V CZ 8/09

Sygn. akt V CZ 8/09 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 12 marca 2009 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Mirosław Bączyk 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
 
 
w sprawie ze skargi J.J. 
o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem  
Sądu Apelacyjnego z dnia 25 maja 2004 r., sygn. akt [...] 
w sprawie z powództwa J.J. 
przeciwko J.N. 
przy udziale Stowarzyszenia P. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym  
w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2009 r., 
zażalenia powoda i Stowarzyszenia P. 
na postanowienie Sądu Apelacyjnego  
z dnia 24 października 2008 r., sygn. akt [...], 
 
 
 
1) 
odrzuca zażalenie Stowarzyszenia P.; 
2) 
 uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje skargę 
do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu 
pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach 
postępowania zażaleniowego. 
Uzasadnienie 
 

 
2 
 
 
Powód J.J. wniósł skargę o wznowienie postępowania w sprawie przeciwko 
J.N. o zapłatę, zakończonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 25 maja 2004 r. 
Jako przyczyny wznowienia postępowania wskazał: 
- 
art. 403 §1 pkt 1 k.p.c. , tj. oparcie wyroku na dokumencie przerobionym; 
- 
art. 403 § 1 pkt 2 k.p.c., tj. fakt uzyskania wyroku za pomocą przestępstwa; 
- 
art. 403 § 2 k.p.c., tj. wykrycie nowych okoliczności faktycznych lub środków 
dowodowych.  
Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 24 października 2008 r. odrzucił 
skargę powoda uznając, że przytoczone przez niego okoliczności nie   świadczą o 
istnieniu wskazanych przez niego ustawowych przesłanek wznowienia. 
Oceniając wskazane w art. 403 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. przesłanki wznowienia Sąd 
Apelacyjny przyjął pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia 
12  grudnia 2002 r., (III AO 23/02 OSNP wkł. 2003, Nr 18, poz. 11), według którego: 
„podrobienie lub przerobienie dokumentu w celu użycia go za autentyczny lub 
używanie 
takiego 
dokumentu 
jako 
autentycznego 
stanowi 
przestępstwo, 
a   wznowienia postępowania z powodu przestępstwa można zgodnie z art. 404 
k.p.c. żądać tylko wówczas, gdy czyn został ustalony prawomocnym wyrokiem 
skazującym, chyba że postępowanie karne nie może być wszczęte lub że zostało 
umorzone z innych przyczyn niż brak dowodów. Powołany przepis ma przy tym 
ogólny charakter i wobec tego dotyczy wszystkich sytuacji faktycznych objętych 
zakresem zastosowania art. 403 § 1 k.p.c.”. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, 
że w sprawie o wznowienie postępowania nie jest władny sam dokonywać ustaleń, 
co do faktu podrobienia dokumentu, jak również badania, czy potwierdza on 
nieprawdę, tym bardziej, że toczy się postępowanie karne w tej materii i nie został 
wydany 
wyrok 
skazujący, 
co 
więcej, 
postępowanie 
zostało 
umorzone 
nieprawomocnym postanowieniem. 
Sąd Apelacyjny odnosząc się do wskazanej przez skarżącego przesłanki 
wznowienia z art. 403 § 2 k.p.c. przyjął, że powołane przez skarżącego okoliczności 
nie stanowią nowych środków dowodowych czy nowych okoliczności faktycznych 

