V KK 301/03

POSTANOWIENIE Z DNIA 27 LISTOPADA 2003 R. V KK 301/03 1. Wydanie na posiedzeniu wyznaczonym na podstawie art. 339 § 1 pkt 2 k.p.k., wyroku warunkowo umarzającego postępowanie jest dopusz- czalne tylko wówczas, gdy sąd ma podstawy do przyjęcia, że oskarżony nie sprzeciwia się warunkowemu umorzeniu (art. 341 § 2 zd. 1 k.p.k.). 2. Sąd może, mimo nieprzyznania się oskarżonego orzec o warun- kowym umorzeniu, jeżeli oceni, że okoliczności popełnienia czynu nie bu- dzą wątpliwości – podobnie jak może również, mimo przyznania się oskar- żonego uznać, że wątpliwości takie istnieją, i skierować sprawę na rozpra- wę. Przewodniczący: sędzia SN J. Skwierawski (sprawozdawca). Sędziowie SN: R. Sądej, F. Tarnowski. Sąd Najwyższy w sprawie Bronisława P., wobec którego postępowa- nie karne o przestępstwo określone w art. 177 § 1 k.k. warunkowo umorzo- no, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 27 listopada 2003 r., kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na ko- rzyść Bronisława P. od postanowienia Sądu Rejonowego w Z. z dnia 26 czerwca 2002 r., p o s t a n o w i ł : 1. u z n a ć kasację za oczywiście zasadną, 2. u c h y l i ć zaskarżone postanowienie i p r z e k a z a ć sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Z. 2 U Z A S A D N I E N I E Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2002 r. Sąd Rejonowy w Z. wa- runkowo umorzył postępowanie karne wobec Bronisława P. w wyniku stwierdzenia, że dopuścił się on przestępstwa określonego w art. 177 § 1 k.k. Sąd ustalił okres próby na jeden rok, zobowiązał oskarżonego do uisz- czenia świadczenia na cel społeczny, orzekł o obowiązku naprawienia przez oskarżonego w całości szkody wyrządzonej przestępstwem przez zapłatę na rzecz pokrzywdzonej kwoty 7 000 zł, a także zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres jednego roku. Postanowienie uprawomocniło się w dniu 18 lipca 2002 r. Kasację od tego postanowienia wniósł – na podstawie art. 521 k.p.k. – Rzecznik Praw Obywatelskich, zaskarżając je w całości na korzyść oskarżonego. W kasacji podniesiono zarzut „rażącego i mogącego mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, naruszenia art. 341 § 2 k.p.k., polegają- cego na niezasadnym umorzeniu postępowania karnego wobec Bronisława P. w sytuacji, gdy: sąd nie uzyskał stanowiska oskarżonego w kwestii warunkowego umorzenia postępowania karnego, sąd meriti błędnie przyjął, iż okoliczności zaistniałego zdarzenia oraz sprawstwo oskarżonego nie budzą wątpliwości, podczas gdy w rzeczywi- stości w toku postępowania nie wyjaśniono wszystkich istotnych okoliczno- ści sprawy, dla wyjaśnienia których niezbędne były wiadomości specjalne, co implikowało konieczność przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego do spraw ruchu drogowego i rekonstrukcji wypadków, w sytuacji gdy oskarżo- ny przesłuchany w postępowaniu przygotowawczym w charakterze podej- rzanego, w istocie nie przyznał się do zarzucanego mu czynu, co winno skutkować skierowanie sprawy na rozprawę”. 3 W kasacji sformułowano wniosek o uchylenie zaskarżonego posta- nowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejo- nowemu w Z. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest oczywiście zasadna (art. 535 § 3 k.p.k.). W niniejszej sprawie, mimo wydania zarządzenia nakazującego do- ręczenie oskarżonemu odpisu wniesionego przez prokuratora wniosku o warunkowe umorzenie postępowania, w aktach sprawy nie ma dowodu do- ręczenia tego odpisu. Zawiadomienia oskarżonego o terminie posiedzenia wyznaczonego w przedmiocie wniosku, wysłane pod adres oskarżonego, uznane zostały za doręczone po ich zwrocie przez pocztę z adnotacją, że adresat przebywa za granicą. Z tego też powodu Sąd uznał na posiedze- niu, że nieobecny na nim oskarżony został prawidłowo zawiadomiony o terminie posiedzenia. Akta sprawy nie zawierają żadnych dokumentów po- zwalających przyjąć, że oskarżony nie sprzeciwia się warunkowemu umo- rzeniu postępowania. W szczególności, brak w tej kwestii jakiegokolwiek oświadczenia oskarżonego, co niewątpliwie wynika z faktu, że nie wiedział on w ogóle o złożeniu przez prokuratora wniosku o warunkowe umorzenie postępowania, a o wydaniu zaskarżonego postanowienia dowiedział się po upływie znacznego czasu od daty jego wydania go, bo w dniu 1 kwietnia 2003 r. Oskarżony, przesłuchany w postępowaniu przygotowawczym w cha- rakterze podejrzanego, przyznał wprawdzie fakt „uderzenia swoim samo- chodem w drugi samochód”, lecz stwierdził, że wyłączną przyczyną kolizji była śliska i oblodzona nawierzchnia drogi oraz bardzo trudne warunki at- mosferyczne, a „całe zdarzenie miało charakter przypadkowy i mogło przy- darzyć się wówczas każdemu kierowcy jadącemu tą drogą”. Treść przyto- czonej części wyjaśnień nie pozwala zatem twierdzić, jak czyni to Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że „oskarżony przyznał się do 4 zarzuconego mu czynu i złożył wyjaśnienia, w których opisał szczegółowo okoliczności jego popełnienia”. Tymczasem stwierdzenie to było podstawą przyjęcia przez Sąd, że „zarówno sprawstwo oskarżonego, jak i okoliczno- ści sprawy nie budzą wątpliwości (...) wina nie jest znaczna (...) a oskarżo- ny docenił naganność swego postępowania i wyraził skruchę”. Ustalenia te nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym, zwłaszcza iż obecna na posiedzeniu sądu pokrzywdzona podała, że oskarżony – mimo odnie- sienia przez nią poważnych obrażeń ciała – nie nawiązał z nią żadnego kontaktu. Wskazane okoliczności potwierdzają, że zawarta w kasacji argumen- tacja jest trafna, a sformułowane w niej zarzuty – zasadne. Z treści art. 341 § 2 zd. 1 k.p.k. (zarówno w jego brzmieniu w dniu wydania zaskarżonego postanowienia, jak i w brzmieniu obecnym) wynika, że sprzeciwienie się oskarżonego warunkowemu umorzeniu wyłącza moż- liwość rozpoznania wniosku prokuratora na posiedzeniu i nakazuje skiero- wanie sprawy na rozprawę. Brak sprzeciwu oskarżonego jest więc formal- nym warunkiem wydania orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępo- wania na posiedzeniu wyznaczonym w tym celu na podstawie art. 339 § 1 pkt 2 k.p.k. – i to niezależnie od tego, z czyjej inicjatywy kwestia warunko- wego umorzenia stała się przedmiotem posiedzenia. Sąd, nie dysponując danymi pozwalającymi przyjąć, że oskarżony nie sprzeciwia się warunko- wemu umorzeniu, nie może orzec o warunkowym umorzeniu, jeśli oświad- czenie oskarżonego nie zostało wyrażone przed wydaniem orzeczenia. W konsekwencji, w sytuacji w której spełnione są łącznie wszystkie pozostałe przesłanki umożliwiające rozważenie kwestii warunkowego umorzenia po- stępowania (vide: art. 66 k.k.), a nie ma jedynie danych pozwalających przyjąć, że oskarżony nie sprzeciwia się warunkowemu