V CSK 625/14

Sąd Najwyższy2015-07-02
SNCywilneprawo rzeczoweWysokanajwyższy
zasiedzenienieruchomośćprawo użytkowania wieczystegowłasność budynkudobra wiarazła wiaraprzedsiębiorstwo państwowePKPSąd Najwyższyskarga kasacyjna

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną Polskich Kolei Państwowych S.A. w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku, potwierdzając prawo wnioskodawcy do zasiedzenia.

Sprawa dotyczyła wniosku o stwierdzenie zasiedzenia prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku przez V. D. Spółkę Akcyjną. Sąd Rejonowy oddalił wniosek, uznając posiadanie za nabyte w złej wierze z powodu braku aktu notarialnego przy przekazaniu mienia. Sąd Okręgowy zmienił wyrok, stwierdzając zasiedzenie w dobrej wierze. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną PKP S.A., potwierdzając, że brak aktu notarialnego przy przekazaniu mienia w 1991 r. nie wykluczał dobrej wiary, gdyż uzyskanie wymaganej decyzji uwłaszczeniowej było wówczas niemożliwe.

Sąd Najwyższy rozpoznał skargę kasacyjną Polskich Kolei Państwowych S.A. od postanowienia Sądu Okręgowego, które stwierdziło nabycie przez V. D. Spółkę Akcyjną w drodze zasiedzenia prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności posadowionego na nim budynku. Sąd Rejonowy pierwotnie oddalił wniosek, uznając, że poprzednik prawny wnioskodawczyni nabył posiadanie w złej wierze, ponieważ przekazanie nieruchomości nie nastąpiło w formie aktu notarialnego. Sąd Okręgowy zmienił ten pogląd, stwierdzając, że okoliczności związane z wydzieleniem majątku z przedsiębiorstwa państwowego i późniejsze niezakłócone posiadanie przez ponad 20 lat uzasadniają przyjęcie dobrej wiary. Sąd Najwyższy, oddalając skargę kasacyjną PKP S.A., potwierdził stanowisko Sądu Okręgowego. Kluczową kwestią była ocena dobrej wiary posiadacza w momencie objęcia nieruchomości w posiadanie w 1991 r. Sąd Najwyższy podkreślił, że w tamtym czasie przeniesienie prawa użytkowania wieczystego i własności budynku wymagało decyzji uwłaszczeniowej wojewody, której PKP S.A. nie posiadało, co czyniło akt notarialny niemożliwym. Brak tej decyzji, która została wydana dopiero w 2004 r., nie mógł obciążać wnioskodawcy. Sąd uznał, że zarządzenia Ministra i późniejsze niekwestionowane posiadanie przez ponad dwadzieścia lat przemawiają za dobrą wiarą, a wątpliwości co do formy prawnej przeniesienia pojawiły się później.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Nie, brak formy aktu notarialnego nie wyklucza posiadania w dobrej wierze, jeśli w momencie objęcia nieruchomości w posiadanie było to obiektywnie niemożliwe z powodu braku wymaganej decyzji administracyjnej (uwłaszczeniowej).

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy uznał, że w 1991 r. przekazanie prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku było niemożliwe w formie aktu notarialnego z powodu braku decyzji uwłaszczeniowej wojewody. Ta przeszkoda prawna, która ustała dopiero po latach, usprawiedliwiała błędne przekonanie posiadacza o przysługującym mu prawie, co stanowi dobrą wiarę.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalenie skargi kasacyjnej

Strona wygrywająca

wnioskodawca (V. D. Spółka Akcyjna)

Strony

NazwaTypRola
V. D. Spółka Akcyjnaspółkawnioskodawca
Polskie Koleje Państwowe Spółka Akcyjnaspółkauczestnik postępowania
Skarb Państwa - Prezydent W.organ_państwowyuczestnik postępowania

Przepisy (12)

Główne

k.c. art. 172 § § 1

Kodeks cywilny

Dotyczy zasiedzenia nieruchomości po upływie 20 lat nieprzerwanego posiadania w dobrej wierze.

Pomocnicze

k.c. art. 158

Kodeks cywilny

Wymaga formy aktu notarialnego do przeniesienia własności nieruchomości.

k.c. art. 234

Kodeks cywilny

Dotyczy zasiedzenia własności nieruchomości.

k.c. art. 176 § § 1

Kodeks cywilny

Dotyczy wpływu zmian świadomości posiadacza na długość okresu posiadania.

u.p.p. art. 7 § ust. 1 pkt 1

Ustawa o przedsiębiorstwach państwowych

Podstawa utworzenia przedsiębiorstwa państwowego.

rozp. RM z 1981 r. § § 41

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie wykonania ustawy o przedsiębiorstwach państwowych

Reguluje wydzielanie składników majątkowych.

u.zm.u.g.g. art. 2 § ust. 1 i 2

Ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

Przekształcenie prawa zarządu w prawo użytkowania wieczystego i własności budynków.

u.zm.u.g.g. art. 2 § ust. 3

Ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

Wymaga decyzji wojewody do stwierdzenia nabycia praw do nieruchomości.

Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny art. 128

Uchylenie konstrukcji jednolitej własności państwowej.

Ustawa o samorządzie terytorialnym i ustawie o pracownikach samorządowych art. 18 § ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 10 maja 1990 r.

Dotyczy decyzji komunalizacyjnych.

k.p.c. art. 398 § 14

Kodeks postępowania cywilnego

Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w przedmiocie skargi kasacyjnej.

k.p.c. art. 520 § § 3 w związku z art. 398

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy kosztów postępowania.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Przekazanie nieruchomości w 1991 r. było niemożliwe do przeprowadzenia w formie aktu notarialnego z powodu braku decyzji uwłaszczeniowej. Długoletnie, niezakłócone posiadanie nieruchomości przez ponad 20 lat. Zarządzenia Ministra i decyzje administracyjne z 1991 r. stanowiły podstawę objęcia nieruchomości w posiadanie. Wątpliwości prawne co do formy przeniesienia własności nieruchomości państwowych pojawiły się później i były przedmiotem sporów orzeczniczych.

Odrzucone argumenty

Przekazanie nieruchomości przedsiębiorstwu państwowemu wymagało formy aktu notarialnego, a jego brak wyklucza dobrą wiarę. Poprzednik prawny wnioskodawczyni nie był samoistnym posiadaczem w dobrej wierze.

Godne uwagi sformułowania

w chwili przejmowania w 1991 r. ... nie było możliwe przeniesienie w formie aktu notarialnego należących do przejmowanego mienia prawa użytkowania wieczystego gruntu ... ponieważ Polskie Koleje Państwowe nie posiadały wówczas przewidzianej w art. 2 ust. 3 u.zm.u.g.g. decyzji wojewody stwierdzającej nabycie tych praw z dniem 5 grudnia 1990 r. brak tej decyzji uniemożliwiał wykazanie uprawnień do nieruchomości, a tym samym uniemożliwiał także dokonanie czynności rozporządzających nieruchomością. dobra wiara polega na błędnym, ale w danych okolicznościach usprawiedliwionym przekonaniu posiadacza nieruchomości, że przysługuje mu wykonywane przez niego prawo.

Skład orzekający

Hubert Wrzeszcz

przewodniczący, sprawozdawca

Irena Gromska-Szuster

członek

Zbigniew Kwaśniewski

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja pojęcia dobrej wiary w kontekście zasiedzenia nieruchomości, zwłaszcza w sprawach dotyczących przekształceń własnościowych przedsiębiorstw państwowych i wymogów formalnych."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznych okoliczności związanych z procesem uwłaszczeniowym i przekształceniami przedsiębiorstw państwowych w latach 90. XX wieku.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy zasiedzenia nieruchomości, co jest tematem często interesującym dla prawników i właścicieli nieruchomości. Kluczowe jest rozstrzygnięcie o dobrej wierze mimo braku aktu notarialnego, co stanowi ciekawy aspekt prawny.

Czy brak aktu notarialnego zawsze oznacza złą wiarę przy zasiedzeniu? Sąd Najwyższy wyjaśnia.

Sektor

nieruchomości

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
Sygn. akt V CSK 625/14
POSTANOWIENIE
Dnia 2 lipca 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Irena Gromska-Szuster
‎
SSN Zbigniew Kwaśniewski
w sprawie z wniosku V. D. Spółki Akcyjnej z siedzibą
we W.
‎
przy uczestnictwie Polskich Kolei Państwowych Spółki Akcyjnej z siedzibą
w W. i Skarbu Państwa - Prezydenta W.
‎
o stwierdzenie zasiedzenia,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 2 lipca 2015 r.,
‎
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Polskich Kolei Państwowych Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.
od postanowienia Sądu Okręgowego we W.
‎
z dnia 15 kwietnia 2014 r.,
oddala skargę kasacyjną i zasądza od Polskich Kolei
Państwowych S.A. w W. na rzecz wnioskodawcy
1800 (tysiąc osiemset) zł kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 21 listopada 2013 r. Sąd Rejonowy we W. oddalił wniosek o stwierdzenie nabycia w drodze zasiedzenia prawa użytkowania wieczystego położonego we W. gruntu i prawa własności posadowionego na nim budynku oraz orzekł o kosztach postępowania.
Sąd ustalił, że zarządzeniem nr 73 z dnia 20 maja 1991 r. Minister Transportu i Gospodarki Morskiej na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 września 1998 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst Dz. U. z 2013 r., poz. 1384 - dalej: „u.p.p.”) utworzył z dniem 1 lipca 1991 r. przedsiębiorstwo pod  nazwą „Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego we W. - przedsiębiorstwo państwowe”.  Nowo utworzone przedsiębiorstwo przejmowało składniki mienia oraz  wierzytelności i zobowiązania wydzielone z przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe na podstawie zarządzenia nr 61 Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 20 maja 1991 r. w sprawie wydzielania z przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego we W. Organem założycielskim przedsiębiorstwa był Minister Transportu i Gospodarki Morskiej.
Na podstawie zarządzenia nr 61 z przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe wydzielono Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego wraz z wszystkimi będącymi w dniu wejścia w życie zarządzenia w jego władaniu składnikami mienia i związanymi z tymi zakładami wierzytelnościami i zobowiązaniami. Zgodnie z zarządzeniem wydzielenie wymienionych składników mienia miało nastąpić na podstawie § 41 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie wykonania ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 170 - dalej: „rozp. RM z 1981 r.”). Zarządzenie weszło w życie w dniu 30 czerwca 1991 r.
Decyzją Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 29 października 1991 r. z dniem 1 lipca 1991 r. przedsiębiorstwu państwowemu Zakładom Naprawczym Taboru Kolejowego we W. sporządzonego przez ZNTK we W., aktywa i pasywa, zgodnie z uchwałą Komisji do przeprowadzania inwentaryzacji  mienia i podziału pozostałych składników majątkowych, wynosiły 188 195 397 383 zł. Utworzono fundusz założycielski w wysokości 17 378 127 208 zł i fundusz przedsiębiorstwa - 140 518 809 404 zł.
Polskie Koleje Państwowe Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego „W.” sporządziły bilans i rachunek wyników wydzielonego przedsiębiorstwa, według stanu na dzień 30 czerwca 1991 r. W załączniku do bilansu umieszczono nieruchomość oznaczoną jako „Bud. Zakł. Klub.” wartości 892 633 246 zł.
W dniu 30 lipca 1991 r. pomiędzy Ministerstwem Transport i Gospodarki Morskiej, Dyrekcją Generalną PKP a Krajową Komisją NSZZ Solidarność zawarte zostało porozumienie końcowe w sprawie wyłączenia zakładów zaplecza technicznego z PKP. Warunki porozumienia miały stanowić załącznik do zarządzeń Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej dotyczących wyłączenia z przedsiębiorstwa PKP m.in. Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. Zgodnie  z porozumieniem wydzielane z przedsiębiorstwa PKP zakłady przejmą bezpłatnie grunty  i budynki będące w ich użytkowaniu w dniu sporządzania bilansu zamknięcia.
Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej w piśmie z dnia 3 września 1991 r. poinformowało Przedsiębiorstwo Państwowe Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego we W., że podstawę przydziału mienia stanowi bilans według stanu na dzień 30 czerwca 1991 r.; wskazało również, że dyrektor przedsiębiorstwa ponosi odpowiedzialność za prawidłową gospodarkę majątkiem określonym w bilansie do czasu ewentualnego przejęcia jego części przez inny podmiot.
Aktem notarialnym z dnia 27 grudnia 1995 r. Przedsiębiorstwo Państwowe Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego we W. zostało przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa, ze skutkiem od dnia wpisania spółki do rejestru handlowego. Zgodnie ze statutem spółka działała pod firmą Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego „W.” SA we W. i mogła używać w obrocie skrótu ZNTK „W.” SA.
Postanowieniem z dnia 31 stycznia 1996 r. Sąd Rejonowy we W. wpisał do rejestru Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego „W.” SA we W. i wykreślił przedsiębiorstwo państwowe działające pod nazwą Przedsiębiorstwo Państwowe Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego we W.
Uchwałą Walnego Zgromadzenia Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego „W.” SA we W. z dnia 30 marca 2001 r. zmieniono firmę spółki na „A. I. SA”, a następnie na „V. D. Spółka Akcyjna”.
Decyzją Wojewody […] z dnia 26 sierpnia 2004 r. stwierdzono nabycie z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. przez Polskie Koleje Państwowe w W. prawa użytkowania wieczystego na okres 99 lat gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa, położonego we W. przy P. […], oznaczonego w ewidencji gruntów obrębu 51-K., AM-5, jako działka nr 17/5 o powierzchni 0,1433 ha, oraz prawa własności znajdującego się na tym gruncie budynku; wskazano, że nabycie prawa własności budynku, określonego jako budynek Klubu ZNTK, nr inwentaryzacyjny […] następuje nieodpłatnie na podstawie ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe; ustalono także warunki użytkowania wieczystego.
W dniu 26 lipca 2005 r. Sąd Rejonowy we W. założył księgę wieczystą Kw nr […] dla nieruchomości położonej we W. przy P. […]; jako właściciela nieruchomości gruntowej wpisano Skarb Państwa, jako użytkownika wieczystego – Polskie Koleje Państwowe SA w W. „przy równoczesnych prawach właścicielskich nieruchomości budynkowej przy P. […] obejmującej inny budynek mieszkalny”.
Strony prowadziły rozmowy w sprawie uregulowania stanu prawnego spornej nieruchomości. Pismem z dnia 16 lipca 2012 r. uczestnik Polskie Koleje Państwowe SA w W., nawiązując do korespondencji dotyczącej tej nieruchomości, oznaczonej jako działka ewidencyjna nr 17/9, obręb 51-K., AM-5, zabudowanej budynkiem nazwanym „budynek zakładowy Klub PKP SA oddział gospodarowania nieruchomościami we W.”, wezwał wnioskodawczynię do wydania nieruchomości i wyznaczył termin jej protokolarnego odbioru w dniu  11 września 2012 r. o godzinie 10
00
; uprzedzono też wnioskodawczynię, że uczestnik w razie niewydania nieruchomości będzie dochodził jej zwrotu na drodze sądowej.
Poprzednik prawny uczestnika PKP SA w W. podejmował czynności zmierzające do uregulowania stanu prawnego znajdujących się we władaniu wnioskodawczyni nieruchomości. W dniu 29 listopada 1996 r. Przedsiębiorstwo Państwowe Polskie Koleje Państwowe w W. przeniosło nieodpłatnie na rzecz Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego „W.” SA we W. prawo użytkowania wieczystego działki nr 25 AM-13 i prawo własności znajdującego się na niej budynku, stanowiącego odrębną nieruchomość, objęte księgą wieczystą Kw. nr […].
W dniu 1 lipca 2005 r. A. I. SA zawarła z E. M. na czas nieoznaczony umowę najmu, której przedmiotem jest budynek byłego klubu zakładowego we W. przy P. […], o powierzchni 680 m
2
, z przyległym ternem o powierzchni 2400 m
2
. W wynajętym budynku jest Szkoła […]  . W umowie najmu wnioskodawczyni nie wskazała tytułu prawnego do nieruchomości. W fakturach za  dostawę wody i wywóz śmieci z wynajętej nieruchomości, wystawianych przez MPWiK SA we W., figuruje wnioskodawczyni.
Ocenę zasadności wniosku o stwierdzenie nabycia w drodze zasiedzenia prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności wzniesionego na nim budynku Sąd Rejonowy ograniczył do kwestii posiadania przez wnioskodawczynię przymiotu dobrej wiary. Uznał, przyjmując, że poprzednik prawny wnioskodawczyni wszedł w posiadanie gruntu i znajdującego się na mim budynku w dniu 1 lipca 1991 r., iż wnioskodawczyni mogłaby nabyć w drodze zasiedzenia prawo użytkowania wieczystego gruntu i prawo własności znajdującego się na mim budynku tylko w wypadku stwierdzenia dobrej wiary jej poprzednika prawnego; w wypadku jego złej wiary wniosek o zasiedzenie byłyby bowiem przedwczesny, gdyż nie upłynął jeszcze trzydziestoletni termin do zasiedzenia.
Zdaniem Sądu Przedsiębiorstwo Państwowe Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego we W. nabyło posiadanie prawa użytkowania wieczystego gruntu i znajdującego się na mim budynku w złej wierze. Przeniesienie własności nieruchomości na rzecz przedsiębiorstwa państwowego utworzonego w wyniku podziału innego przedsiębiorstwa wymaga bowiem - co nie miało miejsca w sprawie - aktu notarialnego.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że stwierdził nabycie przez wnioskodawczynię w drodze zasiedzenia spornego prawa użytkowania wieczystego i prawa własności znajdującego się na mim budynku z dniem 1 lipca 2011 r. oraz zasądził od uczestnika Polskich Kolei Państwowych SA w W. na rzecz wnioskodawczyni 5 600 zł kosztów postępowania.
Sąd odwoławczy zaaprobował dokonane przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne i uznał je za własne. Nie podzielił natomiast stanowiska Sądu Rejonowego, że wnioskodawczyni nie wykazała, że zachodzą okoliczności pozwalające przyjąć posiadanie spornego prawa użytkowania wieczystego gruntu i znajdującego się na nim budynku w dobrej wierze. Uznał bowiem, ze uzyskanie przez poprzednika prawnego wnioskodawczyni posiadania spornego prawa użytkowania wieczystego gruntu i posadowionego na nim budynku na podstawie zarządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej, którym wydzielono majątek  nowo powstałego przedsiębiorstwa, oraz będące jego skutkiem dalsze czynności, jak powołanie komisji do przeprowadzenia inwentaryzacji, sporządzenie bilansu, niezakłócone gospodarowanie nieruchomością przez ponad 20 lat stanowią wyjątkowe obiektywne okoliczności pozwalające uznać, że poprzednik wnioskodawczyni sporne prawo użytkowania wieczystego gruntu i znajdujący się na nim budynek objął w posiadanie w dobrej wierze, uzasadniającej zasiedzenie nieruchomości na podstawie art. 172 § 1 k.c. po upływie 20 lat nieprzerwanego posiadania.
W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, uczestnik postępowania Polskie Koleje Państwowe SA w W. zarzucił naruszenie art. 172 § 1 w związku z art. 158 i art. 234 k.c. Powołując się na tę podstawę wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie apelacji wnioskodawczyni.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzut wydania zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 172 § 1 w związku z art. 158 i 234 k.c. w istocie zmierza do zakwestionowania stanowiska Sądu, że poprzednik prawny wnioskodawczyni był posiadaczem samoistnym w dobrej wierze gruntu, oddanego użytkowanie wieczyste, i posadowionego na nim budynku, stanowiącego odrębną od gruntu własność. Zdaniem skarżącej poprzednika prawnego wnioskodawczyni nie można uznać za samoistnego posiadacza w dobrej wierze, ponieważ przekazanie mu wymienionego zabudowanego gruntu wymagało - co nie miało miejsca w sprawie - zachowania formy aktu notarialnego.
Budząca kontrowersje w orzecznictwie kwestia rozumienia pojęcia dobrej wiary i występującej w wypadku jej nieistnienia złej wiary została przesądzona uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 108/91 (OSNC 1992, nr 4, poz. 48), mającą moc zasady prawnej. Sąd Najwyższy opowiedział się w niej za poglądem, nazywanym tradycyjnym, według którego dobra wiara polega na błędnym, ale w danych okolicznościach usprawiedliwionym przekonaniu posiadacza nieruchomości, że przysługuje mu wykonywane przez niego prawo.
Przyjmuje się również, zarówno w piśmiennictwie, jak i w orzecznictwie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2003 r., III CZP 35/03, (Prok. i Pr. - wkładka 2004, nr 2, poz. 32), że w sprawie o zasiedzenie rozstrzygającym momentem dla oceny dobrej albo złej wiary samoistnego posiadacza nieruchomości jest chwila uzyskania posiadania nieruchomości. Późniejsze zmiany świadomości posiadacza pozostają bez wpływu na tę ocenę i w konsekwencji na długość okresu posiadania potrzebnego dla nabycia własności przez zasiedzenie, co potwierdza wykładnia gramatyczna art. 172 § 1 k.c., w którym ustawa kładzie akcent na chwilę uzyskania posiadania, a pośrednio także brzmienie art. 176 § 1 k.c.
Dla oceny przytoczonego wyżej zarzutu kasacyjnego, ma też znaczenie - ze względu na okoliczność, że nieruchomość będąca przedmiotem zasiedzenia stanowiła składnik mienia przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe w W. - to, że z dniem 1 lutego 1989 r., na skutek nowelizacji art. 128 k.c., dokonanej ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 3, poz. 11), doszło do uchylenia konstrukcji jednolitej własności państwowej, dzięki czemu państwowe osoby prawne uzyskały zdolność prawną do nabywania prawa własności. Ustawa ta nie przekształciła jednak ex lege stosunków własnościowych państwowych osób prawnych w stosunku do składników majątkowych, które w dniu 1 lutego 1989 r. były w zarządzie tych osób. Przekształcenie prawa zarządu przysługującego państwowym osobom prawnym w stosunku do gruntów będących własnością Skarbu Państwa w prawo użytkowania wieczystego, a w stosunku do budynków, innych urządzeń i lokali znajdujących się na tych gruntach w prawo własności nastąpiło dopiero z dniem 5 grudnia 1990 r., na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464 ze zm. - dalej: "u.zm.u.g.g.")
,
(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91).
Nabycie prawa użytkowania wieczystego gruntów, o którym mowa w art. 2 ust. 1 u.zm.u.g.g., oraz własności budynków, innych urządzeń i lokali, o których mowa w art. 2 ust. 2 u.zm.u.g.g., wymagało - zgodnie z art. 2 ust. 3 u.zm.u.g.g. -stwierdzenia decyzją wojewody. Decyzja ta deklaratywnie stwierdzała nabycie wymienionych praw, była też podstawą wpisów do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, której dotyczyła. Brak tej decyzji uniemożliwiał wykazanie uprawnień do nieruchomości, a tym samym uniemożliwiał także dokonanie czynności rozporządzających nieruchomością. Przewidziana w art. 2 ust. 3 u.zm.u.g.g. decyzja uwłaszczeniowa stanowiła ustawowe poświadczenie, że przedsiębiorstwo państwowe stało się z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. użytkownikiem wieczystym nieruchomości oraz właścicielem posadowionych na niej budynków, innych urządzeń i lokali. Poświadczenie to ma charakter stanowczy i aczkolwiek nabycie użytkowania wieczystego oraz własności budynków, innych urządzeń i lokali nastąpiło z mocy prawa, to jednak w obrocie cywilnoprawnym przedsiębiorstwo państwowe dla wykazania swojego tytułu do nieruchomości nie może skutecznie powoływać się tylko na art. 2 u.zm.u.g.g. Do tego celu niezbędne jest uzyskanie decyzji wojewody (podobne znaczenie przypisywano decyzjom komunalizacyjnym, wydawanym na podstawie art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, Dz. U. Nr 32, poz. 191, ze zm.; por. uchwały Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1992 r., III CZP 157/92, OSNC 1993, nr 5, poz. 64, i z dnia 29 lipca 1993 r., III CZP 64/93, OSNC 1993, nr 12, poz. 209)(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2007 r., I CSK 64/07, nie publ.).
Mając na względzie powyższe, nie można podzielić wyrażonego przez  skarżącą poglądu, że w okolicznościach sprawy nie ma podstaw, aby uznać, że poprzednik prawny wnioskodawczyni w chwili objęcia w posiadanie spornego gruntu, pozostającego w użytkowaniu wieczystym, i posadowionego na nim budynku, stanowiącego odrębną od gruntu własność, nie był w dobrej wierze, ponieważ ich przekazanie nie nastąpiło w formie aktu notarialnego. Pogląd ten pomija bowiem okoliczność, że w chwili przejmowania w 1991 r. przez nowo utworzone przedsiębiorstwo Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego we W. składników mienia oraz wierzytelności i zobowiązań, wydzielonych z przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe w W., nie było możliwie przeniesienie w formie aktu notarialnego należących do przejmowanego mienia prawa użytkowania wieczystego gruntu, stanowiącego własność Skarbu Państwa, położonego we W. przy P. […], oraz prawa własności budynku i urządzeń znajdujących się na tym gruncie, ponieważ Polskie Koleje Państwowe nie posiadały wówczas przewidzianej w art. 2 ust. 3 u.zm.u.g.g. decyzji wojewody stwierdzającej nabycie tych praw z dniem 5 grudnia 1990 r.; dopiero w dniu 26 sierpnia 2004 r. Wojewoda […] wydał taką  decyzję. Jej  brak w chwili przekazywania mienia mowo utworzonemu przedsiębiorstwu uniemożliwiał - co wynika z wyżej przedstawionego wywodu - Polskim Kolejom Państwowym wykazanie uprawnień do prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności posadowionego na nim budynku, a tym samym także dokonanie czynności rozporządzających tymi prawami. Wspomniana decyzja uwłaszczeniowa stanowiła bowiem ustawowe poświadczenie, że Polskie Koleje Państwowe stały się z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. użytkownikiem wieczystym gruntu i właścicielem posadowionego na nim budynku; w obrocie cywilnoprawnym nie mogły one w celu wykazania swojego tytułu do tych praw skutecznie powołać się tylko na art. 2 u.zm.u.g.g.
W tej sytuacji nie można podzielić stanowiska skarżącej, że przekazanie  wyłączonego z mienia Polskich Kolei Państwowych w 1991 r. gruntu, będącego w użytkowaniu wieczystym, i posadowionego na nim budynku, stanowiącego odrębną od gruntu własność, wyklucza – ze względu na niezachowania formy aktu notarialnego – uznanie poprzednika prawnego wnioskodawczyni za posiadacza samoistnego w dobrej wierze. W okolicznościach niniejszej sprawy nie można bowiem pomijać tego, że w mającej rozstrzygające znaczenie dla oceny dobrej albo złej wiary chwili uzyskania posiadania przez Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego we W. przekazanie w formie aktu notarialnego gruntu, będącego w użytkowaniu wieczystym, i posadowionego na nim budynku, stanowiącego odrębną od gruntu własność, było niemożliwe z powodu przeszkody w postaci braku decyzji uwłaszczeniowej, która ustała dopiero po upływie kilkunastu lat od uzyskania posiadania.
Argumentów wykluczających ocenę, że poprzednik prawny wnioskodawczyni był posiadaczem samoistnym w dobrej wierze nie można dopatrywać się w uchwałach Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1995 r., III CZP 17/95, (OSNC 1995, nr 6, poz. 91), i z dnia 28 marca 1995 r., III CZP 33/95, (OSNC 1995, nr 7-8, poz. 107), albowiem rozstrzygnięcie, że przeniesienie własności nieruchomości na rzecz przedsiębiorstwa państwowego, utworzonego w wyniku podziału przedsiębiorstwa państwowego, wymaga formy aktu notarialnego, zapadło w innych okolicznościach, chodziło bowiem o podstawę prawną wpisu – w sprawach o wpis w księdze wieczystej -  prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności posadowionego na nim budynku. Tymczasem w niniejszej sprawie kontrowersja między uczestnikami postępowania o nabycie w drodze zasiedzenia prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności posadowionego na nim budynku dotyczy kwestii posiadania przez samoistnego posiadacza przymiotu dobrej wiary, decydującego o długości okresu posiadania niezbędnego do nabycia tych praw przez zasiedzenie. Przesądzenie tej kontrowersji wymagało rozstrzygnięcia w aspekcie przyjętego tzw. tradycyjnego pojęcia dobrej wiary, a  więc oceny, czy w realiach niniejszej sprawy zachodziły okoliczności usprawiedliwiające błędne przekonanie posiadacza, że przysługuje mu wykonywane prawo.
Za przyjęciem, że poprzednik prawny wnioskodawczyni był samoistnym posiadaczem w dobrej wierze przemawiają także wynikające z wiążących w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych okoliczności dotyczące uzyskania posiadania. Jego podstawę stanowiły zarządzenia i decyzje Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z 1991 r., będącego organem założycielskim nowo utworzonego przedsiębiorstwa. Nie bez znaczenia jest również okoliczność, że samoistne posiadanie gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste i budynku, stanowiącego odrębną własność nie było kwestionowane przez ponad dwadzieścia lat. Nie można też pomijać tego, że kwestia, czy przeniesienie własności nieruchomości na rzecz przedsiębiorstwa państwowego, utworzonego w wyniku podziału innego przedsiębiorstwa państwowego, wymaga formy aktu notarialnego, wzbudziła wątpliwości – co wynika z przytoczonych wyżej uchwał Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1995 r. III CZP 17/95 i z dnia 25 marca 1995 r. III CZP 33/95 - dopiero kilka lat po utworzeniu przedsiębiorstwa będącego poprzednikiem prawnym wnioskodawczyni i budzi, mimo rozstrzygnięcia jej w orzecznictwie, dalej kontrowersje w literaturze.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy skargę kasacyjną uznał za nieuzasadnioną i orzekł, jak w sentencji postanowienia (art. 398
14
k.p.c. i art. 520 § 3 w związku z art. 398
21
k.p.c.).

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI