V CSK 689/14

Sygn. akt V CSK 689/14 POSTANOWIENIE Dnia 24 września 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie z wniosku Regionalnego Funduszu Gospodarczego S.A.w C. przy uczestnictwie P. W. o zakaz prowadzenia działalności gospodarczej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 września 2015 r., skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w C. z dnia 11 czerwca 2014 r., uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w C. do ponownego rozpoznania oraz do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2014 r. Sąd Rejonowy orzekł zakaz prowadzenia przez P. W. działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia przez niego funkcji określonych w art. 353 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (tj. Dz. U. z 2015 r., nr 283 ze zm.; cyt. dalej jako „p.u.n.”) na okres trzech lat. Rozstrzygnięcie to zapadło na podstawie następującego stanu faktycznego. Przedsiębiorstwo Usług Turystycznych „V.” spółka z o.o. (w likwidacji) powstało w 2008 r. i jej głównym przedmiotem działalności było świadczenie usług turystycznych. Od lutego 2010 r. uczestnik postępowania objął funkcję Prezesa Zarządu. Uchwałą Zgromadzenia Wspólników z dnia 21 marca 2010 r. postawiono spółkę w stan likwidacji, a funkcję jej likwidatora powierzono uczestnikowi. W dniu 15 września 2011 r. uczestnik złożył rezygnację z tej funkcji. W okresie pełnienia tych funkcji istniały podstawy do zgłoszenia upadłości spółki, ponieważ stan jej niewypłacalności (stwierdzony przez biegłego rewidenta) trwał nieprzerwanie od 31 grudnia 2008 r. Wniosek o ogłoszenie upadłości powinien był być zgłoszony w dwa tygodnie od objęcia funkcji Prezesa Zarządu lub niezwłocznie od czasu ustanowienia go likwidatorem, ponieważ stan niewypłacalności nadal istniał. Wniosek taki zgłoszony został w dniu 16 października 2011 r. przez wierzyciela spółki (jej jedynego wspólnika), a następnie zgłoszono drugi wniosek o upadłość likwidacyjną w dniu 25 stycznia 2012 r. Wnioski te oddalono w marcu 2012 r. z powodu braku wystarczającego majątku na pokrycie kosztów postępowania naprawczego. Nie wyłącza orzeczenia zakazu to, że w trakcie likwidacji likwidator zbył majątek spółki z przeznaczeniem na spłatę wierzycieli i realizował na bieżąco umowę z Hutą C. w zakresie obsługi jej funduszu socjalnego. Wnioskodawca zachował odpowiedni termin do złożenia wniosku o orzeczenie zakazu wobec uczestnika postępowania (art. 377 p.u.n.). 3 W ocenie Sądu Rejonowego, uczestnik miał świadomość niewypłacalności spółki w okresie pełnienia funkcji Prezesa Zarządu i likwidatora, a mimo to nie podjął wymaganych obowiązków usunięcia tego stanu, tj. nie zgłosił we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 21 p.u.n.). Rozważając zakres przewidzianego w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n. zakazu, Sąd Rejonowy stwierdził, że jego trzyletni okres jest wystarczającym środkiem dla zapobieżenia kolejnym działaniom w zakresie czynności prawnych podejmowanych w obrocie gospodarczym oraz właściwym do nabycia przez uczestnika postępowania wymaganej wiedzy i umiejętności w tym zakresie. Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestnika postępowania. W ocenie tego Sądu, były podstawy do zgłoszenia wniosku o upadłość spółki „V.” w okresie sprawowania przez uczestnika funkcji prezesa a następnie likwidatora (art. 11 ust. 2 p.u.n.). Spółka te nie wykonywała swoich wymagalnych zobowiązań, a wartość zadłużenia przekroczyła wartość jej majątku. Świadczy o tym m.in. opinia biegłego sądowego. Uczestnik nie wykonał zatem obowiązku ustawowego przewidzianego w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n. Zobowiązania spółki postały w latach 2008-2010 nie tylko wobec wnioskodawcy. Wykonywane przez uczestnika obowiązki (np. informowanie wnioskodawcę – jedynego wspólnika spółki o stanie jej finansów, akceptowanie przez tego wspólnika działań likwidatora, wywoływanie presji na uczestnika – likwidatora w związku z koniecznością wykonania umowy z I. C.) nie doprowadziły do wyłączenia winy uczestnika w niewykonaniu obowiązku zgłoszenia wniosku o upadłość, a mogły być brane pod uwagę w sferze rozważenia zakresu orzekanego zakazu. Decyzja uczestnika o potrzebie zgłoszenia wniosku o upadłość powinna być podjęta przez niego samodzielnie, zwłaszcza że nie doszło do dofinansowania spółki ze strony wspólnika – wnioskodawcy, a uczestnik nie wykazał, że zapewniono go o takim dofinansowaniu. Pomoc wspólnika dla likwidatora ograniczała się do delegowania swoich pracowników w dokonywaniu czynności likwidacyjnych. Obowiązek zgłoszenia przez likwidatora istniał niezależnie od kontynuowania realizacji umowy z I. C. W ocenie Sądu, zawsze orzeka się łącznie zakaz prowadzenia wszystkich wymienionych w art. 373 ust. 1 p.u.n. funkcji, ponieważ przepis ten ma chronić inne 4 podmioty obrotu gospodarczego przed nieodpowiednimi zachowaniami osób niekompetentnych. Brak było podstaw do przyjęcia, że sam status prawny wnioskodawcy (jedyny wspólnik spółki „V.”) prowadził do wyłączenia obowiązku ustawowego likwidatora przewidzianego w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n. Wykonanie tego obowiązku nie jest uzależnione od uchwały zgromadzenia spółki; akceptacja czynności likwidatora nie usprawiedliwia jego bierności w zakresie samodzielnego wykonania czynności likwidacyjnych. Złożenie wniosku o upadłość nie wymagało zgody wspólnika, a wspólnik jako także wierzyciel spółki objętej likwidacją nie zwolnił jej z całości lub części z długu. W skardze kasacyjnej uczestnika postępowania podniesiono zarzuty naruszenia art. 373 ust. 1 i ust. 2 p.u.n. Skarżący żądał uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenia wspomnianego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 1. W skardze kasacyjnej nie podniesiono zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego, a jedynie naruszenie przepisów prawa materialnego. Oznacza to, że w toku postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy był związany ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sądy meriti (art. 3983 § 3 k.p.c.). 2. Przepis art. 373 p.u.n. (w brzmieniu obowiązującym w toku orzekania) przewiduje m.in. orzeczenie zakazu określonego w tym przepisie wobec osób, które nie złożyły w terminie dwóch tygodni od dnia powstania podstawy do ogłoszenia upadłości wniosku o ogłoszenie upadłości, a do takiego działania były ustawowo zobowiązane. Uczestnik postępowania pełnił początkowo funkcję Prezesa Zarządu upadłej spółki „V.” (od dnia 24 lutego 2010 r.), a następnie objął funkcję likwidatora tej spółki (od dnia 31 marca 2010 r. do dnia 15 września 2011 r.). W okresie pełnienia tych obowiązków istniały podstawy do zgłoszenia wniosku o upadłość (stan niewypłacalności spółki istniał nieprzerwanie od dnia 31 grudnia 2008 r.). Uczestnik postępowania powinien był zatem zgłosić wniosek o upadłość najpóźniej 5 w terminie dwóch tygodni od objęcia przez niego jednej ze wspomnianych funkcji, ponieważ w tym czasie utrzymywał się stan niewypłacalności spółki. W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w przepisie art. 373 p.u.n. określono kilka przesłanek orzeczenia przewidzianego w nim zakazu. Jak wspomniano, powinno dojść przede wszystkim do naruszenia obowiązku określonego w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n. (zaniechanie we właściwym czasie zainicjowania postępowania upadłościowego zarządzanego podmiotu), zawinienia w naruszeniu tej powinności, stwierdzenia określonych skutków zaniechania, przede wszystkim - w postaci „obniżenia wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli” (art. 373 ust. 2 p.u.n.; por. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 7 kwietnia 2011 r., IV CSK 410/10, nie publ.; z 24 września 2010 r., IV CSK 92/10, nie publ.). Należy zaznaczyć, że nie chodzi tu o jakiś szczególny rodzaj „odpowiedzialności deliktowej” (pozakontraktowej) osób wskazanych w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., lecz stwierdzenie odpowiednich podstaw do orzeczenia zakazu i pozbawienia pewnego kręgu osób możliwości prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub działalności menadżerskiej. W omawianym przepisie przewidziano zatem dalsze, jak trafnie stwierdza skarżący, równorzędne z winą przesłanki orzeczenia zakazu. Skarżący nie kwestionuje obecnie zawinionego zaniechania w wykonaniu obowiązku zgłoszenia wniosku o upadłość zarządzanej spółki w odpowiednim czasie także przez odwołanie się do relacji między wnioskodawcą - jedynym wspólnikiem spółki (i zarazem jej wierzycielem), a spółką i jej organem zarządzającym. Natomiast trafnie wskazuje na to, że Sądy meriti nie rozważyły jednak w dostatecznym zakresie występowania przesłanki skutków zawinionego niezgłoszenia wniosku o upadłość spółki w postaci obniżenia wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego oraz rozmiaru pokrzywdzenia wierzycieli. Sąd Okręgowy stwierdził jednak na wstępie, że takie przesłanki powinny być brane pod uwagę przy orzekaniu o zakazie (s. 13 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Nie przekonuje w tej mierze zestawienie w odpowiedzi na skargę ogólnych i niepogłębionych wypowiedzi Sądu Okręgowego dotyczących „obniżenia wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego” oraz „rozmiaru pokrzywdzenia wierzycieli” 6 (por. s. 5 tej odpowiedzi). Z uwagi drugiej, trzeciej i piątej wynika tylko ogólne, niepoparte szerszym wywodem stwierdzenie o skutkach zaniechania uczestnika w postaci „obniżenia wartości przedsiębiorstwa” spółki, wpłynięcia „na rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli” i „wyrządzenia szkody wierzycielom” (s. 15 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Wywody przytoczone w uwadze pierwszej dokonane zostały w celu wykazania podstaw do złożenia wniosku o upadłość w określonym czasie (por. s. 3 uzasadnienia zaskarżonego wyroku), a nie w kontekście oceny skutków niezłożenia wniosku o upadłość w sferze majątku upadłego przedsiębiorcy. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika np. to, ilu wierzycieli miała spółka w okresie sprawowania funkcji przez uczestnika postępowania oraz analiza sytuacji prawnej wnioskodawcy jako jednego z tych wierzycieli i zarazem jedynego wspólnika upadłej spółki. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano już na niektóre kryteria pozwalające ocenić skutki niezłożenia w odpowiednim czasie wniosku o ogłoszenie upadłości, przewidziane w art. 373 ust. 2 p.u.n. (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2010 r., IV CSK 92/10, nie publ.). 3. Pojawia się kwestia, w jaki sposób może dojść do sformułowania zakazu przewidzianego w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., a mianowicie - czy sąd orzeka - gdy zaistnieją odpowiednie przesłanki - łączne pozbawienie wszystkich wymienionych uprawnień, czy może określić węziej zakres takiego zakazu i orzec np. tylko pozbawienie prawa działalności gospodarczej na własny rachunek lub tylko funkcji menadżerskich określonych w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., ewentualnie - jedynie niektórych takich funkcji (jeżeli naruszenie obowiązku ustawowego nastąpiło w związku z wykonywaniem takich funkcji). Nie można podzielić interpretacji prawnej przyjętej w zaskarżonym postanowieniu. Wybitnie ochronny cel przepisu art. 373 p.u.n. (eliminacja z obrotu gospodarczego osób niewykonujących przewidzianych w tym przepisie obowiązków służących pewności i bezpieczeństwu tego obrotu) nie oznacza, że należy rezygnować z reguły odpowiedniego indywidualizowania orzekania zakazu w stosunku do uczestników postępowania obejmowanych takim zakazem. Chodzi tu o indywidualizację w znaczeniu temporalnym (zakaz od 3 do 10 lat), a także przedmiotowym (zakaz prowadzenia działalności gospodarczej tylko na 7 własny rachunek, albo tylko tzw. działalności menadżerskiej, ewentualnie - zakaz pełnienia tylko niektórych funkcji menadżerskich). Taka indywidualizacja wynika już z treści art. 373 ust. 2 p.u.n., skoro przy orzekaniu o zakazie należy brać pod uwagę „stopień winy oraz skutki podejmowanych działań” (zaniechań). Jeżeli o temporalnym i przedmiotowo ujętym zakazie powinien decydować ewentualny stopień winy uczestnika postępowania (art. 355 k.c.), to także nie bez znaczenia pozostaje tu z pewnością skala (rozmiar) konsekwencji negatywnego działania (zaniechania) tego uczestnika w sferze majątku zarządzanego podmiotu i w odniesieniu do skali zadłużenia tego podmiotu wobec wierzyciela. Indywidualizacja w zakresie orzekania zakazu nie może ograniczać się tylko do czynnika temporalnego (3-10 lat). Należy zatem przyjąć, że przepis art. 373 ust. 1 i 2 p.u.n. nie wyłącza możliwości indywidualizowania przez Sąd orzeczenia zakazu także w znaczeniu przedmiotowym w zależności od stopnia winy i skutków naruszenia przez uczestnika obowiązków ustawowych przewidzianych w tym przepisie. W związku z tym należy uznać za trafny zarzut naruszenia art. 373 ust. 1 p.u.n., kwestionujący jedynie łączne orzekanie wobec uczestnika postępowania zakazu podejmowania aktywności przewidzianej w tym przepisie.