umorzeniu, wyzna- czający posiedzenie prezes sądu ma obowiązek podjęcia czynności zmie- 5 rzających do umożliwienia oskarżonemu wyrażenia stanowiska w tej kwe- stii. W szczególności, jeżeli z akt sprawy wynika, że oskarżony nie wie, iż w sprawie rozważana jest kwestia warunkowego umorzenia postępowania albo nie został pouczony o możliwości wyrażenia sprzeciwu i konieczności zajęcia stanowiska w tej kwestii, to – zawiadamiając go o terminie posie- dzenia – należy go jednocześnie odpowiednio poinformować i pouczyć. Po- trzeba wykonania takich czynności zachodzić będzie zawsze w wypadku dostrzeżenia celowości rozważenia kwestii warunkowego umorzenia z urzędu. Jeżeli natomiast posiedzenie wyznaczono w celu rozpoznania zło- żonego przez prokuratora wniosku o warunkowe umorzenie, to obowiązek odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących aktu oskarżenia zawar- tych w rozdziale 40 kodeksu postępowania karnego (art. 336 § 5 k.p.k.) oznacza, że prezes sądu zarządza doręczenie oskarżonemu odpisu wnio- sku o warunkowe umorzenie (art. 338 § 1 k.p.k.) i poucza o prawie wnie- sienia pisemnej odpowiedzi na wniosek (art. 338 § 2 k.p.k.). Pouczenie to musi zawierać wskazaną wyżej treść dotyczącą kwestii sprzeciwu. Należy uznać za oczywiste, że uznanie za doręczone (art. 139 § 1 k.p.k.) pism wysłanych w takiej sytuacji do oskarżonego, podobnie jak za- wiadomienia go o terminie posiedzenia, nie usuwa wcale przeszkody do wydania na posiedzeniu wyroku warunkowo umarzającego postępowanie karne, skoro oskarżony, nie dysponując wiedzą o powstałej sytuacji proce- sowej, nie mógł w ogóle wyrazić stanowiska, które pozwoliłoby sądowi przyjąć, że nie wyraża sprzeciwu. W sprawie niniejszej należało zatem przerwać lub odroczyć posiedzenie, a obecność oskarżonego na posie- dzeniu w nowym terminie uznać za obowiązkową, gdyby przed tym termi- nem – po skutecznym, rzeczywistym doręczeniu mu wskazanych wyżej pism procesowych – nie złożył oświadczenia w przedmiocie sprzeciwu. W rozpoznawanej sprawie obowiązkową obecność oskarżonego uzasadniać 6 mogła również potrzeba porozumienia się oskarżonego z pokrzywdzoną w kwestii naprawienia szkody (art. 341 § 3 k.p.k.). Oskarżony może wyrazić swoje stanowisko w kwestii warunkowego umorzenia już w postępowaniu przygotowawczym, ale także w odpowiedzi na wniosek prokuratora lub w piśmie skierowanym do sądu w odpowiedzi na pouczenie, jak również ustnie, w czasie posiedzenia sądu. W każdym jednak razie treść oświadczenia nie może pozostawiać wątpliwości co do woli oskarżonego w tej kwestii. W konkluzji stwierdzić trzeba, że wydanie na posiedzeniu wyznaczo- nym na podstawie art. 339 § 1 pkt 2 k.p.k. wyroku warunkowo umarzające- go postępowanie jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy sąd ma podstawy do przyjęcia, że oskarżony nie sprzeciwia się warunkowemu umorzeniu (art. 341 § 2 zd. 1 k.p.k.). Oczywiście zasadny zatem jest podniesiony w kasacji zarzut naruszenia tego przepisu – i niewątpliwy ponadto wpływ uchybienia wynikającego z tego naruszenia prawa na treść zaskarżonego orzeczenia. Stwierdzenia te stanowią o konieczności uchylenia tego orze- czenia, niezależnie od zasadności kasacji w pozostałej części. Odniesienie się do drugiej części kasacji wymaga na wstępie po- twierdzenia, że o niedopuszczalności warunkowego umorzenia postępo- wania i obowiązku skierowania sprawy na rozprawę przesądza uznanie sądu, iż warunkowe umorzenie byłoby nieuzasadnione (art. 341 § 2 k.p.k.), a więc stwierdzenie, że nie jest spełniona którakolwiek z przesłanek stoso- wania warunkowego umorzenia, sprecyzowanych w art. 66 k.k. Jedną z tych przesłanek – do niej właśnie nawiązuje zarzut i argumentacja kasacji – jest wymóg ustalenia, że okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpli- wości. Warunek braku wątpliwości spełnia funkcję gwarancyjną, „chroniącą przed stosowaniem warunkowego umorzenia w tych przypadkach, w któ- rych należy uniewinnić oskarżonego z powodu braku dostatecznych dowo- dów popełnienia przez niego czynu zabronionego lub dostatecznych do- 7 wodów jego winy” (A. Zoll w: K. Buchała, A. Zoll. Komentarz do kodeksu karnego, część ogólna, Kraków 1998, s. 488). Przyznanie się oskarżonego do winy nie jest natomiast przesłanką stosowania warunkowego umorze- nia. Oznacza to, że sąd – badając, czy spełniony jest warunek braku wąt- pliwości co do okoliczności popełnienia czynu – dokonuje oceny całości materiału dowodowego, w tym również wyjaśnień oskarżonego. Dowód z wyjaśnień podlega przy tym takim samym kryteriom oceny, jak każdy inny dowód. Fakt, że oskarżony nie przyznał się do popełnienia czynu nie ma żadnego szczególnego znaczenia formalnego, zwłaszcza zaś wyłączają- cego dopuszczalność badania, czy spełniony jest warunek braku wątpliwo- ści co do okoliczności popełnienia czynu. Sąd może, mimo nieprzyznania się oskarżonego orzec o warunkowym umorzeniu, jeżeli oceni, że okolicz- ności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości – podobnie jak może rów- nież, mimo przyznania się oskarżonego uznać, że wątpliwości takie istnie- ją, i skierować sprawę na rozprawę. Dla możliwości wydania orzeczenia o warunkowym umorzeniu istotne jest ustalenie – co oczywiste – wszystkich przesłanek odpowiedzialności karnej. Nie może więc budzić wątpliwości ani fakt popełnienia przestęp- stwa, ani sprawstwo oskarżonego, ani podstawa przypisania mu winy. W tej ostatniej kwestii spełniony być musi zarówno ogólny warunek odpowie- dzialności karnej, jak i szczególny warunek stosowania warunkowego umo- rzenia, wymagający sprecyzowania stopnia winy przez ustalenie, iż nie jest ona znaczna. Ustosunkowując się do omawianego zarzutu kasacji trzeba stwier- dzić, że w tej części, w której Autor kasacji zdaje się upatrywać w przyzna- niu się oskarżonego warunku umożliwiającego orzekanie o warunkowym umorzeniu, zarzut ten nie jest trafny. Trafny jest natomiast w zakresie, w jakim przyczyny wątpliwości co do okoliczności popełnienia czynu dostrze- ga w niedostatku materiału dowodowego, wynikającym z nieprzeprowa- 8 dzenia dowodu z opinii biegłego do spraw ruchu drogowego i rekonstrukcji wypadków. Mimo nieskomplikowanego w tej sprawie stanu faktycznego ustalenie, czy do kolizji pojazdów doszło wyłącznie w wyniku panujących warunków drogowych i atmosferycznych, czy wskutek błędu w technice prowadzenia pojazdu przez oskarżonego, może budzić wątpliwości – a rozstrzygnięcie tej kwestii wymagać może wiadomości specjalnych. Co istotne, uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie ujawnia okoliczno- ści, ani ocen, które stały się podstawą przyjęcia, że oskarżony nie zacho- wał wymaganej ostrożności – co nie pozwala na przeprowadzenie kontroli prawidłowości dokonania ustaleń Sądu w tym zakresie.