V KK 195/04

POSTANOWIENIE Z DNIA 23 LISTOPADA 2004 R. V KK 195/04 1. Nadmierne obciążenie obowiązkami służbowymi sędziego (sę- dziów), uniemożliwiającymi rozpoznanie sprawy przed upływem terminu karalności jest „inną ważną przyczyną” (art. 351 § 1 zd. 2 k.p.k.), uzasad- niającą odstępstwo od obowiązku zachowania kolejności w wyznaczaniu sędziego (sędziów) do orzekania w sprawie. 2. Obraza art. 351 § 1 k.p.k. nie może być uznana za bezwzględną przyczynę odwoławczą, lecz jedynie za uchybienie określone w art. 438 pkt 2 k.p.k., co w postępowaniu kasacyjnym wymaga ustalenia rażącego naru- szenia prawa i możliwości wpływu tego naruszenia na treść orzeczenia. 3. Jeżeli do udziału w sprawie wyznaczony został konkretny sędzia, to wniosek o wyłączenie sędziego (sędziów) niewyznaczonego do udziału w tej sprawie, a nawet wszystkich pozostałych sędziów sądu właściwego, aktualizuje się i podlega rozpoznaniu w sposób przewidziany w art. 42 § 4 k.p.k. tylko wtedy, gdy wyznaczony sędzia został następnie wyłączony, a w jego miejsce wyznaczono sędziego objętego tym wnioskiem. Przewodniczący: sędzia SN J. Żywolewska-Ławniczak. Sędziowie: SN J. Skwierawski (sprawozdawca), SO del. do SN T. Artymiuk. Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Staszak. Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja S. i Pawła S. skazanych za prze- stępstwo określone w art. 300 § 1 k.h. i 300 § 2 k.h., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 23 listopada 2004 r., kasacji wniesionej 2 przez obrońcę skazanych od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 21 marca 2003 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 5 sierpnia 2002 r., o d d a l i ł kasację (...). Z u z a s a d n i e n i a : Wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 5 sierpnia 2002 r. Andrzej S. uznany został za winnego popełnienia przestępstwa określonego w art. 94 § 1 u.k.s. i art. 300 § 1 k.h., a Paweł S. – przestępstwa określonego w art. 300 § 2 k.h. Sąd Okręgowy w P. po rozpoznaniu apelacji obrońcy oskarżonych, wyrokiem z dnia 21 marca 2003 r. uchylił zaskarżony wyrok w części doty- czącej Andrzeja S. w zakresie czynu określonego w art. 94 § 1 u.k.s. i – na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. – umorzył postępowanie, a w pozostałym dotyczącym oskarżonych zakresie wyrok ten utrzymał w mocy. Kasację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł obrońca skazanych, podnosząc w niej zarzut „obrazy art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., polegającej na tym, iż Sąd Okręgowy nie uchylił wyroku Sądu Rejonowego pomimo tego, że wyrok ten został wydany przez Sąd w skła- dzie którego uczestniczył sędzia Jakub Z., co do którego oskarżeni złożyli wniosek o jego wyłączenie, a wniosek ten nie został rozpoznany w sposób prawidłowy przez sędziego Małgorzatę S., w stosunku do której został rów- nież złożony wniosek o wyłączenie” – a zatem – „w przedmiocie wyłączenia sędziego (...) uczestniczyła sędzia, której sprawa w tej sytuacji dotyczyła bezpośrednio”. Obrońca wniósł o uchylenie obu zapadłych wyroków i prze- kazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. 3 Po upływie terminu do wniesienia kasacji obrońca złożył „uzupełnie- nie kasacji”, a w piśmie tym sformułował zarzut „obrazy art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 351 § 1 k.p.k. oraz § 2 i 3 rozporządzenia Ministra Spra- wiedliwości z dnia 12 sierpnia 1998 r. (Dz. U. Nr 111, poz. 696), polegają- cej na rażącym naruszeniu zasad obowiązujących przy wyznaczaniu skła- du sędziowskiego w Sądzie pierwszej instancji, przez pominięcie kolejności wyznaczenia sędziego według wpływu sprawy”. W pisemnej odpowiedzi na kasację, podobnie jak w wystąpieniu na rozprawie kasacyjnej, prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 536 k.p.k. zasada rozpoznania kasacji w grani- cach zaskarżenia i podniesionych zarzutów nie wiąże sądu kasacyjnego między innymi w wypadku uchybienia należącego do bezwzględnych przy- czyn uchylenia orzeczenia – i to zarówno wtedy, kiedy sąd ten uchybienie takie dostrzega z urzędu, jak i wtedy, kiedy strona postępowania – poza kasacją i po upływie terminu do jej wniesienia – podnosi zarzut wskazujący na takie uchybienie. W takiej sytuacji przedmiotem kontroli kasacyjnej jest w niniejszej sprawie zasadność zarzutu podniesionego w kasacji i w piśmie procesowym zatytułowanym „uzupełnienie kasacji”. Jest przy tym celowe, dla przejrzystości wywodu, ustosunkowanie się do podniesionych zarzutów w kolejności odpowiadającej chronologii czynności procesowych, a więc omówienie najpierw problematyki wskazanej w „uzupełnieniu” kasacji. W tej kwestii należy stwierdzić, że – wbrew stanowisku obrońcy – prezes Sądu, pomijając określoną w art. 351 § 1 zd. 1 k.p.k. alfabetyczno- chronologiczną regułę wyznaczania sędziego do orzekania w sprawie, nie wykroczył poza określone w zdaniu drugim tego przepisu granice odstęp- stwa od zasady. Granice te określa zwrot „z powody choroby sędziego lub 4 innej ważnej przyczyny”, który nie zawiera dalej idącego ograniczenia w postaci – sugerowanego przez obrońcę – obowiązku upatrywania „ważnej przyczyny” w takich tylko okolicznościach, które wiążą ją wyłącznie z osobą sędziego. W realiach niniejszej sprawy nie ma jednak powodu do szersze- go rozważania charakteru „innej ważnej przyczyny”, skoro wskazana przez prezesa Sądu przyczyna – „ogromne obciążenie innych sędziów”, jest nie- wątpliwie przyczyną wiążącą się z osobą sędziego i odzwierciedlającą – co istotne – stan obciążenia obowiązkami służbowymi, jako niepozwalający na ich zwiększanie bez realnego ryzyka znacznej zwłoki w ich wykonaniu. Uznaniu takiej przyczyny za powód odstąpienia od zasady wyznaczania sędziego nie sprzeciwia się wcale – jak utrzymuje obrońca – stanowisko komentatorów; każdy z nich jedynie przykładowo wskazuje „inne ważne przyczyny”, żaden zaś nie prezentuje zamkniętego ich katalogu. „Obciąże- nie sędziego pracą (innymi sprawami)” wskazano nawet wprost jako „inną ważną przyczynę” odstąpienia od gwarancyjnej zasady (P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego, Komentarz, War- szawa 2004, t. II, s. 318). Gwarancja ta nie ma charakteru bezwzględnego i doznaje ograniczeń, które racjonalnie uwzględniają realne konieczności oraz potrzeby praktyki. Kiedy zatem, obok obciążenia sędziego innymi sprawami, wskazano również na realne zagrożenie nastąpienia przedaw- nienia karalności, jako konsekwencję nadmiernego obciążenia innych sę- dziów, to i taka przyczyna nie może być bagatelizowana, skoro zwłoka w postępowaniu, prowadząca do możliwości upływu terminu przedawnienia, zagraża nie tylko dobru wymiaru sprawiedliwości, lecz także właściwie ro- zumianemu interesowi społecznemu. W takich warunkach wymaganie bezwzględnego respektowania alfabetyczno-chronologicznej metody wy- znaczania sędziego nadmiernie obciążonego, z pominięciem tego, który – mniej obciążony – daje gwarancję rozpoznania sprawy przed upływem terminu przedawnienia, raziłoby formalizmem. W szczególności, nie znaj- 5 dowałby on usprawiedliwienia w różnym charakterze okoliczności przesą- dzającej o wyznaczeniu określonego sędziego – w obu bowiem wypadkach okoliczności te mają charakter przypadku, a nie są celowym doborem sę- dziego do sprawy według subiektywnego kryterium prezesa Sądu. W pełni uzasadnione jest zatem stwierdzenie, że nadmierne obciążenie sędziego (sędziów), uniemożliwiające rozpoznanie sprawy przed upływem terminu karalności jest „inną ważną przyczyną” (art. 351 § 1 zd. 2 k.p.k.) uzasadnia- jącą odstępstwo od obowiązku zachowania kolejności w wyznaczaniu sę- dziego (sędziów) do orzekania w tej sprawie. Sąd Najwyższy nie stwierdza w niniejszej sprawie naruszenia posta- nowień art. 351 § 1 k.p.k., ani wskazanych w kasacji przepisów rozporzą- dzenia wydanego na podstawie delegacji zwartej w § 3 tego artykułu. Stwierdzenie to nie stwarza potrzeby rozważania skutków naruszenia za- sady wyznaczania sędziego, ponieważ kwestia ta aktualizowałaby się tylko w wypadku stwierdzenia naruszenia art. 351 § 1 k.p.k. Nie sposób nie wskazać jednak, w nawiązaniu do treści podniesionego zarzutu, że uchy- bienie zasadzie określonej w art. 351 § 1 k.p.k. nie może być uznane za bezwzględną przyczynę odwoławczą, lecz jedynie za uchybienie określone w art. 438 pkt 2 k.p.k., co w postępowaniu kasacyjnym wymaga wykazania rażącego naruszenia prawa i możliwości istotnego wpływu tego naruszenia na treść orzeczenia. Zarzut wskazujący na uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. uzasadniony został w kasacji twierdzeniem, że w sprawie brał udział sę- dzia, w stosunku do którego złożony został wniosek o wyłączenie na pod- stawie art. 41 § 1 k.p.k., a o nieuwzględnieniu tego wniosku orzekł – sprzecznie z art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. – sędzia, który objęty był również wnio- skiem o wyłączenie, a zatem sędzia, „którego sprawa w tej sytuacji doty- czyła bezpośrednio”. 6 Rozstrzygnięcie w kwestii zasadności tego zarzutu wymaga na wstę- pie stwierdzenia, że – zgodnie z treścią art. 439 § 1 pkt 1 in fine k.p.k. – bezwzględną przyczynę uchylenia orzeczenia stanowi wyłącznie uchybie- nie polegające na udziale w wydaniu orzeczenia osoby podlegającej wyłą- czeniu na podstawie art. 40 k.p.k. (iudex inhabilis). Nie jest natomiast spor- ne, że ani we wniosku o wyłączenie, ani w apelacji obrońcy, ani w skardze kasacyjnej nie twierdzono przecież, iż sytuację sędziego wyznaczonego do udziału w sprawie cechuje którakolwiek z okoliczności sprecyzowanych w przepisach art. 40 k.p.k. Stwierdzenie, że zachodziły wątpliwości co do bezstronności członka składu orzekającego (art. 41 § 1 k.p.k. – iudex su- spectus), jakie sformułowano w niniejszej sprawie, nie stanowi przyczyny uchylenia orzeczenia na podstawie art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. – może nato- miast uzasadniać podniesienie zarzutu rażącego naruszenia prawa proce- sowego (art. 438 pkt 2 k.p.k.), w wypadku wykazania możliwości istotnego wpływu tego naruszenia prawa na treść orzeczenia (art. 523 § 1 k.p.k.). Stwierdzenie powyższe uwalniałoby od potrzeby dalszych rozważań w kwestii zasadności tego zarzutu (w kasacji nie podjęto nawet próby wy- kazania możliwości wpływu uchybienia na treść wyroku), gdyby nie fakt, że redakcja omawianego zarzutu kasacji odnosi naruszenie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. i sprecyzowaną w nim okoliczność wyłączającą sędziego od udziału w sprawie ipso iure, nie do sędziego wyznaczonego do udziału w sprawie, lecz do sędziego rozpoznającego wniosek o wyłączenie sędziego wyzna- czonego. Zabieg ten, nie znajdujący uzasadnienia prawnego, niezależnie od oceny znaczenia podstawy faktycznej zarzutu, ma cechy konstrukcji myślowej wykreowanej wyłącznie w celu zaprezentowania uchybienia mieszczącego się w katalogu bezwzględnych przyczyn odwoławczych. Po- zwala on autorowi kasacji twierdzić, że z naruszeniem art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., a więc z uchybieniem określonym w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k., w sprawie niniejszej orzekał sędzia, o którego niewyłączeniu rozstrzygał sę- 7 dzia ipso iure wyłączony od rozstrzygania w przedmiocie wyłączenia, po- nieważ – jako objęty również wnioskiem o wyłączenie – pozostawał w sy- tuacji, w której sprawa dotyczyła go bezpośrednio. Tak skonstruowany zarzut zakwestionować należy przez wskazanie, że jedyną przyczynę wyłączenia sędziego od orzekania w przedmiocie wniosku o wyłączenie określa postanowienie art. 42 § 4 zd. 2 k.p.k. Jest to szczególna podstawa wyłączenia sędziego z mocy prawa, wykluczająca dopuszczalność orzekania w kwestii wyłączenia przez sędziego „którego dotyczy wyłączenie”. Znajduje ona zastosowanie tylko w wypadku wskaza- nym w tym przepisie i kwestię tę reguluje wyczerpująco. Nie istnieje zatem, w zakresie składu orzekającego w kwestii wyłączenia sędziego, możliwość stosowania (obok tej podstawy, czy w jej miejsce) innych podstaw wyłą- czenia sędziego ipso iure, określonych w art. 40 k.p.k., i to nie tylko z po- wodu braku takiej potrzeby (wszak przyczyna wyłączenia określona w art. 42 § 4 k.p.k. jest – co do zakresu – racjonalna i zupełna), lecz także dlate- go, że okoliczności wyłączające sędziego, wyliczone w art. 40 i art. 41 § 1 k.p.k., dotyczą wyłącznie sędziego wyznaczonego do udziału w sprawie. W rozumieniu tych przepisów „sprawą” jest postępowanie zmierzające do rozpoznania i orzekania o głównym przedmiocie procesu, a nie w odrębnie uregulowanej kwestii wyłączenia sędziego od udziału w sprawie. Autor ka- sacji błędnie odnosi przy tym trafny niewątpliwie pogląd, wyrażający postu- lat szerokiego rozumienia pojęcia „udział w sprawie”, dotyczący zakresu czynności podejmowanych w tak rozumianej „sprawie”, do orzekania w kwestii wyłączenia sędziego. W końcu podkreślić należy, że wskazanie w kasacji na naruszenie art. 42 § 4 zd. 2 k.p.k. nie zmniejszałoby wagi zarzu- tu, niezależnie od możliwości odniesienia go in concreto do uchybienia określonego w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k., gdyby w niniejszej sprawie istniały rzeczywiście podstawy uzasadniające sformułowanie takiego zarzutu. 8 Oczywista bezzasadność omawianego zarzutu jest natomiast nieu- chronną konsekwencją – z jednej strony, przypisania określonym zaszło- ściom procesowym znaczenia, jakiego one nie posiadają, z drugiej zaś strony – nieistnienia okoliczności, które zarzut ten mogłyby uzasadniać. Sędzia wyznaczony do udziału w sprawie nie rozstrzygał przecież. co nie jest sporne, w kwestii wyłączenia go od tego udziału, a fakt rozstrzygnięcia w tej kwestii przez innego sędziego wyklucza w ogóle możliwość twierdze- nia, że doszło w tej sprawie do jakiegokolwiek naruszenia prawa, w szcze- gólności zaś zignorowania zakazu określonego w art. 42 § 4 zd. 2 k.p.k. Trzeba uznać również za oczywiste, że jeżeli został już wyznaczony sędzia do udziału w sprawie, to tylko wniosek o wyłączenie tego sędziego musi być przedmiotem niezwłocznego rozpoznania. Złożony jednocześnie wnio- sek o wyłączenie innego (innych) sędziów, niewyznaczonych do udziału w sprawie, może być rozpoznany dopiero wtedy, kiedy rozstrzygnięto o wyłą- czeniu sędziego wyznaczonego i wyznaczono w jego miejsce sędziego ob- jętego takim wnioskiem. Nie można przecież zaakceptować poglądu, że dopuszczalne jest rozstrzyganie w przedmiocie wyłączenia sędziego, który nie został wcześniej „włączony”, a więc wyznaczony do udziału w sprawie. Wniosek taki, w wypadku złożenia go, ma charakter warunkowy, czyniący go aktualnym i nadającym się do rozpoznania dopiero z chwilą wyznacze- nia do udziału w sprawie wskazanego w takim wniosku sędziego. Jest więc oczywiste, że sędzia objęty takim wnioskiem może rozstrzygać w przed- miocie wyłączenia sędziego wyznaczonego, bo nie jego rozpoznawany wniosek dotyczy, a fakt objęcia go wnioskiem, którego potrzeba rozpozna- nia może w ogóle nie powstać, pozostaje bez jakiegokolwiek związku z za- kazem określonym w art. 42 § 4 zd. 2 k.p.k. Stwierdzenie to odnosi się tym bardziej do sytuacji, w której – jak w niniejszej sprawie – wniosek o wyłą- czenie sędziego wyznaczonego rozpoznał sędzia niewskazany imiennie w złożonym (obok wniosku o wyłączenie sędziego wyznaczonego) wniosku o 9 wyłączenie wszystkich pozostałych sędziów sądu właściwego i sądów dzia- łających w obszarze właściwości Sądu Okręgowego w P. Ten drugi wnio- sek nie mógł być potraktowany jako wniosek o przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu (art. 37 k.p.k.) w sytuacji, w której wyznaczony był sędzia do udziału w sprawie i złożony został skonkretyzowany oraz wyma- gający rozpoznania wniosek o wyłączenie tego sędziego. Należy zatem stwierdzić, że jeżeli do udziału w sprawie wyznaczony został sędzia, to wniosek o wyłączenie niewyznaczonego do udziału w tej sprawie sędziego (sędziów), a nawet wszystkich pozostałych sędziów sądu właściwego, ak- tualizuje się i podlega rozpoznaniu w sposób przewidziany w art. 42 § 4 k.p.k. wtedy tylko, kiedy sędzia wyznaczony został wyłączony, a w jego miejsce wyznaczono sędziego objętego tym wnioskiem.