pisemną odpowiedz na kasację, w której wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kasacja jest oczywiście bezzasadna.
Kasacja może być wniesiona tylko z powodu uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k. lub innego rażącego naruszenia prawa, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Podniesione w kasacji wniesionej w niniejszej sprawie uchybienia w postaci naruszenia wymienionych w zarzutach przepisów w rzeczywistości nie miały miejsca. Sąd Okręgowy w sposób właściwy rozważył kwestię możliwości wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia w niniejszej sprawie i słusznie uznał, że uprawnienie takie nie przysługiwało M. Ś., co w kolei prawidłowo doprowadziło do umorzenia postępowania.
Przede wszystkim należy wskazać, że według regulacji z art. 55 § 1 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym w czasie wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia w niniejszej sprawie)
, w razie powtórnego wydania przez prokuratora postanowienia o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania w wypadku, o którym mowa w art. 330 § 2, pokrzywdzony może w terminie miesiąca od doręczenia mu zawiadomienia o postanowieniu wnieść akt oskarżenia do sądu. Z powołanego przepisu wynika zatem w sposób niewątpliwy, że status oskarżyciela posiłkowego może uzyskać wyłącznie pokrzywdzony, a więc co do zasady osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo (art. 49 § 1 k.p.k.). Oczywiście uprawnienia pokrzywdzonego mogą być realizowane przez osobę zastępującą go (np. art. 51 § 1-3 k.p.k.) lub taką, która weszła w jego prawa (np. art. 52 § 1 k.p.k.). Warunkiem działania określonej osoby w charakterze oskarżyciela subsydiarnego, niezależnie czy jest to osoba pierwotnie pokrzywdzona, czy też osoba reprezentująca jej prawa, jest więc fakt pokrzywdzenia w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k. Fakt ten ma zarazem podstawowe znaczenie z punktu widzenia realizacji celów postępowania przygotowawczego, co wynika wprost z art. 297 § 1 pkt 4 k.p.k. Skutkiem realizacji tego celu jest przyznanie
ex lege
procesowego statusu strony osobie pokrzywdzonej, a co za tym idzie przyznanie określonych uprawnień w postępowaniu karnym. O tym jednak, kto taki status posiada decyduje opis czynu będącego przedmiotem postępowania przygotowawczego.
Zważywszy na fakt, że oskarżenie subsydiarne, a więc realizowane przez oskarżyciela nie będącego oskarżycielem publicznym, w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, ma charakter wyjątku od reguły oskarżania w takich sprawach przez oskarżyciela publicznego, ścisłej wykładni odpowiednich przepisów procesowych powinno podlegać to, co może być przedmiotem takiego postępowania.
Słusznie zatem przyjęto w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że uprawniony pokrzywdzony może wnieść subsydiarny akt oskarżenia tylko co do tego czynu, w związku z którym prokurator ponownie odmówił wszczęcia lub umorzył postępowanie, a zatem skarga subsydiarna może obejmować zarzut popełnienia czynu, który zachowuje przymiot tożsamości z tym, którego oceny dotyczyły decyzje kończące postępowanie przygotowawcze (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2020 r., III KK 149/19,
postanowienie Sądu Najwyższego z 9 lutego 2017 r., IV KK 299/16
). Podkreśla się przy tym, iż dla stwierdzenia tożsamości czynu niezbędne jest ustalenie niezmienność podmiotu czynu, przedmiotu czynności wykonawczej przedmiotu ochrony
, a w razie poczynienia innych ustaleń co do czasu i miejsca czynu, także tożsamości osoby pokrzywdzonej (tak np. w wyrokach SN: z 25 sierpnia 2010 r., II KK 186/10 z 26 listopada 2014 r., II KK 109/14). W literaturze karnoprocesowej wskazano z kolei, że elementami wykluczającymi tożsamość czynu są sytuacje, w których nastąpiła zmiana osoby sprawcy, bądź nastąpiła zmiana dobra prawnego, czy też nastąpiła zmiana osoby pokrzywdzonego i równocześnie wystąpiła jakakolwiek różnica dotycząca miejsca czynu, czasu czynu, przedmiotu wykonawczego lub ustawowych znamion czynu (M. Cieślak,
Polska procedura karna
, Warszawa 1984, s. 301-302).
Uwzględniając powyższe należy stwierdzić, że podstawowym warunkiem skutecznego wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia jest wniesienie go przez osobę posiadającą w sposób rzeczywisty status pokrzywdzonego w prowadzonym wcześniej postępowaniu przygotowawczym (względnie realizującą prawa pokrzywdzonego), przy czym weryfikacja faktu pokrzywdzenia może nastąpić wyłącznie przez pryzmat opisu czynu, który był przedmiotem postępowania przygotowawczego.
Już więc tylko z tego powodu za niedopuszczalne należy uznać wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia na podstawie
art. 55 § 1 k.p.k.
przeciwko innej osobie niż ta, która występowała w umorzonym postępowaniu przygotowawczym w charakterze podejrzanego, a zarazem wniesienia go przez osobę, która w tym postępowaniu nie miała statusu osoby pokrzywdzonej (względnie przez osoby reprezentujące jej prawa). Postępowanie z subsydiarnego aktu oskarżenia, zważywszy na jego charakter i istotę, może dotyczyć tego samego czynu, co do którego oskarżyciel publiczny wyraził wolę zaniechania ścigania w wydanych postanowieniach o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego lub jego umorzeniu. W konsekwencji możliwe jest subsydiarne oskarżenie jedynie tej osoby, która miała status osoby podejrzanej w postępowaniu, co do którego zapadła ponowna decyzja o umorzeniu, względnie osoby, którą opis czynu wskazywał jako podejrzaną, a co do której jednocześnie oskarżyciel podjął decyzję o nieoskarżaniu, także z powodu braku procesowej możliwości w tym zakresie.
Odnotować należy, że jak wynika z akt niniejszej sprawy postanowieniem Prokuratora Rejonowego w S. z 30 lipca 2012 r., Ds.
[…]
, wszczęto śledztwo w sprawie wypadku drogowego mającego miejsce w dniu 26 lipca 2012 r. na trasie pomiędzy miejscowościami S. gm. S., a Ż. gm. M., w wyniku którego śmierć na miejscu poniósł J. Ś., tj. o popełnienie czynu z art. 177 § 2 k.k. (k. 51). To orzeczenie, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie mogło mieć jednak decydującego znaczenia w procesie ustalenia tożsamości czynu, z uwagi na wstępny etap jego wydania i przez to bardzo ogólne zakreślenie przedmiotu prowadzonego postępowania. Oczywiste jest bowiem, że na tym etapie dopiero przyszłe czynności dowodowe mogły dać odpowiedź na pytanie, kto w sensie karnomaterialnym jest sprawcą zdarzenia, a kto osobą pokrzywdzoną. Wraz z wynikami czynności dowodowych opis zdarzenia mógł ulegać zmianie, w szczególności doprecyzowaniu, co z kolei z oczywistych względów musiało rzutować na status poszczególnych, czy też potencjalnych jego uczestników. Zmiany w zakresie istoty przedmiotu postępowania mogą wynikać z różnych decyzji prowadzącego postępowanie, m.in. z treści postanowień o przedstawieniu zarzutów, zmianie zarzutów, jak również z treści postanowienia o jego umorzeniu, niezależnie od tego, czy wydawanego w fazie
in rem
, czy
in personam
. Wraz ze zmianą przedmiotu postępowania mogą zatem ulegać zmianie lub konkretyzacji konstytutywne elementy kształtujące jego tożsamość, a więc czas czynu, jego miejsce, sposób działania, a także te najważniejsze, czyli podmiot – sprawca czynu oraz pokrzywdzony. Modyfikacje opisu zdarzenia stanowiącego przedmiot postępowania przygotowawczego mogą zatem rzutować na procesowe uzyskanie statusu określonej strony w postępowaniu przygotowawczym, a co za tym idzie, na zakres uprawnień pochodnych temu statusowi. Można to wyprowadzić także z brzmienia art. 55 § 1 k.p.k., który jasno wskazuje, że możliwość wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia związana jest z konkretnymi decyzjami kończącymi postępowanie (o odmowie wszczęcia bądź umorzeniu postępowania), nie zaś postanowieniami „wstępnymi” z punktu widzenia toku procesu, czyli np. o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia, zwłaszcza zważywszy na często ich bardzo ogólny charakter, który z kolei znajduje uzasadnienie w ograniczonym stanie dowodowym na etapie wszczynania postępowania przygotowawczego. Z punktu widzenia ustalenia przedmiotu postępowania przygotowawczego, co do którego zapadła decyzja o umorzeniu, fundamentalne znaczenie ma zatem opis czynu objęty właśnie tą decyzją.
Analiza materiałów postępowania przygotowawczego przeprowadzonego w sprawie, w której następnie wniesiono subsydiarny akt oskarżenia wskazuje, że kolejne czynności dowodowe zmierzały do realizacji celów tego postępowania, a więc przede wszystkim do wykrycia sprawcy przestępstwa.
W ich wyniku Prokurator Rejonowy w K. postanowieniem z 25 października 2012 r., sygn. akt 1 Ds.
[…]
, na podstawie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. umorzył postępowanie - w sprawie nieumyślnego naruszenia w dniu 26 lipca 2012 r. na drodze publicznej pomiędzy S. gm. S., a Ż. gm. M. zasad bezpieczeństwa w ruchu lądowym przez kierującego samochodem marki V.
[…]
o nr rej.
[…]
J. Ś. poprzez niedostosowanie prędkości do ograniczenia widoczności na łuku drogi, w wyniku czego doszło do wypadku drogowego, wskutek którego A. D. doznał obrażeń ciała w postaci złamania obojczyka lewego, które naruszyły czynności narządów ciała na okres przekraczający 7 dni, tj. o czyn z art. 177 § 1 k.k. - wobec stwierdzenia, że sprawca wypadku zmarł (k. 123 i n.). Nie może ulegać zatem wątpliwości, że przedmiotem tego postanowienia było zdarzenie, którego sprawcą był J. Ś., zaś do umorzenia doszło wyłącznie z powodu jego śmierci, a zatem okoliczności wyłączającej ściganie. Już z treści tego postanowienia wynikał określony zakres uprawnień dla określonych  w nim podmiotów, przy czym nie wynikały uprawnienia, o których mowa w art. 52 § 1 k.p.k. dla oskarżycielki subsydiarnej M. Ś..
Pomimo takiego stanu rzeczy, p
o rozpoznaniu zażalenia pełnomocnika M. Ś., wdowy po J. Ś., Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z 5 lutego 2013 r., uchylił powołane wyżej postanowienie ze wskazaniem, że dalszym ustaleniom podlegać powinno zachowanie innego uczestnika wypadku, a mianowicie D. D., poruszającego się wówczas kombajnem, w odniesieniu do ewentualnego przyczynienia się przez niego do przedmiotowego zdarzenia (k. 177). Prokurator Rejonowy w K. postanowieniem z 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt 1 Ds.
[…]
, na podstawie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k., ponownie umorzył postępowanie w sprawie zaistniałego w dniu 26 lipca 2012 r. wypadku z uwagi na okoliczność, że sprawca zdarzenia J. Ś. zmarł (k. 216 i n.). Z treści także tej decyzji prokuratora jednoznacznie wynika, że jedyną osobą, której – jako wyłącznego sprawcy wypadku – dotyczyło prowadzone śledztwo, był J. Ś.. Z postanowienia tego wynika również, że skierowanie zainteresowania na osobę D. D., jako potencjalnego sprawcy zdarzenia, nie przyniosło pozytywnych rezultatów, gdyż sprzeciwiały się temu, zebrane w tej sprawie dowody, w tym przede wszystkim opinie wydane przez biegłych z zakresu wypadów komunikacyjnych (k. 99 i n., k. 186 i n., k. 199 i n.). Należy podkreślić, że wyłącznie uprawnionym do oceny tego materiału w kontekście przesłanki decyzji o zakończeniu postępowania przygotowawczego był prokurator. W konsekwencji należy przyjąć, że D. D. nie występował w postępowaniu przygotowawczym, na  żadnym jego etapie, jako podejrzany ani nawet jako możliwy sprawca wypadku. Osobą, co do której w obu postanowieniach prokurator ustalił sprawstwo był J. Ś.. Z powodu śmierci nie mogło dojść do wniesienia przeciwko niemu aktu oskarżenia. Z drugiej strony, z obu wydanych przez prokuratora postanowień wynika, że jedynym ustalonym pokrzywdzonym, któremu przysługiwały prawa strony był A. D., pasażer samochodu W.
[…]
, którym kierował J. Ś.. Tylko on był więc wyłącznie uprawniony do zaskarżenia pierwszej decyzji prokuratora o umorzeniu śledztwa, a następnie dopiero do realizacji uprawnień z art. 55 § 1 k.p.k., do czego jednak w tej sprawie nie doszło.
Zważywszy na treść obu decyzji o umorzeniu postępowania nie ma natomiast wątpliwości, że M. Ś. nie wstąpiła – wbrew stanowisku pełnomocnika – w prawa pokrzywdzonego po zmarłym mężu, gdyż z opisu zdarzenia objętego nimi wynika, że był on jego sprawcą, a nie pokrzywdzonym. Skoro zatem J. Ś. nie był pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k., to w konsekwencji M. Ś. nie mogła w trybie art.
art. 52 § 1
k.p.k. wykonywać uprawnień, które by mu przysługiwały, a więc wnieść subsydiarnego aktu oskarżenia. W niniejszej sprawie prokurator dał bowiem wyraz temu, że gdyby nie śmierć, postawiłby zarzut J. Ś. i co do niego wniósł ewentualny akt oskarżenia.
Braku uprawnień do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia nie zmienia fakt wadliwego pouczenia przy doręczeniu pierwszego postanowienia o umorzeniu w sprawie, gdyż wadliwe wykonywanie czynności procesowych, w szczególności błędne pouczenie, nie może być powodem przyznania uprawnień, które faktycznie nie przysługują. Na rozważaną okoliczność nie może mieć wpływu również rozpoznawanie niniejszej sprawy w różnych postępowaniach w tym samym układzie stron, nawet w postępowaniu przed Sądem Najwyższym. Trzeba także stwierdzić, że postępowanie z subsydiarnego aktu oskarżenia nie może służyć weryfikacji prawidłowości przyjęcia przez prokuratora określonej wersji zdarzenia w kontekście ustalenia relacji sprawca – pokrzywdzony, w sytuacji, kiedy postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego nie pozostawiają wątpliwości komu i jaka rola została przypisana. Skoro możliwość wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia w art. 55 § 1 k.p.k. została związana z faktem pokrzywdzenia, to ten fakt wynikający z opisu zdarzenia, co do którego zapadła decyzja o umorzeniu postępowania, decyduje o uprawnieniu do wniesienia tej skargi. Oskarżonym w takim postępowaniu może być z kolei jedynie podejrzany lub osoba podejrzewana, której rola została bez wątpliwości ustalona jako sprawcza w zakończonym postępowaniu przygotowawczym. W przeciwnym razie nie może być mowy o tożsamości przedmiotu procesu z subsydiarnego aktu oskarżenia oraz umorzonego postępowania przygotowawczego. Tożsamość ta jest natomiast warunkiem pozwalającym na merytoryczne rozpoznanie takiej skargi.
Na marginesie należy odnotować, że
słusznie w odpowiedzi na kasację prokurator podniósł, że M. Ś. nie zainicjowała wcześniej postępowania  karnego wskazując na osobę D. D. jako sprawcy, nie złożyła zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa na szkodę jej męża, a tym samym organ postępowania przygotowawczego nie miał okazji wypowiedzenia się w tej kwestii. Tylko w takim układzie procesowym spełniony byłby warunek o jakim mowa w art. 330 § 2 k.p.k., umożliwiający jej ewentualnie wniesienie aktu oskarżenia.
W zaistniałej sytuacji procesowej
Sąd odwoławczy – wobec treści art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. – zobowiązany był zatem do umorzenia postępowania w zakresie czynu zarzucanego oskarżonemu D. D., niezależnie od tego, jaki przebieg miało postępowanie w niniejszej sprawie na wcześniejszych etapach. Powoduje to, że zaskarżony wyrok należało uznać za słuszny, zaś wywiedzioną kasację za oczywiście bezzasadną, wobec czego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia,
rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 636 § 1 k.p.k. w zw. z art. 637a k.p.k.
[as]

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI