V KK 299/10

POSTANOWIENIE Z DNIA 1 MARCA 2011 R. V KK 299/10 Jeżeli finansowy organ postępowania przygotowawczego nie wniósł do sądu wniosku o udzielenie zezwolenia sprawcy na dobrowolne podda- nie się odpowiedzialności, a po złożeniu aktu oskarżenia nie doszło do jego przekazania prokuratorowi w trybie art. 345 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. i art. 122 § 1 pkt 1 k.k.s., w celu uzupełnienia postępowania przygo- towawczego, to w dalszym postępowaniu sądowym oskarżony nie ma już możliwości wystąpienia o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpo- wiedzialności na podstawie art. 17 § 1 k.k.s. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Gierszon, J. B. Rychlicki. Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Nowińska. Sąd Najwyższy w sprawie Ireny G., skazanej z art. 62 § 2 k.k.s., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 1 marca 2011 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanej od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 1 czerwca 2010 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 16 marca 2010 r., oddalił kasację (...). UZASADNIENIE Prokurator Rejonowy w P. wniósł akt oskarżenia, w którym zarzucił Irenie G. popełnienie dwóch przestępstw zakwalifikowanych z art. 270 § 1 k.k., polegających na tym, że: 2 1. w dniu 15 stycznia 2004 r. w P., nie prowadząc działalności go- spodarczej i nie mając kompetencji do wystawienia faktur VAT, wystawiła fakturę VAT na kwotę 450 000 euro dla firmy W. Berlin Niemcy; 2. w dniu 17 września 2004 r. w P., nie prowadząc działalności go- spodarczej i nie mając kompetencji do wystawienia faktur VAT, wystawiła fakturę VAT na kwotę 200 000 euro dla tej samej firmy. Po rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 16 mar- ca 2010 r. uznał Irenę G. za winną popełnienia obu zarzuconych czynów, lecz każdy z nich zakwalifikował jako przestępstwo skarbowe określone w art. 62 § 2 k.k.s. i na podstawie tego przepisu za pierwsze z nich wymierzył oskarżonej karę grzywny w wysokości 180 stawek dziennych, po 300 zł każda, a za drugie karę grzywny w wysokości 120 stawek dziennych po 300 zł każda. Na podstawie art. 39 § 1 k.k.s. orzekł łączną karę grzywny w wymiarze 260 stawek dziennych, po 300 zł każda. Po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonej Sąd Okręgowy w P. uwzględnił wniosek o złagodzenie kary grzywny, związany z zarzutem rażącej niewspółmierności tej kary i zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że obniżył wysokość dziennej stawki grzywny wymierzonej za każdy z czynów i łącznej kary grzywny do kwoty 100 zł. W pozostałym zakresie Sąd Okręgowy utrzymał w mocy ten wyrok, uznając za bezzasad- ne zarzuty obrońcy, w których wskazywano na obrazę przepisów prawa materialnego (art. 44 § 1 pkt 1 k.k.s.) i na bezpodstawne pozbawienie oskarżonej prawa do skorzystania z instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności przewidzianej w Kodeksie karnym skarbowym – w kon- sekwencji naruszenia prawa procesowego. W kasacji od prawomocnego wyroku obrońca Ireny G. podniósł za- rzuty: 1. uchybienia określonego w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., polegającego na skazaniu oskarżonej za przestępstwa 3 skarbowe, których karalność w dacie wyrokowania uległa przedawnieniu; 2. uchybienia określonego w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., polegającego na faktycznym braku skargi uprawnionego oskarżyciela, tj. wniosku finansowego organu postępowania przygotowaw- czego o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzial- ności, co w konsekwencji spowodowało rozpoznanie sprawy i wydanie wy- roku skazującego w trybie zwyczajnym na podstawie aktu oskarżenia spo- rządzonego na zasadach ogólnych, zamiast wydanie na podstawie art. 148 § 5 k.k.s. wyroku udzielającego zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności; 3. uchybienia określonego w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k., polegającego na przekazaniu przez organ podatkowy zawiadomienia do Prokuratury skutkującego wszczęciem postępowania karnego, pomimo braku zezwolenia strony niemieckiej na wykorzystanie w postępowaniu o czyn z art. 270 § 1 k.k. przekazanych do Polski materia- łów. W kasacji zawarty był także, „z ostrożności procesowej”, zarzut oczywiście niesłusznego skazania oskarżonej z tego powodu, że doszło do niego w sytuacji, gdy oskarżona mogła dobrowolnie poddać się odpowie- dzialności. W konkluzji obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyro- ku Sądu pierwszej instancji oraz umorzenie postępowania, albo o przeka- zanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, a w przy- padku uznania skazania za oczywiście niesłuszne – o uniewinnienie oskar- żonej. Rozpoznając kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W myśl art. 523 § 2 k.p.k. kasację na korzyść można wnieść jedynie w razie skazania oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykona- 4 nia. Ograniczenie to nie dotyczy kasacji złożonej z powodu uchybień wy- mienionych w art. 439 k.p.k. (art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k.). Wniesiona przez obrońcę Ireny G. kasacja jest zatem dopuszczalna w części odnoszącej się do zarzutów sformułowanych w punktach 1, 2 i 3. Niedopuszczalny jest na- tomiast zarzut podniesiony „z ostrożności procesowej”, niewskazujący na obrazę konkretnego przepisu prawa. Co do zarzutu w pkt. 1. Twierdzenie skarżącego, że skazano Irenę G. za przestępstwa skar- bowe, których karalność w dacie wyrokowania uległa przedawnieniu jest nietrafne w stopniu oczywistym. To prawda, że zgodnie z przywołanym w uzasadnieniu kasacji art. 44 § 1 pkt 5 k.k.s. karalność występków określo- nych w art. 62 § 2 k.k.s., jako zagrożonych wyłącznie karą grzywny, ustaje z upływem 5 lat od ich popełnienia. Autor kasacji pominął jednak, że w myśl art. 44 § 5 k.k.s., jeżeli przed upływem tego okresu wszczęto postę- powanie przeciwko sprawcy o popełnienie przestępstw skarbowych o takim zagrożeniu ustawowym, wówczas ich karalność ustaje z upływem dalszych 5 lat od upływu tego okresu. W realiach sprawy oznacza to, że termin przedawnienia przestępstw zarzuconych oskarżonej upłynie odpowiednio dnia 15 stycznia 2014 r. i dnia 17 września 2014 r. Co do zarzutu w pkt. 2. Przed rozważeniem argumentacji obrońcy trzeba podkreślić, że w kasacji nie podniesiono zarzutu obrazy prawa materialnego. Byłby on zresztą niedopuszczalny w tym nadzwyczajnym środku zaskarżenia złożo- nym przez stronę od wyroku skazującego na karę grzywny. Zakwalifikowa- nie czynów przypisanych oskarżonej jako przestępstw skarbowych polega- jących na wystawieniu faktur VAT w sposób nierzetelny dało natomiast skarżącemu asumpt do stwierdzenia, że przyjętą w wyroku ocenę prawną czynów należało stosować już przy wszczęciu dochodzenia, co przesądzi- łoby o właściwości finansowego organu postępowania przygotowawczego. 5 W kontynuacji tego wywodu autor kasacji wskazywał na uchybienie przepisowi art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., a w następstwie – bezwzględną przy- czynę odwoławczą wymienioną w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. wynikającą stąd, że w ogóle doszło do wniesienia aktu oskarżenia, zamiast wniosku finan- sowego organu postępowania przygotowawczego w trybie art. 145 § 1 k.k.s. o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzial- ności przez Irenę G. Już samo postawienie tej kwestii w przytoczonej formule świadczy o bezzasadności zarzutu obrazy art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. Nie można przecież upatrywać uchybienia stanowiącego bezwzględną przyczynę odwoławczą w samym fakcie wniesienia aktu oskarżenia. Ujemna przesłanka proceso- wa wymieniona w tym przepisie zaistniałaby wtedy tylko, gdyby akt oskar- żenia złożył podmiot nieuprawniony, nie zaś dlatego, że w ocenie autora kasacji akt oskarżenia w ogóle nie powinien był być wniesiony. Postępo- wanie przygotowawcze w formie dochodzenia prowadziła w niniejszej sprawie Policja. Zarzucono podejrzanej popełnienie dwóch występków z art. 270 § 1 k.k. Po otrzymaniu aktu oskarżenia sporządzonego przez Ko- misariat Policji w P. Prokurator Rejonowy zatwierdził go i wniósł do właści- wego Sądu Rejonowego (art. 331 § 1 k.p.k.). Skoro zatem oskarżono Irenę G. o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego i takie też, aczkolwiek o innej kwalifikacji prawnej, przypisano jej w prawomocnym wyroku, to oczywiste jest, że skarga pochodziła od uprawnionego oskarżyciela. Proku- rator jest przecież oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami w sprawach z oskarżenia publicznego. Władny jest on zawsze uczestniczyć w procesie karnym w tym charakterze, także wtedy, gdy upoważniony jest do tego inny organ (art. 45 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Skarżący nie przeczy tej oczywistej zasadzie procedury, upatruje na- tomiast braku skargi uprawnionego oskarżyciela, posługując się swoistym rozumowaniem redukcyjnym. Wywodzi, że skoro w toku postępowania są- 6 dowego uznano ostatecznie, że czyny popełnione przez oskarżoną wypeł- niają znamiona przestępstw skarbowych, do których miałaby zastosowanie instytucja dobrowolnego poddania się odpowiedzialności, to postępowanie przygotowawcze powinno było być przekazane finansowemu organowi po- stępowania przygotowawczego. Podejrzana mogłaby wtedy skorzystać z najmniej dolegliwej formy poniesienia odpowiedzialności, a akt oskarżenia w ogóle nie zostałby złożony. Nie przecząc, że wskazana procedura pozwoliłaby ewentualnie oskarżonej na wykorzystanie uprawnienia do dobrowolnego poddania się odpowiedzialności po spełnieniu warunków określonych w art. 17 § 1 k.k.s., i uniknięcia w ten sposób skazania (aczkolwiek wyjaśnienia jej w toku całe- go postępowania sprowadzały się do zaprzeczania stawianym zarzutom), to wywód skarżącego wcale nie uprawnia do konkluzji, że do wydania pra- womocnego wyroku doszło w postępowaniu sądowym wszczętym aktem oskarżenia wniesionym przez nieuprawnionego oskarżyciela. To, że sąd skazał Irenę G. za popełnienie przestępstw o innej kwalifikacji prawnej, niż podana w akcie oskarżenia, nie upoważnia do stawiania zarzutu braku skargi uprawnionego oskarżyciela, skoro wniósł ją prokurator, a obie kwali- fikacje prawne czynów – wskazana w akcie oskarżenia i w wyroku – odno- szą się do przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego. Zarzut obroń- cy jest więc bezzasadny w stopniu oczywistym. W uzasadnieniu zarzutu wskazano w istocie na inne uchybienia, o charakterze względnych przyczyn odwoławczych, niedopuszczalne jednak w kasacji od wyroku skazującego za przestępstwo skarbowe na karę grzywny. Rację ma skarżący, przy założeniu trafności kwalifikacji prawnej czynów przyjętej w wyroku, że organ policji, który prowadził dochodzenie, powinien był dostrzec w zarzucanych Irenie G. czynach znamiona prze- stępstwa skarbowego. Skoro zaś, przy zakwalifikowaniu ich z art. 62 § 2 k.k.s. sprawca może ubiegać się o zezwolenie na dobrowolne poddanie się 7 odpowiedzialności, to powinnością organu dochodzeniowego byłoby pou- czenie podejrzanej o możliwości wystąpienia z takim wnioskiem, a więc postąpienie nakazane przepisem art. 142 § 2 k.k.s. Co prawda, ten ostatni przepis adresowany jest expressis verbis do finansowego organu postę- powania przygotowawczego, ale w doktrynie przyjmuje się zgodnie, że ob- owiązek pouczenia ciąży także na innych organach ścigania we wszystkich wypadkach, w których wyłania się możliwość skorzystania przez sprawcę z tego uprawnienia (A. Skowron: Kontrowersje wokół regulacji postępowania w sprawach o wykroczenia skarbowe, Prok. i Pr. 2000, nr 12; H. Skwar- czyński: Postępowanie przygotowawcze w sprawach o przestępstwa i wy- kroczenia skarbowe, Palestra 2008, nr 1-2; P. Kardas, G. Łabuda, T. Ra- zowski: Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Warszawa 2010, s 976 – 977; T. Grzegorczyk: Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Warszawa 2009, s. 591). Jeśli po stosownym pouczeniu, przed pierwszym przesłuchaniem lub w dalszym toku postępowania, podejrzana zgłosiłaby wniosek o zezwole- nie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, wówczas organ policji, zgodnie z art. 134 § 5 k.k.s., miałby obowiązek przekazania sprawy finan- sowemu organowi postępowania przygotowawczego. Wskazany tu tryb procedowania nadzoruje na podstawie art. 326 k.p.k. prokurator. Najpóź- niej po zapoznaniu się ze sporządzonym przez organ policji aktem oskar- żenia ma on prawo wydać właściwe decyzje procesowe i polecenia, także w celu doprowadzenia do umożliwienia sprawcy przestępstwa skarbowego złożenia wniosku o zezwolenie na poddanie się odpowiedzialności (H. Skwarczyński, op. cit.). Uwagi te nie mogą jednak zaważyć na rozstrzygnięciu niniejszej sprawy w postępowaniu kasacyjnym. Gdyby nawet przyjąć, że w docho- dzeniu doszło do uchybień proceduralnych, na skutek których oskarżona została pozbawiona możliwości złożenia wniosku o zezwolenie na dobro- 8 wolne poddanie się odpowiedzialności, to ze względu na przedmiotowe ograniczenia podstaw kasacyjnych, podniesienie zarzutu z kręgu względ- nych przyczyn odwoławczych nie byłoby dopuszczalne w niniejszej spra- wie. Nieuprawniona też była próba przełożenia tych uchybień na zarzut braku skargi uprawnionego oskarżyciela. Złożenie wniosku o zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpo- wiedzialności jest uprawnieniem sprawcy realizowanym wyłącznie w po- stępowaniu przygotowawczym. Na etapie postępowania sądowego nie jest możliwe konwalidowanie uchybień, które uniemożliwiły sprawcy wystąpie- nie z wnioskiem o skorzystanie z tego uprawnienia. Wniosek może być zło- żony przez sprawcę „zanim wniesiono akt oskarżenia” (art. 142 § 1 k.k.s.), a przekazanie go do rozpoznania przez sąd jest alternatywą wniesienia ak- tu oskarżenia lub wniosku o warunkowe umorzenie postępowania (art. 145 § 1 k.k.s.). Z przytoczonych uregulowań wynika, że termin do złożenia wniosku przez sprawcę ma charakter prekluzyjny, a jako taki nie podlega przywróceniu. Wniosek złożony po upływie terminu jest więc bezskuteczny (Grzegorczyk, op. cit. s. 591). Jedyną zatem drogą „odzyskania” owego terminu jest przekazanie sprawy przez sąd prokuratorowi w celu uzupeł- nienia postępowania przygotowawczego w trybie art. 345 k.p.k., a więc w stadium przed rozpoczęciem rozprawy (Grzegorczyk, op. cit. s. 592, P. Kardas, G. Łabuda, T. Razowski, op. cit. s. 982, W. Grzeszczyk: Zwrot sprawy karnej skarbowej do uzupełnienia postępowania przygotowawcze- go, Prok. i Pr. 2001, nr 3). W dalszym bowiem toku postępowania możli- wość zakreślenia oskarżycielowi publicznemu terminu do usunięcia bra- ków, na podstawie art. 397 k.p.k. lub 437 § 2 k.p.k., uwarunkowana jest tyl- ko koniecznością zebrania dowodów niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy, nie zaś potrzebą dokonania innych czynności. Uprawniona jest więc konkluzja, że jeśli finansowy organ postępowania przygotowawczego nie wniósł do sądu wniosku o udzielenie zezwolenia sprawcy na dobrowol- 9 ne poddanie się odpowiedzialności, a po złożeniu aktu oskarżenia nie do- szło do jego przekazania prokuratorowi, w trybie art. 345 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. i art. 122 § 1 pkt 1 k.k.s., w celu uzupełnienia postępo- wania przygotowawczego, to w dalszym postępowaniu sądowym oskarżo- ny nie ma już możliwości wystąpienia o zezwolenie na dobrowolne podda- nie się odpowiedzialności na podstawie art. 17 § 1 k.k.s. Co do zarzutu w pkt. 3. Wskazując na uchybienie wymienione w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., skarżący upatrywał tu innej okoliczności wyłączającej ściganie w rozumie- niu art. 17 § 1 pkt 11. Miała ona wynikać z braku zgody strony niemieckiej na wykorzystanie przekazanych do Polski materiałów w postępowaniu o czyn z art. 270 § 1 k.k. W uzasadnieniu autor kasacji nawiązał do przepi- sów Rozporządzenia Rady (WE) Nr 1798/2003 z dnia 7 października 2003 r. w sprawie współpracy administracyjnej w dziedzinie podatku od wartości dodanej i uchylającego rozporządzenie (EWG) nr 218/92 (Dz. U. L 264 z 15.10.2003). Należy zauważyć, że przepisy wymienionego Rozporządzenia Rady były stosowane w postępowaniu administracyjnym, które toczyło się w Urzędzie Skarbowym P., przed zawiadomieniem Prokuratury Okręgowej w P. Rozporządzenia Rady (WE), co oczywiste, stanowią źródło prawa. Podstawą ich mocy prawnej są art. 288 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dawny art. 249 TWE) i art. 132 ust. 1 tego Traktatu (dawny art. 110 TWE). Zgodnie z tymi przepisami Traktatu Rozporządzenie ma za- sięg ogólny, wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich. Bezpośrednie obowiązywanie oznacza, że nie jest wymagana transpozycja prawa zawartego w Rozporządzeniach do kra- jowych porządków prawnych ani inne dodatkowe działanie legislacyjne. Właśnie na podstawie art. 5 i 19 wymienionego wyżej Rozporządzenia or- gan kontroli finansowej w Niemczech przesłał polskim organom podatko- wym na stosownym formularzu „SCAF 2004” informację o wystawieniu 10 dwóch, wskazanych na wstępie faktur VAT. Po dokonaniu czynności sprawdzających Urząd Skarbowy P. zawiadomił Prokuratora Okręgowego w P. o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przez Irenę G. przestępstwa polegającego na pozorności transakcji i na fałszowaniu dokumentów od- zwierciedlających fikcyjne zdarzenia gospodarcze. Przed wysłaniem tego zawiadomienia polski organ podatkowy wystąpił do strony niemieckiej w trybie art. 41 ust. 3 Rozporządzenia o udzielenie zezwolenia na wykorzy- stanie przekazanej informacji w postępowaniu karnym, a to wobec podej- rzenia pozorności transakcji dokumentowanych przez obie faktury. Zda- niem skarżącego oznaczało to, że wystąpiono o zgodę na wykorzystanie informacji w postępowaniu karnym tylko o czyn z art. 271 k.k., bo tak inter- pretuje on wyartykułowanie podejrzenia o „pozorność transakcji” i do tak zawężonego zakresu ścigania miałaby się odnosić zgoda strony niemiec- kiej. W przekonaniu obrońcy nie było więc zgody na prowadzenie postę- powania o czyny z art. 270 k.k., których popełnienie zarzucono oskarżonej w dochodzeniu. Niewyjednanie takiej zgody od strony niemieckiej skarżący postrzegał jako okoliczność wyłączającą ściganie (art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k.). Zarzut jest zgoła bezzasadny. Zgoda strony niemieckiej nie oznacza- ła przecież konieczności ukierunkowania postępowania karnego w stopniu precyzującym kwalifikację prawną czynu według prawa polskiego. Z pisma Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 18 lipca 2008 r. wynika, że admini- stracja podatkowa Niemiec wyraziła zgodę na wykorzystanie informacji za- wartych w dokumencie SCAF 2004 „w celach innych, niż określone w art. 41 ust. 1 Rozporządzenia Rady (WE)”. W żaden sposób nie zawężono za- kresu tej zgody. Dlatego też upatrywanie przeszkody w ściganiu z powodu niedoprecyzowania w zezwoleniu przez stronę niemiecką kwalifikacji praw- nej czynu według polskiego prawa karnego jest wręcz niezrozumiałe. Istot- ne jest to, że wszczęcie postępowania karnego nastąpiło bez naruszenia wskazanego w kasacji przepisu art. 41 ust. 3 omawianego Rozporządzenia 11 Rady, gdyż organ Państwa Członkowskiego udzielającego informacji ze- zwolił na użycie ich w „celach innych”, niż w postępowaniu związanym z naruszeniem prawa podatkowego. Nota bene to, że postępowanie zakoń- czyło się skazaniem oskarżonej za przestępstwa skarbowe przeciwko ob- owiązkowi podatkowemu (art. 62 § 2 k.k.s.) osłabia dodatkowo zarzut ka- sacji, gdyż przepisy Rozporządzenia Rady formułują możliwość wykorzy- stania informacji do postępowań karnych z powodu naruszenia prawa po- datkowego bez ubiegania się o zgodę na ich prowadzenie (art. 41 ust. 1 zdanie 4). Konkludując, nie zaistniała w sprawie inna przyczyna wyłączają- ca postępowanie, którą skarżący wywodził z brzmienia art. 41 ust. 3 Roz- porządzenia Rady. Nie doszło tym samym do uchybienia wymienionego w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. Czwarty zarzut, podniesiony „z ostrożności procesowej”, jak już wyżej zauważono, jest niedopuszczalny. Nie wskazuje się w nim na żadne z uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k., ani na obrazę konkretnego prze- pisu prawa, która mogłaby prowadzić do tego rodzaju uchybienia. Za- mieszczony przez skarżącego wywód uzupełnia w istocie uzasadnienie za- rzutu sformułowanego w pkt. 2. Aktualne są więc uwagi, w których odnie- siono się do tego zarzutu. Z wszystkich tych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację.