V KK 39/03

POSTANOWIENIE Z DNIA 7 PAŹDZIERNIKA 2003 R. V KK 39/03 Czynności wykonawcze przestępstwa określonego w art. 310 § 1 k.k., tj. podrobienie i przerobienie środka płatniczego, są skierowane przez sprawcę do materialnych nośników, przy użyciu których wartości pieniężne krążą w obrocie. Karta płatnicza, jako elektroniczny instrument dostępu do środków pieniężnych na odległość, umożliwiający elektroniczną identyfikację posia- dacza niezbędną do dokonania zapłaty, jest „innym środkiem płatniczym” w rozumieniu art. 310 § 1 k.k. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca). Sędziowie: SN W. Błuś, SA (del. do SN) K. Cesarz. Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Gemra. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 października 2003 r., spra- wy Michała S., oskarżonego z art. 310 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k., z powo- du kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonego od wyroku Sądu Apela- cyjnego w P. z dnia 23 kwietnia 2002 r., zmieniającego wyrok Sądu Okrę- gowego w P. z dnia 27 lipca 2001 r., o d d a l i ł kasację (...). 2 U Z A S A D N I E N I E Sąd Okręgowy w P., wyrokiem z dnia 27 lipca 2002 r., uznał Michała S. za winnego tego, że w okresie od stycznia do dnia 2 marca 1999 r. w W. i P., działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, wspólnie i w porozumieniu z Markiem S., Pawłem G. i Pawłem P. przerobił 11 kart płatniczych utraconych przez ich właścicieli, w ten sposób, że przy użyciu stosownego urządzenia zmienił zamieszczony w nich zapis magnetyczny na odpowiadający zapisowi znajdującemu się na innych, czynnych kartach płatniczych – tj. przestępstwa z art. 310 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., i skazał go za to na kary 5 lat pozbawienia wolności i 150 stawek dziennych grzywny, przyjmując wysokość jednej stawki na 50 zł. Po rozpoznaniu apelacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonego, Sąd Apelacyjny w P. wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2002 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten tylko sposób, że stosując nadzwyczajne złagodzenie kary na podstawie art. 60 § 2 k.k., obniżył wymierzoną karę pozbawienia wolności do 3 lat i 6 miesięcy. W kasacji od prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego, obrońca Michała S. zarzucił rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, przez: 1. błędne uznanie, iż zachowanie oskarżonego wyczerpuje znamiona czy- nu zabronionego, określonego w art. 310 § 1 k.k. – w wyniku nieuza- sadnionego przyjęcia, iż karty płatnicze mają charakter środka płatni- czego; 2. błędne uznanie, iż karta płatnicza jest przedmiotem wykonawczym przestępstwa z art. 310 § 1 k.k. w sytuacji, gdy w rzeczywistości znajdu- je się ona pod ochroną art. 270 § 1 k.k.; 3 3. nieuzasadnione przyjęcie, że karta płatnicza jest dokumentem banko- wym płatnym w walucie polskiej – w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 9 usta- wy z dnia 18 grudnia 1998 r. – Prawo dewizowe. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie wyroków Sądu Apelacyjnego i Sądu Okręgowego w P. oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpo- znania przed Sądem pierwszej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Istota wszystkich podniesionych w kasacji zarzutów obrazy przepisów prawa materialnego sprowadza się do twierdzenia, że uznanie karty płatni- czej za „inny środek płatniczy” w rozumieniu art. 310 § 1 k.k., stanowiło ra- żące naruszenie tego przepisu przy kwalifikacji prawnej czynu przypisane- go oskarżonemu. Do tej tylko kwestii ogranicza się zakres rozpoznania wniesionej kasacji (art. 536 k.p.k.). Skarżący ma na uwadze, co prawda, że przy użyciu karty płatniczej dokonuje się zapłat za towary i usługi, ale wy- raża pogląd, iż ta właściwość karty nie jest wystarczająca do uznania jej za środek płatniczy w znaczeniu, jakie w powołanym przepisie nadaje się te- mu pojęciu. Autor kasacji utrzymuje, że karta płatnicza jest jedynie narzę- dziem, swoistym kluczem dostępu umożliwiającym dokonywanie dyspozycji środkami finansowymi zgromadzonymi na rachunku bankowym posiada- cza, lecz „sama w sobie” nie ma charakteru środka płatniczego. Z całości wywodu kasacji nietrudno dociec, jaką właściwość środka płatniczego uważa skarżący za niezbędną, by można było go zaliczyć do kategorii „innych środków płatniczych”, tj. przedmiotów czynności wyko- nawczych przestępstwa stypizowanego w art. 310 § 1 k.k. Skoro bowiem sformułowanie „inny środek płatniczy” następuje bezpośrednio po wyra- zach „polski albo obcy pieniądz”, to należy wnosić, że tenże „inny środek” powinien odpowiadać podstawowym cechom pieniądza, a więc być nie tyl- ko „narzędziem” do płacenia, lecz także zawierać inkorporowaną wartość pieniężną. Tej ostatniej właściwości karta płatnicza nie ma, a w akcie za- 4 płaty spełnia tylko instrumentalną, pośredniczącą rolę. Podążając dalszym jeszcze tokiem rozumowania autora kasacji należałoby przyjąć, że przero- bienie znaku pieniężnego na banknocie jest sfałszowaniem pieniądza dla- tego, że pociąga za sobą zmianę (upozorowaną) wartości pieniężnej w nim ucieleśnionej, a tym samym mogącą być wprowadzoną w obieg. Przero- bienie natomiast karty płatniczej, polegające na zmianie zapisów na pasku magnetycznym, identyfikujących wydawcę karty i upoważnionego posiada- cza (art. 4 pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, Dz. U. z 2000 r., Nr 72, poz. 665) nie wpływa na stan wartości pieniężnych pozo- stających w obiegu. Dlatego właśnie przerobienie karty miałoby, zdaniem obrońcy oskarżonego, stanowić wyłącznie fałsz materialny dokumentu (art. 270 § 1 k.k.), a nie przerobienie innego środka płatniczego, a w konse- kwencji popełnienie czynu wyczerpującego znamiona przestępstwa okre- ślonego w art. 310 § 1 k.k. Tak prezentowana argumentacja obrońcy oskarżonego nie mogła być uznana przez Sąd Najwyższy za trafną. Opiera się ona bowiem na nad- miernie zawężonym rozumieniu pojęcia środków płatniczych, jako przed- miotów czynności wykonawczych przestępstwa z art. 310 § 1 k.k., nie do końca uwzględniającym zakres ochrony ustawowej. W doktrynie przyjmuje się, że ochroną tego przepisu jest objęty niezakłócony i bezpieczny obrót pieniędzmi, papierami wartościowymi i innymi, wymienionymi w nim doku- mentami (red. A. Zolla: Kodeks karny. Komentarz. Część ogólna, Kraków, 1999, s. 504), czy też, w innym użyciu – zaufanie do środków płatniczych niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania całego systemu gospodar- czego (O. Górniok w: Kodeks karny. Komentarz, Gdańsk 2002/2003, s. 1252). Zatem przepis chroni, między innymi, środki płatnicze w ich szeroko pojętej funkcji obiegowej spełnianej w obrocie gospodarczym. Ochrona nie ogranicza się wyłącznie do zachowania stanu wartości pieniężnych będą- cych w obiegu, lecz ma na względzie także prawidłowość, pewność i bez- 5 pieczeństwo obrotu tymi wartościami. Prawnie chronione dobro ma szerszy zakres, niż wynikałoby to z założenia uczynionego w kasacji. Jest przy tym oczywiste, że czynności wykonawcze przestępstwa określonego w art. 310 § 1 k.k., tj. podrobienie i przerobienie środka płatniczego są skierowane przez sprawcę do materialnych nośników, przy użyciu których wartości pie- niężne krążą w obrocie, natomiast skutkiem działania jest z reguły zmiana wyrażonej znakiem wartości pieniężnej, potwierdzającej prawo podmiotowe do dokonywania zapłat. W odniesieniu do pieniądza gotówkowego mate- rialnym nośnikiem wartości pieniężnej są banknoty i monety. Oznaczają one cyfrowo wartość pieniężną, a przekazywane w obrocie, przenoszą tę wartość na rzecz jego uczestników. Obok pieniądza gotówkowego funkcjonuje w obrocie także pieniądz elektroniczny, jako wartość stanowiąca elektroniczny odpowiednik znaków pieniężnych, przechowywana na elektronicznych nośnikach informacji (art. 4 pkt 5 ustawy – Prawo bankowe). Elektroniczny znak pieniężny stanowi zarazem nośnik sumy pieniężnej (W. Srokosz: Istota prawna pieniądza elektronicznego – Prawo bankowe 2002 z.12 s. 67). Pieniądz elektronicz- ny jest przedmiotem rozliczeń bezgotówkowych, które przeprowadza się również przy użyciu elektronicznych nośników informacji, w tym kartą płat- niczą (art. 63 ust. 1 i 3 ustawy – Prawo bankowe). Istotnie, przerobienie karty płatniczej, samo przez się nie prowadzi do zmiany stanu wartości pieniężnej zapisanej na nośniku elektronicznym. Po- lega bowiem, jak w okolicznościach niniejszej sprawy, na usunięciu danych wpisanych na ścieżce magnetycznej karty i naniesieniu na niej, przy użyciu specjalnego narzędzia, danych identyfikujących posiadacza innej karty, po- zostającej aktualnie w użyciu. Taki był właśnie mechanizm działania oskar- żonego Michała S. i współdziałających z nim osób. Przez przerobienie kart oskarżony uzyskiwał realną możliwość zadysponowania pieniądzem elek- tronicznym przechowywanym na rachunkach posiadaczy autentycznych 6 kart. Jako władający przerobionymi kartami mógł on dokonywać zapłaty wartością pieniężną należącą prawnie do innych osób. Działanie oskarżo- nego, skierowane do kart, jako instrumentów zapłaty, godziło w efekcie w prawo do wartości pieniężnej, przysługującej posiadaczom kart autentycz- nych na podstawie umów z bankami, które wydały te karty. Naruszało więc dobro objęte ochroną przewidzianą w art. 310 § 1 k.k., tj. bezpieczeństwo obrotu pieniądzem elektronicznym. Uprawniona jest zatem konkluzja, że karta płatnicza, jako elektro- niczny instrument dostępu do środków pieniężnych na odległość, umożli- wiający elektroniczną identyfikację posiadacza niezbędną do dokonania zapłaty, jest „innym środkiem płatniczym” w rozumieniu art. 310 § 1 k.k. Pogląd zbieżny z tą konstatacją wyrażono w piśmiennictwie (J. Skorupka: Karta płatnicza jako przedmiot czynności wykonawczych przestępstwa z art. 310 § 1 k.k. – Prok. i Pr. 2001, nr 7-8, s. 63. Już tylko na marginesie trzeba zauważyć, że całkowicie bezzasadny jest zarzut naruszenia przepisu art. 2 ust. 1 pkt 9, obowiązującej w czasie orzekania, ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. Prawo dewizowe (Dz. U. Nr 160, poz. 1063 ze zm.), zawierającego określenie krajowych środków płat- niczych. Unormowania zamieszczone w prawie dewizowym mają autono- miczny charakter, a ich przedmiotem i celem jest regulacja obrotu dewizo- wego. Z faktu, że ustawa ta uznaje za krajowe środki płatnicze będące w kraju prawnym środkiem płatniczym (waluta polska), a nie wymienia elek- tronicznych instrumentów, nie można wnioskować, iż ogranicza ona zakres ochrony prawnokarnej przewidzianej w art. 310 § 1 k.k. Kryminalizacja fał- szerstwa środków płatniczych, obejmująca szeroko pojęty przedmiot ochrony, ma charakter kompleksowy. Nie pomija pieniądza elektroniczne- go, który w swojej funkcji płatniczej jest tożsamy z pieniądzem gotówko- wym, lecz dla jej realizacji wymaga użycia papierowych bądź elektronicz- 7 nych nośników informacji, w tym także kart płatniczych (art. 63 ust. 1 i 3 ustawy – Prawo bankowe). Wobec bezzasadności zarzutów podniesionych w kasacji i braku podstaw wskazanych w art. 536 k.p.k., obligujących do rozpoznania kasacji w szerszym zakresie – Sąd Najwyższy orzekł o jej oddaleniu.