 
3 
istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W ocenie Sądu są to jedynie okoliczności 
mogące świadczyć o niewiarygodności istniejących w sprawie dowodów. 
W 
zażaleniu 
na 
powyższe 
postanowienie 
powód 
zarzucił 
Sądowi 
Apelacyjnemu naruszenie art. 403 § 1 i 2 k.p.c. oraz art. 410 § 1 k.p.c. przez 
uznanie, że skarga nie została oparta na ustawowych podstawach i jej niesłuszne 
odrzucenie, a  ponadto nie przeprowadzenie dowodu z akt sprawy [...] Prokuratury 
Rejonowej, pomimo dopuszczenia przez Sąd Apelacyjny dowodu z tychże akt. 
Zarzucając powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w 
całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. 
Zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 24  października 2008 r. 
wniosło 
również 
Stowarzyszenie 
P. 
Stowarzyszenie 
zarzuciło 
Sądowi 
Apelacyjnemu rażące naruszenie art. 410 k.p.c. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W 
pierwszej 
kolejności 
należy 
rozważyć 
dopuszczalność 
zażalenia 
wniesionego 
przez 
Stowarzyszenie 
P. 
Działające 
w  niniejszej 
sprawie 
Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zarejestrowanym na podstawie przepisów 
ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 20, poz. 104 
ze zm.), wyposażonym w osobowość prawną i działającym na podstawie 
obowiązującego prawa oraz statutu. Zgodnie z  § 5 statutu celem Stowarzyszenia 
jest w szczególności: działanie na rzecz przestrzegania praw obywatela i 
obowiązków organów władzy publicznej w tym ustawodawczej, wykonawczej, 
organów ścigania, wymiaru sprawiedliwości, zawartych w  szczególności w 
Konstytucji RP, umowach międzynarodowych i  obowiązujących przepisach prawa; 
przeciwdziałanie zjawiskom naruszenia prawa i korupcji oraz związanym z tym 
patologiom społecznym; upowszechnianie i  ochrona praw i  wolności człowieka 
oraz swobód obywatelskich, a także działań wspomagających rozwój demokracji; 
działanie na rzecz jawności funkcjonowania władz publicznych; upowszechnianie i 
ochrona praw konsumentów; podejmowanie interwencji oraz reprezentowanie 
obywateli i innych podmiotów wobec organów władzy publicznej i  innych instytucji 
państwowych i samorządowych, w ochronie ich słusznych interesów lub w 
przypadkach zagrożenia porządku prawnego oraz bezpieczeństwa, a także udziału 

 
4 
w postępowaniach prowadzonych przez te organa w granicach prawem 
dopuszczalnych. Według zaś § 6 statutu, Stowarzyszenie realizuje swoje cele 
miedzy innymi przez udział w postępowaniach przygotowawczych, sądowych, 
wykonawczych i administracyjnych i innych dla ochrony słusznego interesu 
społecznego lub indywidualnego zawartych w  Konstytucji RP, w tym ochrony praw 
i wolności człowieka i obywatela. 
Stowarzyszenie przystąpiło do postępowania zainicjowanego wniesieniem 
skargi przez powoda J.J. uzasadniając swój udział w postępowaniu tym, że w 
sprawach pomiędzy powodem a pozwanym J.N. dochodzi do dyskryminowania 
praw i równości wobec prawa obywateli, naruszenia konstytucyjnej zasady 
równości wobec prawa oraz prawa dostępu do sądu, a  ponadto wskazując, że nie 
można wykluczyć, iż w sprawach cywilnych toczących się z udziałem pozwanego J. 
N. przed Sądem Apelacyjnym mogło dojść do wydania wyroków na skutek 
popełnienia przestępstwa. Stowarzyszenie w piśmie procesowym jako podstawę 
prawną przystąpienia do postępowania wskazało art. 8 k.p.c. w zw. z art. 61 § 4 
k.p.c. w  zw. z art. 62 k.p.c. oraz paragraf 5 i 6 statutu. 
Zgodnie z powołanym przez Stowarzyszenie art. 8 k.p.c. organizacje 
społeczne, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu działalności 
gospodarczej, mogą w wypadkach przewidzianych w ustawie dla ochrony praw 
obywateli spowodować wszczęcie postępowania, jak również brać udział 
w  toczącym się postępowaniu. Z kolei według art. 61 § 4 k.p.c. organizacje 
społeczne, do których zadań statutowych należy ochrona równości oraz 
niedyskryminacji przez bezpodstawne bezpośrednie lub pośrednie zróżnicowanie 
praw i obowiązków obywateli, mogą w sprawach o roszczenia z tego zakresu 
wytaczać za zgodą obywateli powództwa na ich rzecz oraz, za zgodą powoda, 
wstępować do postępowania w każdym jego stadium. 
Powołane przepisy jednoznacznie wskazują, że ustawodawca uzależnił 
dopuszczalność udziału organizacji społecznej, a w tym stowarzyszenia, 
w  postępowaniu cywilnym od spełnienia trzech przesłanek. Po pierwsze, 
w  postępowaniu cywilnym mogą wziąć udział organizacje, do których zadań 
statutowych należy ochrona równości oraz niedyskryminacji przez bezpodstawne, 

 
5 
bezpośrednie lub pośrednie zróżnicowanie praw i obowiązków obywateli; po drugie, 
wymienione organizacje mogą wziąć udział w postępowaniu, ale jedynie 
w  sprawach o roszczenia z tego zakresu; po trzecie możliwość wstąpienia do 
postępowania w każdym jego stadium uzależniona jest od zgody powoda. 
W niniejszej sprawie spełnione zostały tylko dwie przesłanki dopuszczalności 
udziału organizacji społecznej w postępowaniu cywilnym, bowiem jak wynika to 
z  treści statutu, Stowarzyszenie P. jest organizacją społeczną, do której zadań 
statutowych należy ochrona równości oraz niedyskryminacji przez zróżnicowanie 
praw i obowiązków obywateli, a ponadto powód wyraził zgodę na przystąpienie tej 
organizacji do postępowania. Niniejsza sprawa nie jest natomiast sprawą o 
roszczenia, które służą ochronie równości oraz niedyskryminacji i zabezpieczają 
przed bezpodstawnym bezpośrednim lub pośrednim zróżnicowaniem praw i 
obowiązków obywateli. Tego typu roszczenia przysługują np. pracownikowi w 
sprawach o naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu (art. 183d k.p., 
art. 47 § 2 pkt 1 lit. b k.p.c.). Niniejsza sprawa jest „sprawą o zapłatę”, przy czym 
żądanie powoda zostało oparte na przepisach regulujących odpowiedzialność 
kontraktową.  Jak wynika z treści pozwu powód domagał się zwrotu udzielonej 
pozwanemu pożyczki. Ponadto zważyć należy, że oba Sądy orzekające w 
niniejszej sprawie, tak w pierwszej i w drugiej instancji, oparły swoje rozstrzygnięcie 
na przepisach regulujących odpowiedzialność kontraktową. Sąd Okręgowy przyjął, 
że pozwany nie spełnił świadczenia pieniężnego na rzecz powoda, z kolei Sąd 
Apelacyjny, po dokonaniu odmiennych ustaleń faktycznych przyjął, że pozwany 
wywiązał się ze zobowiązania wynikającego z zawartej z powodem w dniu 18 maja 
1994 r. umowy. 
Z uwagi na powyższe należy przyjąć, że Stowarzyszenie P. nie jest 
uprawnione do wzięcia udziału w niniejszym postępowaniu, a w konsekwencji, że 
nie przysługuje mu legitymacja do dokonywania czynności procesowych, w tym  do 
wniesienia zażalenia. Z kolei zażalenie wniesione przez podmiot do tego nie 
legitymowany jako niedopuszczalne podlega odrzuceniu zgodnie z art. 3941 § 3 
k.p.c. w zw. z art. 39821 w zw. z art. 373 k.p.c. 

 
6 
Na marginesie należy tylko zaznaczyć, że zażalenie wniesione przez 
Stowarzyszenie P. podlega odrzuceniu również ze względu na wniesienie go z 
pominięciem 
przymusu 
adwokacko-radcowskiego, 
który 
obowiązuje 
w 
postępowaniu przed Sądem Najwyższym i którym objęte są czynności procesowe 
związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowane przed 
sądem niższej instancji (art. 871 k.p.c.). Od strony podmiotowej, przymusem objęte 
są czynności stron, przy czym przez strony rozumie się w tym wypadku również 
podmioty występujące w postępowaniu cywilnym na prawach stron, a   w  tym 
organizacje społeczne. Trafnie wskazuje skarżąca, że zgodnie z art. 62 k.p.c. do 
organizacji społecznych wnoszących powództwa na rzecz obywateli, jak również do 
uczestnictwa takich organizacji w postępowaniu dla ochrony praw obywateli, 
stosuje się odpowiednio przepisy o prokuratorze. Jak powszechnie przyjmuje się, 
odpowiednie zastosowanie mają przepisy zawarte zarówno w tytule II, jak i w 
innych częściach k.p.c., z wyjątkiem tych, których stosowanie do organizacji 
społecznych jest wyraźnie wyłączone, oraz tych, które mogą odnosić się wyłącznie 
do prokuratora jako rzecznika praworządności i interesu publicznego lub dotyczą 
spraw, w jakich organizacja nie może brać udziału. Takim przepisem, który znajdzie 
odpowiednie zastosowanie do udziału organizacji społecznej będzie również art. 
871 § 2 k.p.c. zgodnie z którym, przymus adwokacko radcowski nie obowiązuje w 
wypadku, gdy stroną, jej organem, jej przedstawicielem ustawowym lub 
pełnomocnikiem jest sędzia, prokurator, notariusz albo profesor lub doktor 
habilitowany nauk prawnych, a także gdy stroną, jej organem lub jej 
przedstawicielem ustawowym jest adwokat, radca prawny lub radca Prokuratorii 
Generalnej Skarbu Państwa. Odpowiednie stosowanie przepisów prawa oznacza, 
że przepis może zostać zastosowany wprost, z odpowiednimi modyfikacjami, 
uwzględniającymi charakter danej instytucji, istotę i zasady rządzące konkretnym 
postępowaniem, albo z uwagi na powyższe nie nadaje się do zastosowania. Należy 
zauważyć, że wprowadzenie przymusu adwokacko-radcowskiego wiąże się ściśle 
z  wysokimi wymaganiami formalnymi, jakie ustawa nakłada na środki prawne 
wnoszone do Sądu Najwyższego, a także z zamiarem ustawodawcy zapewnienia 
sprawności postępowania przed Sądem Najwyższym, ze względu na szczególną 
rolę, jaką organ ten pełni w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Wymaganiom 

 
7 
tym mogą sprostać tylko profesjonaliści, prawnicy o odpowiednich kwalifikacjach, 
których przygotowanie merytoryczne zapewnia wysoki poziom wnoszonych 
środków prawnych i sprawność zainicjowanego w ten sposób postępowania. 
Do  szerokiego grona profesjonalistów zaliczony został również prokurator, 
w  stosunku do którego przymus adwokacko-radcowski jest wyłączony.  
 Zasadne okazały się natomiast, podniesione przez powoda, zarzuty 
naruszenia art. 403 § 1 i 2 w zw. z art. 410 § 1 k.p.c. Nie można bowiem zgodzić 
się z poglądem, który przyjął Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie, a który znajduje 
odzwierciedlenie również w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. postanowienie 
z dnia 12 grudnia 2002 r., III AO 23/02, niepubl.), że wznowienia postępowania 
z  powodu oparcia wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym, można 
żądać tylko w wypadku, gdy czyn ten stanowi przestępstwo i został ustalony 
prawomocnym wyrokiem karnym skazującym, a w konsekwencji, że sąd orzekający 
w sprawie o wznowienie nie jest władny sam dokonywać ustaleń, co do faktu 
podrobienia dokumentu, czy też badania czy potwierdza on nieprawdę. 
Ograniczenie takie nie wynika z treści powołanych przepisów, z kolei z przepisów 
ogólnych (art. 252-254 k.p.c.) jednoznacznie wynika, że kwestia autentyczności 
(prawdziwości) dokumentów podlega badaniu w postępowaniu cywilnym. W tym 
względzie Sąd Najwyższy orzekający w niniejszym składzie podziela stanowisko 
i argumentację zawartą w postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 
1963 r., II CZ 63/63, („Nowe Prawo” 1965, Nr 6, s. 709) oraz z dnia 15 grudnia 
2000 r., IV CKN 1418/00, (niepubl.). Trafnie Sąd Najwyższy w powołanych 
orzeczeniach wskazał, że art. 403 § 1 k.p.c. wymienia jako odrębne podstawy 
wznowienia oparcie wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym (pkt 1) 
i  uzyskanie wyroku za pomocą przestępstwa (pkt 2). Sąd Najwyższy zauważa, że 
wprawdzie podrobienie lub przerobienie dokumentu jest przestępstwem (art. 270 
§  1 k.k.), to jednak wymienienie w art. 403 § 1 k.p.c. odrębnie oparcia wyroku na 
dokumencie podrobionym lub przerobionym i uzyskania wyroku za pomocą 
przestępstwa, nakazuje przyjąć, że ta druga podstawa wznowienia nie obejmuje 
przestępstwa polegającego na podrobieniu lub przerobieniu dokumentu, gdy 
podrobiony lub przerobiony dokument stanowił podstawę faktyczną wyroku. 
Wskazanie bowiem podrobienia lub przerobienia dokumentu jako oddzielnej 

 
8 
podstawy wznowienia byłoby zbyteczne, gdyby podrobienie lub przerobienie 
dokumentu mieściło się już w pojęciu przestępstwa, o którym mowa w art. 403 § 1 
pkt 2 k.p.c. Z kolei w postanowieniu z dnia 5 lutego 1999 r., III CKN 1075/98, (OSN 
1999/7-8, poz. 138) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w art. 403 § 1 pkt 2 k.p.c., chodzi 
o  przestępstwa, w  których  celem przestępczego działania jest uzyskanie wyroku 
określonej treści, np. łapownictwo, fałszywe zeznania. 
Dodatkowo należy podnieść, że ustawodawca formułując w art. 403 § 1 pkt 1 
k.p.c. przesłankę wznowienia postępowania, nie uzależnił, inaczej niż w wypadku 
pkt 2 § 1 art. 403 k.p.c., dopuszczalności wznowienia postępowania od 
stwierdzenia faktu popełnienia przestępstwa, natomiast, w sposób wyraźny, 
uzależnił dopuszczalność wznowienia od stwierdzenia faktu podrobienia lub 
przerobienia dokumentu. Należy bowiem podnieść, że sam fakt podrobienia lub 
przerobienia dokumentu nie decyduje o bycie przestępstwa z art. 270 k.k., tj. 
fałszerstwa materialnego dokumentu, konieczne jest w tym wypadku stwierdzenie 
istnienia wszystkich ustawowych znamion tego przestępstwa, w tym także znamion 
dotyczących strony podmiotowej czynu. Nadto przepis art. 404 k.p.c. wyraźnie 
wskazuje, że powodem wznowienia postępowania jest przestępstwo, nie zaś fakt 
podrobienia lub przerobienia dokumentu. 
Nie można też zgodzić się z poglądem Sądu Apelacyjnego, że okoliczności 
mogące świadczyć o niewiarygodności istniejących w sprawie dowodów nie 
stanowią nowych środków dowodowych, czy też nowych okoliczności faktycznych 
istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Wynik sprawy zależy, w szczególności, od 
ustalonej przez sąd podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Z kolei w bezpośrednim 
związku z ustaleniem podstawy faktycznej rozstrzygnięcia pozostaje ocena 
przeprowadzonych 
przez 
sąd 
dowodów, 
dokonywana 
pod 
kątem 
ich 
wiarygodności i mocy dowodowej (art. 233 § 1 k.p.c.). W konsekwencji, podważenie 
wiarygodności i mocy dowodów, na których oparł się sąd w konkretnej sprawie, 
pozostaje w funkcjonalnym związku z przyjętym przez sąd rozstrzygnięciem 
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2005 r., I CZ 80/05, 
niepubl.). 

 
9 
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3941 § 3 w zw. 
z  art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.