V KK 230/09

POSTANOWIENIE Z DNIA 4 MARCA 2010 R. V KK 230/09 1. Na gruncie art. 8 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działal- ność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), w brzmieniu nadanym temu przepisowi przez ustawę z dnia 19 września 2007 r. o zmianie tej ustawy (Dz. U. Nr 191, poz. 1372), oso- bie, wobec której wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadze- niem w dniu 13 grudnia 1981 r. stanu wojennego, przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za krzywdę wynikłą z wykonania tej decyzji (art. 8 ust. 1 ustawy) jedynie wte- dy, gdy to internowanie związane było z działalnością na rzecz niepodle- głego bytu Państwa Polskiego lub taką, która nie stanowi zaprzeczenia te- go rodzaju działalności (art. 8 ust. 5 ustawy). 2. Działalnością stanowiącą zaprzeczenie działalności na rzecz nie- podległego bytu Państwa Polskiego jest nie tylko działalność na rzecz utrzymania i obrony ówczesnego niedemokratycznego ustroju, ale też kry- minalna działalność przestępcza osoby internowanej, jeżeli została ona in- ternowana jedynie z powodu takiej swej przeszłości i nie prowadziła dzia- łalności opozycyjnej wobec istniejącego wówczas ustroju politycznego, jako że „trudnienie się” popełnianiem przestępstw pospolitych na szkodę innych obywateli trudno uznać za działania zgodne z walką o niepodległy byt Pań- stwa Polskiego. Nie jest wystarczające, dla wykazania istnienia podstaw do odszkodowania i zadośćuczynienia w oparciu o przepisy ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. z racji internowania, samo odwołanie się do sformułowania powodów wskazanych w decyzji o takim internowaniu, lecz niezbędne staje 2 się wykazanie, w oparciu o stosowne dowody, że to pozbawienie wolności wiązało się z działalnością, o jakiej mowa w art. 1 ust. 1 tej ustawy, a w każdym razie, że nie była to działalność stanowiąca jej zaprzeczenie, która wyłącza uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia (art. 8 ust. 5 ustawy). Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: R. Malarski, J. Szewczyk. Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Piechota. Sąd Najwyższy w sprawie Bolesława B., o odszkodowanie i zadośću- czynienie z racji internowania w stanie wojennym, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 4 marca 2010 r., kasacji wniesionej przez peł- nomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w S. z dnia 9 kwietnia 2009 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w S. z dnia 27 stycznia 2009 r., o d d a l i ł kasację, zwalniając wnioskodawcę od kosztów sądowych postę- powania kasacyjnego. U Z A S A D N I E N I E Bolesław B. wystąpił w marcu 2008 r. do Sądu Okręgowego w S. z wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne internowa- nie go w 1982 r. Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2009 r. Sąd oddalił ten wnio- sek wskazując, że wnioskodawca był wprawdzie internowany od marca do września 1982 r., ale nie nastąpiło to z uwagi na jego działalność niepodle- głościową, jak tego wymaga art. 8 ust. 1 oraz art. 1 ust. 1 ustawy z 1991 r. 3 – i co wynika też z jej tytułu, jako ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepod- ległego bytu Państwa Polskiego – gdyż działalności takiej w ogóle nie pro- wadził. W apelacji od tego wyroku podniesiono zarzut niewłaściwej inter- pretacji art. 8 ust. 1 ustawy z 1991 r., w jej brzmieniu po nowelizacji z 2007 r., gdyż z decyzji o internowaniu wnioskodawcy wynika, że nastąpiło ono jednak w oparciu o obawę, że „może on podjąć działalność skierowaną przeciwko interesom politycznym PRL i powodującą zakłócenia w gospo- darce narodowej” oraz, że wcześniej od marca do listopada 1981 r., kiedy to pracował on jeszcze w Przedsiębiorstwie Budownictwa Kolejowego, na- leżał tam do NSSZ Solidarność i przed wprowadzeniem stanu wojennego brał udział w zorganizowanym tam strajku, co mogło być powodem inter- nowania. Po rozpoznaniu tego środka odwoławczego Sąd Apelacyjny w S., wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2009 