V KK 292/04

WYROK  DNIA  6  STYCZNIA  2005  R. 
V  KK  292/04 
 
 
Na gruncie spraw o odszkodowanie, prowadzonych w oparciu o art.8 
ust.1 oraz ust.2a i 2b ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważ-
ne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na 
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze 
zm.), powoływanie się wnioskodawcy na represje ze strony władz radziec-
kich za przypisane mu czyny popełnione po dniu 5 lutym 1946 r. na do-
tychczasowym terytorium Polski, które po tej dacie znalazło się w obszarze 
ówczesnego ZSRR, nie eliminuje możliwości zasądzenia odszkodowania 
(zadośćuczynienia) osobom wskazanym w art. 8 ust. 1 i ust. 2a tej ustawy, 
pod warunkiem jednak, że zostanie wykazane stosownymi dowodami, iż 
represje te wiązały się także z prowadzoną wcześniej działalnością na 
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. 
 
Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca). 
Sędziowie SN: A. Tomczyk, J. Żywolewska-Ławniczak. 
Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz. 
 
Sąd Najwyższy w sprawie Łucji P. i Józefa K., w przedmiocie od-
szkodowania z ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wyda-
nych wobec osób represjonowanych /.../ (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm. ), 
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 stycznia 2005 r., ka-
sacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść wnio-
skodawców od wyroku Sądu Okręgowego w J. z dnia 6 stycznia 2003 r.,  
 
 

 
2
u c h y l i ł   zaskarżony wyrok i sprawę   p r z e k a z a ł   Sądowi Okręgo-
wemu w J. do ponownego rozpoznania. 
 
 
U Z A S A D N I E N I E 
 
Wyrokiem z dnia 6 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy w J. oddalił – zło-
żony w trybie ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych 
wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu 
Państwa Polskiego – wniosek Łucji P. i Józefa K., dzieci zmarłego w 2001 
r. Bronisława K., o odszkodowanie i zadośćuczynienie, za represje stoso-
wane wobec ich ojca przez władze radzieckie uznając, że represje te na-
stąpiły wprawdzie przed dniem 31 grudnia 1956 r., jak wymaga tego wska-
zana ustawa, ale dotyczyły działalności po wskazanej w niej dacie 5 lutego 
1946 r., gdyż odnosiły się do zachowań Bronisława K. z wiosny 1947 r. 
oraz stycznia i maja 1948 r. Wnioskodawcy nie skarżyli tego wyroku i 
uprawomocnił się on w pierwszej instancji, a ich próba ze stycznia 2004 r. 
przywrócenia terminu do apelacji, okazała się prawnie nieskuteczna. Z ka-
sacją od prawomocnego wyroku kończącego postępowanie wystąpił nato-
miast jesienią 2004 r. Rzecznik Praw Obywatelskich, na korzyść wniosko-
dawców. W skardze tej zarzucił rażąca obrazę przepisów postępowania, a 
to art.4 i 366 § 1 k.p.k. polegającą na tym, że sąd meriti nie dążył do wyja-
śnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy związanych z represjami, 
w tym zaś tego czy nie były one związane także z działalnością niepodle-
głościową Bronisława K. sprzed 5 lutego 1946 r. i nie przesłuchał pod tym 
kątem świadków, wskazując w uzasadnieniu kasacji także na pogląd wyra-
żony w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 listopada 2003 r., 
że przy interpretacji art. 8 ust. 2a i 2b ustawy z 1991 r. należy mieć na 
względzie, iż wiele osób, po formalnym ustaleniu granicy polsko-

 
3
radzieckiej, kontynuowało jedynie działalność narodowo-wyzwoleńczą roz-
poczętą już w czasie wojny, a władze radzieckie w przypadku stosowania 
represji nie były zainteresowane ujawnianiem patriotycznej przeszłości 
osób poddawanych osądowi. W związku z powyższym skarżący wnosił o 
przeprowadzenie dowodu z akt sprawy Sądu Okręgowego w J. dla upraw-
dopodobnienia zarzutów, i o uchylenie zaskarżonego wyroku z przekaza-
niem sprawy do ponownego rozpoznania. Prokurator Prokuratury Krajowej 
na rozprawie kasacyjnej przychylił się do tej skargi. 
Rozpoznając tę kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Skarga ta jest zasadna. Sąd Okręgowy ustaliwszy, że Bronisław K. 
działał w Armii Krajowej od 1943 r., a także, że po demobilizacji ze służby 
w odrodzonym Wojsku Polskim, którą odbywał od listopada 1944 r. do ma-
ja 1945 r., kontynuował działalność w AK, uznał jednocześnie, że skoro 
skazanie go przez władze radzieckie w 1949 r. odnosiło się jedynie do te-
go, iż wiosną 1947 r. udostępnił swój dom członkom AK oraz, że w styczniu 
i maju 1948 r. podwoził członków AK w celu dokonania – jak to określono w 
orzeczeniu Wojennego Trybunału Wojsk MSW z dnia 29 czerwca 1949 r. – 
aktu terrorystycznego i kradzieży, to został on skazany jedynie za działania 
po dniu 5 lutego 1946 r., przeto w świetle art.8 ust. 2b ustawy z 1991 r. nie 
ma podstaw do zasądzenia stosownego odszkodowania i zadośćuczynie-
nia. Zarówno rozumowanie to, jak i poczynione ustalenia, dotknięte są jed-
nak dowolnością i brakiem obiektywizmu. Sąd pominął bowiem zupełnie to 
czy i w jaki sposób skazanie za działania z 1947 r. i 1948 r. wiązało się 
jednak z działalnością niepodległościową prowadzoną przez Bronisława K. 
przed dniem 5 lutego 1946 r., a więc czy skazanie w 1949 r. nie było jed-
nak represjonowaniem go za działalność przed tą datą na rzecz niepodle-
głego bytu Państwa Polskiego.  
Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 listopada 
2003 r. (P 6/03, OTK-A 2003, nr 9, poz.94) „aprioryczne odrzucenie rosz-

 
4
czeń odszkodowawczych osób, które po wskazanej dacie prowadziły dzia-
łalność na dawnym terytorium Polski i były represjonowane przez władze 
radzieckie bez ustalenia, o jaką działalność chodziło, naruszałoby zasadę 
równego traktowania grup reprejsonowanych” Trybunał trafnie przy tym 
podniósł, że wiele osób prowadzących działalność narodowo-wyzwoleńczą 
już w czasie wojny, kontynuowało ją także po jej zakończeniu i po formal-
nym ustaleniu granicy polsko-radzieckiej, a jednocześnie, iż władze ra-
dzieckie dążyły wówczas „raczej do tego, by wymierzanie kary związane 
było z czynami uznawanymi przez władzę komunistyczną za przestępstwa 
kryminalne”, stąd też nie były one zainteresowane ujawnieniem patriotycz-
nej przeszłości osób sądzonych po dniu 5 lutego 1946 r. Zauważyć należy, 
że z treści art.8 ust.2b ustawy z 1991 r. wynika jedynie, iż przez działalność 
niepodległościową, na tej części terytorium Polski, które z dniem 5 lutego 
1946 r. oficjalnie weszło w skład ówczesnego ZSRR, należy – dla celów 
owej ustawy – rozumieć działania do tej właśnie daty, same zaś represje 
mogły dotknąć represjonowanego i później – do 31 grudnia 1956 r. (art.8 
ust. 2a ustawy). Nie wyklucza to zatem uprawnień odszkodowanych osób, 
które prowadziły tę działalność i po dniu 5 lutego 1946 r. z tym, że wtedy 
tylko wówczas, gdy represje owe wiązały się jednak także z działalnością z 
okresu wynikającego z art. 8 ust. 2b, a nie jedynie z działaniami patriotycz-
nymi podejmowanymi po tym okresie. Z dokumentacji niniejszej sprawy 
wynika, że żaden ze świadków, w tym i ci, którzy działali wówczas w ra-
mach polskich organizacji niepodległościowych, nie byli przesłuchani na 
okoliczność czy i w jakim stopniu represje stosowane formalnie za zacho-
wania mające miejsce po wskazanej wyżej dacie, były wobec Bronisława 
K. także reakcją represyjną za jego działalność patriotyczną sprzed dnia 5 
lutego 1946 r. Przeprowadzony przez Sąd Najwyższy dowód z akt sprawy 
Sądu Okręgowego w J. wskazuje zaś, że jest to i dziś możliwe, jako że 
przesłuchiwany tam świadek Stanisław Ż., wypowiadający się w tej materii, 

 
5
był słuchany i w tej sprawie, ale niestety bez przesłuchania go odnośnie do 
tych właśnie kwestii. Rozważenie zaś powyższego jest niezbędne dla 
obiektywnego, bezstronnego orzekania w sprawach tego typu.  
Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że na gruncie 
spraw o odszkodowanie, prowadzonych w oparciu o art. 8 ust. 1 oraz ust. 
2a i 2b ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń 
wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepod-
ległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze zm.), powoływa-
nie się wnioskodawcy na represje ze strony władz radzieckich za przypisa-
ne mu czyny popełnione po dniu 5 lutym 1946 r. na dotychczasowym tery-
torium Polski, które po tej dacie znalazło się w obszarze ówczesnego 
ZSRR, nie eliminuje możliwości zasądzenia odszkodowania (zadośćuczy-
nienia) osobom wskazanym w art. 8 ust. 1 i ust. 2a tej ustawy, pod warun-
kiem jednak, iż zostanie wykazane stosownymi dowodami, że represje te 
wiązały się także z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Pol-
skiego prowadzoną wcześniej. Nie można tu natomiast apriorycznie zakła-
dać , że każde represjonowane przez władze radzieckie działanie, które 
miało miejsce na dawnym terytorium Polski po ustaleniu granicy polsko-
radzieckiej w 1946 r., było zawsze związane z wcześniej już prowadzoną 
działalnością patriotyczną. Nie da się przecież wykluczyć, iż było to zacho-
wanie przypadkowe i sporadyczne osoby, która dotąd nie aktywizowała się 
w sferze działalności niepodległościowej lub nie miało z nią nic wspólnego 
ani też, że z uwagi na fakt wskazania przez organy radzieckie, jako powo-
du reakcji karnej (represji) zachowań karalnych według przepisów obowią-
zujących w ZSRR, a popełnionych już pod dacie przewidzianej w art. 8 ust. 
2b ustawy z 1991 r., brak jest związku owej represji z działaniami sprzed tej 
daty, a tym samym i podstaw do przyznania odszkodowania (zadośćuczy-
nienia). Istnienie takiego powiązania winno być wykazane przez wniosko-
dawcę, a sąd przy przeprowadzaniu dowodów powinien dążyć do uzyska-

 
6
nia informacji także odnośnie co do tych okoliczności. Oddalenie wniosku 
może zatem nastąpić tylko wtedy, gdy mimo wykazania samego faktu re-
presjonowania za zachowania po dniu 5 lutym 1946 r. nie ustalono, mimo 
podejmowanych prób, by represje te wiązały się z wcześniejszą działalno-
ścią niepodległościową represjonowanego i były reakcją także za tę dzia-
łalność.  
W świetle powyższego staje się oczywiste, że zaskarżony wyrok 
ostać się nie może. Dlatego Sąd Najwyższy uchylił to orzeczenie i przeka-
zał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu J. Przy jej 
rozpatrywaniu sąd ten powinien mieć na uwadze wyrażone wyżej zapatry-
wanie prawne oraz wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, a prowa-
dząc postępowanie dowodowe powinien dążyć do dokonania ustaleń od-
nośnie tego czy – i ewentualnie, w jakim stopniu – skazanie Bronisława K. 
przez władze radzieckie w 1949 r. za czyny z 1947 r. i 1948 r, było związa-
ne z ustaloną już, jego wcześniejszą działalnością w AK. W tym zakresie 
sąd ten winien przesłuchać ponownie świadków, w tym zwłaszcza S. Ż. i 
W. P., a następnie rozstrzygnąć stosownie do poczynionych ustaleń. Mając 
to wszystko na względzie orzeczono jak w wyroku.