r., zaskarżone orzeczenie utrzymał w mo- cy, argumentując – w oparciu o analizę art. 8 ust. 1 i art. 1 ust. 1 ustawy z 1991 r. – podobnie jak Sąd meriti i uznając apelację za oczywiście bezza- sadną, gdyż nie wykazano, aby wnioskodawca prowadził jakąkolwiek dzia- łalność niepodległościową i był internowany w związku z taką działalnością, a do internowania doszło wręcz i jedynie ze względu na jego przeszłość kryminalną. Kasację od wyroku Sądu odwoławczego wywiódł wnioskodawca, po- przez swego pełnomocnika, zarzucając w niej obrazę prawa materialnego, a to art. 8 ust. 1 ustawy z 1991 r., „przez błędne tłumaczenie tego przepi- su”, gdyż – jak wywodził – w odniesieniu do internowania „przepis ten wy- maga jedynie, aby wobec osoby ubiegającej się o odszkodowanie i za- dośćuczynienie wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadze- niem w Polsce stanu wojennego”. Dlatego, zdaniem skarżącego, brak jest podstaw do innego interpretowania tego przepisu, „decyduje bowiem lite- ralne jego brzmienie i dokument w postaci decyzji o internowaniu”. Argu- 4 mentując w ten sposób skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na tę skargę prokurator Prokuratury Apelacyjnej w S. wystąpił o jej oddalenie ja- ko oczywiście bezzasadnej. Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie kasacyjnej także wnosił o oddalenie tej skargi jako oczywiście bezzasad- nej, wskazując nadto, że z ust. 5 art. 8 ustawy z 1991 r. wynika, iż prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia wnioskodawcy nie służy. Rozpatrując tę kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga ta rzeczywiście nie jest zasadna. Ma wprawdzie rację skarżą- cy, gdy wskazuje, że art. 8 ust. 1 tzw. ustawy lutowej 1991 r., w jej brzmie- niu ustalonym ustawą nowelizującą z dnia 19 września 2007 r. (Dz. U. Nr 191, poz. 1372), w odniesieniu do osób internowanych ogranicza się jedy- nie do stwierdzenia, iż chodzi o osoby, wobec których wydano decyzję o internowaniu w związku ze stanem wojennym. Przepis stwierdza bowiem, że odszkodowanie i zadośćuczynienie od Skarbu Państwa przysługuje: „osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia” – co wyraźnie nawiązuje do art. 1 tej ustawy, a więc do działalności na rzecz niepodległe- go bytu Państwa Polskiego i represji za nią – „albo (co do której – SN) wy- dano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grud- nia 1981 r. w Polsce stanu wojennego”; w obu wypadkach z racji szkód i krzywd wynikłych z wykonania owego orzeczenia lub decyzji. Literalna wy- kładnia tego przepisu rzeczywiście może sugerować, że w wypadku inter- nowania istotne jest jedynie wydanie i wykonanie decyzji o internowaniu, bez względu na przyczynę takiego pozbawienia wolności. Jednakże już posłużenie się między pierwszym i drugim z użytych w tym przepisie zwro- tów spójnikiem „albo” może też wskazywać, że w obu wypadkach chodzi jednak o osoby represjonowane z racji swej działalności niepodległościo- wej (opozycyjnej wobec systemu politycznego), czyli takie, wobec których zapadło za nią orzeczenie obecnie uznane za nieważne „albo” co do któ- 5 rych nie wydano wprawdzie takiego orzeczenia, ale wydano i wykonano w stosunku do nich z racji takiej działalności decyzję o internowaniu po wprowadzeniu stanu wojennego. Należy w związku z tym mieć na uwadze, że zarówno w piśmiennictwie, jak i w orzecznictwie wskazuje się, iż prawi- dłowa wykładnia przepisu nie może ograniczać się do wykładni językowej i nawet, gdyby jej wynik wydawał się jednoznaczny, należy uwzględniać też wykładnię systemową i funkcjonalną dla ostatecznego ustalenia znaczenia danego przepisu, nie można bowiem faworyzować wykładni literalnej, a efekty pozostałych wykładni mogą albo potwierdzić rezultat wykładni języ- kowej albo podważać ten wynik i nakazywać przyjęcie innego rozumieniu owego przepisu (zob. np. P. Hofmański, S. Zabłocki: Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, Warszawa 2006, s. 234; M. Zieliński: Podstawowe zasady współczesnej wykładni prawa [w:] P. Wieczorek [red.]: Teoria i praktyka wykładni prawa, Warszawa 2005, s. 118, czy uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2010 r., I KZP 28/09, OSNKW 2010, z. 3, poz. 21). Ten właśnie sposób rozumowania zaprezentowały sądy w ni- niejszej sprawie, jak i prokurator w odpowiedzi na kasację, z tym jednak, że nie dostrzegły całokształtu zmian wprowadzonych do ustawy z 1991 r. no- welą z 2007 r. W związku z powyższym należy zauważyć, że przepis dotyczący od- szkodowania i zadośćuczynienia za internowanie, na który powołuje się skarżący, a który wprowadzono nowelą z dnia 19 września 2007 r., zawarty jest w ustawie „o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”, a nie w ustawie dotyczącej odszkodowań za jakiekolwiek nie- słuszne represjonowanie obywateli w PRL. W uzasadnieniu projektu usta- wy nowelizującej (Druk nr 595 z 2006 r. Sejmu V Kadencji), która przybrała następnie postać wskazanej ustawy z dnia 9 września 2007 r., stwierdzono wyraźnie, że przewiduje ona „rozszerzenie zakresu stosowania ustawy, 6 przez objęcie jej przepisami działalności opozycyjnej wobec systemu ko- munistycznego w latach 1957-1989” wskazując, że w dotychczasowym stanie prawnym nie było podstawy do żądania odszkodowania za działal- ność opozycyjną po 1956 r. oraz za szkody wyrządzone decyzjami o inter- nowaniu wydanymi na podstawie dekretu o stanie wojennym oraz że taki „stan prawny nie daje się pogodzić z zasadą sprawiedliwości społecznej. Oczywisty jest bowiem fakt, że osoby dotknięte w PRL represjami za dzia- łalność opozycyjną walczyły z dużym poświęceniem o suwerenność Polski i poszanowanie prawa człowieka”, a „stosowane wówczas represje często skutkowały, utratą pracy, zaniżanie zarobków oraz utratą zdrowia”. Ratio legis projektowanej zmiany było zatem oczywiste. Chodziło o rozszerzenie kręgu osób uprawnionych do skorzystania z ustawy z 1991 r., a więc re- presjonowanych w PRL z racji działalności niepodległościowej (opozycyj- nej), przez poszerzenie okresu, do którego odnosi się ta ustawa oraz za- kresu sposobów represji wobec osób prowadzących taką działalność. Należy też przypomnieć, że omawiany projekt zakładał uzupełnienie art. 1 tej ustawy o dodatkowy przepis (ust. 1a) głoszący, że: „Uznaje się za nieważne decyzje o internowaniu wydane na podstawie art. 43 ust. 1 de- kretu (…) o stanie wojennym (….)”. W opiniach złożonych Sejmowi w związku z projektowaną nowelizacją podnoszono wówczas m.in., że nie- zrozumiałe jest, iż nie uzależnia ona wyraźnie unieważnienia decyzji o in- ternowaniu od ustalenia, że było ono związane z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, co było i jest warunkiem sine qua non stwierdzenia nieważności orzeczeń i jednocześnie stanowi ratio legis całej ustawy, wskazujące, że wymóg taki można jedynie wyczytać z uza- sadnienia projektu, a nie z tekstu projektowanej ustawy. To zaś może spo- wodować problemy interpretacyjne, jako że w myśl dekretu o stanie wojen- nym internowaniu podlegały nie tylko osoby prowadzące działalność opo- zycyjną, lecz również byli członkowie kierownictwa PZPR i osoby, które 7 żadnej działalności, o jakiej mowa w ustawie z 1991 r., nie prowadziły, gdyż internowanie mogło nastąpić już w razie podejrzenia, że pozostając na wolności osoby te nie będą przestrzegać porządku prawnego (zob. Uwagi Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2006 r. do projektu ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjo- nowanych….). W uchwalonej w dniu 19 września 2007 r. ustawie noweliza- cyjnej zrezygnowano z wprowadzania omówionego wyżej przepisu do ustawy z 1991 r., ale odrębnie w art. 2 ustawy nowelizującej przyjęto, że: „Decyzje o internowaniu (…) stają się nieważne z mocy prawa z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy” – czyli po upływie 30 dni od opublikowa- nia (art. 5 noweli) – a więc z dniem 18 listopada 2007 r. Unieważnienie ex lege objęło zatem wprawdzie wszystkie decyzje o internowaniu bez wzglę- du na przyczynę tego internowania, ale jednocześnie art. 8 ustawy z 1991 r. został uzupełniony o ust. 5, który przyjmuje, że: „Przepisu ust. 1 nie sto- suje się do osób, których działalność, w okresie będącym podstawą stwier- dzenia nieważności orzeczenia albo uznania za nieważne decyzji określo- nej w ust. 1, stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. Tym samym jednak ustawodawca uwzględniając, że internowanie nie musiało być związane z działalnością niepodległościo- wą internowanego, uznając mimo to wszystkie decyzje o internowaniu za nieważne, wyłączył jednocześnie uprawnienie do odszkodowania i za- dośćuczynienia z racji tej internacji, jeżeli działalność osoby pozbawionej w ten sposób wolności stanowiła zaprzeczenie działalności niepodległościo- wej. Przez okres „będący podstawą uznania za nieważną decyzji o inter- nowaniu” należy rozumieć okres, w jakim doszło do wydania tej decyzji, czyli poprzedzający ją, a owa działalność, czyli to, co było powodem inter- nowania, nie może stanowić zaprzeczenia działalności, której dotyczy ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. 8 Tego aspektu sprawy nie dostrzegły sądy orzekające, ale mimo to prawidłowo oceniły one roszczenia wnioskodawcy. Uregulowanie zawarte w obecnym ust. 5 art. 8 ustawy z 1991 r. oznacza bowiem, iż nie ma racji skarżący odwołując się jedynie do określonego efektu wykładni językowej art. 8 ust. 1 tej ustawy odnośnie zwrotu „wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem (…) stanu wojennego”, z pominięciem wykładni systemowej i funkcjonalnej, a więc bez niezbędnego tu uwzględnienia in- nych przepisów tej ustawy i celu, jakiemu miała służyć nowelizacja z 2007 r., których to uwzględnienie nadaje wskazanemu zwrotowi odmienne, niż chce to skarżący, rozumienie. Uwzględnienie wykładni systemowej i funk- cjonalnej wskazuje wyraźnie, że na gruncie art. 8 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjo- nowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.), w brzmieniu nadanym temu przepisowi przez ustawę z dnia 19 września 2007 r. o zmianie tej ustawy (Dz. U. Nr 191, poz. 1372), osobie, wobec której wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. stanu wojennego, przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za krzywdę wynikłą z wykonania tej decyzji (art. 8 ust. 1 ustawy) jedynie wtedy, gdy to internowanie związane było z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, lub taką, która nie stanowi zaprzeczenia tego rodzaju działalności (art. 8 ust. 5 ustawy). Skarżący wywodzi, że w decyzji o internowaniu wnioskodawcy wska- zano, iż następuje to, ponieważ „może on podjąć działalność skierowaną przeciwko interesom politycznym PRL”. Pomija on jednak fakt, że decyzja ta, wydana w dniu 17 marca 1982 r. i stwierdzająca, iż pozostawanie wnio- skodawcy na wolności „zagrażałoby bezpieczeństwu Państwa i porządkowi publicznemu” przez to, że może on podjąć wskazaną wyżej działalność „i powodującą zakłócenia w gospodarce narodowej” została – jak wynika z 9 ustaleń sądów opartych na uzyskanych w postępowaniu od IPN dokumen- tów – wydana w związku z wnioskiem Naczelnika Wydziału Kryminalnego Komendy Wojewódzkiej MO w S. o internowanie, w którym wskazano, że jest on szczególnie groźny dla bezpieczeństwa państwa jako karany uprzednio „za kradzieże i włamania” oraz że rzeczywiście był on uprzednio karany, w tym ostatnio przed internacją w 1978 r. za przestępstwo z art. 208 k.k. z 1969 r., tj. za kradzież szczególnie zuchwałą na szkodę osób prywatnych i kradzież z włamaniem na karę 3 lat pozbawienia wolności, a nadto, że sugerując jego internowanie z racji przeszłości kryminalnej Wy- dział Kryminalny MO wskazywał na możliwość pozyskania go do współpra- cy lub skompromitowania w środowisku przestępczym. Dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) zezwa- lał zaś na internowanie osób „w stosunku, do których ze względu na do- tychczasowe zachowanie zachodzi uzasadnione podejrzenie, że pozosta- jąc na wolności nie będą przestrzegać porządku prawnego albo będą pro- wadzić działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa” (art. 42 ust. 1 dekretu). Na marginesie tych rozważań należy za- uważyć, że w decyzji o internowaniu wnioskodawcy z dnia 17 marca 1982 r. podano wprawdzie jako podstawę prawną „art. 42 ust. 1 dekretu dnia 12 grudnia 1981 r.”, ale nie „o stanie wojennym”, lecz „o ochronie bezpieczeń- stwa Państwa i porządku publicznego w czasie obowiązywania stanu wo- jennego”. Jak wskazuje przypadek wnioskodawcy wykorzystywano możli- wości internacji także wobec osób karanych jedynie uprzednio za prze- stępstwa „pospolite”, które nie prowadziły jakiejkolwiek działalności niepod- ległościowej (opozycyjnej wobec systemu politycznego). W sprawie niniej- szej ustalono bowiem, że wnioskodawca rzeczywiście żadnej takiej działal- ności nie prowadził, a internowanie go było wywołane jedynie jego prze- szłością kryminalną. Taki faktyczny powód tego internowania musi być uznany za działalność stanowiącą wyraźne zaprzeczenie działalności nie- 10 podległościowej, a więc wyłącza on możliwość uzyskania odszkodowania i zadośćuczynienia za to pozbawienie wolności w oparciu o przepisy oma- wianej ustawy. Działalnością stanowiącą zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego jest bowiem nie tylko działal- ność na rzecz utrzymania i obrony ówczesnego niedemokratycznego ustro- ju, ale też kryminalna działalność przestępcza osoby internowanej, jeżeli została ona internowana jedynie z powodu takiej swej przeszłości i nie prowadziła działalności opozycyjnej wobec istniejącego wówczas ustroju politycznego, jako że „trudnienie się” popełnianiem przestępstw pospolitych na szkodę innych obywateli trudno uznać za działania zgodne z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego. Powyższe dowodzi jednak także, iż nie jest wystarczające, dla wyka- zania istnienia podstaw do odszkodowania i zadośćuczynienia w oparciu o przepisy ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. z racji internowania, samo odwo- łanie się do sformułowania powodów wskazanych w decyzji o takim inter- nowaniu, lecz niezbędne staje się wykazanie, w oparciu o stosowne dowo- dy, że to pozbawienie wolności wiązało się z działalnością, o jakiej mowa w art. 1 ust. 1 tej ustawy, a w każdym razie, że nie była to działalność stano- wiąca jej zaprzeczenie, która wyłącza uprawnienie do odszkodowania i za- dośćuczynienia (art. 8 ust. 5 ustawy). Zaprzeczeniem takiej działalności jest również popełnianie przestępstw „pospolitych” przez osobę, która nie prowadziła żadnej działalności o charakterze odpowiadającym wymogom określonym w powyższej ustawie, jeżeli internowanie jej nastąpiło właśnie z uwagi na taką jej przeszłość. Nie oznacza to bynajmniej aprobaty dla sa- mego faktu internowania wnioskodawcy. Został on bowiem w czasie stanu wojennego w 1982 r. pozbawiony wolności jedynie dlatego, że w niedawnej przeszłości dopuścił się przestępstw przeciwko mieniu, choć aktualnie nie był o jakiekolwiek z nich podejrzewany. Sama decyzja o tym internowaniu jest obecnie słusznie uznana za nieważną. Nie oznacza to jednak, że z ra- 11 cji tego internowania wnioskodawca może teraz dochodzić roszczeń od- szkodowawczych w trybie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., gdyż wyłącza to art. 8 ust. 5 tej ustawy. Jak ustalono bowiem w postępowaniu powodem internowania była wyłącznie jego przeszłość kryminalna, a nie działalność polityczna, której w ogóle on nie prowadził, zaś działalność kryminalna sta- nowi zaprzeczenie działalności niepodległościowej, o jakiej mowa w usta- wie z 1991 r. W świetle powyższego należy stwierdzić, że choć sądy orzekające w tej sprawie nie dostrzegły obecnego przepisu ust. 5 art. 8 ustawy z 1991 r., to prawidłowo oceniły kwestię braku postaw do uwzględnienia żądania wnioskodawcy sięgając do interpretacji art. 8 ust. 1 w aspekcie art. 1 ust. 1 tej ustawy. Kasacja odwołująca się jedynie – i niezasadnie z przyczyn wy- żej podanych – do wykładni językowej zwrotu zawartego w art. 8 ust. 1 tej- że ustawy, jest tym samym niezasadna. Mając powyższe na uwadze orze- czono jak na wstępie.