V CSK 598/16

Sygn. akt V CSK 598/16
POSTANOWIENIE
Dnia 7 lipca 2017 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
Prezes SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
‎
SSN Anna Owczarek
‎
SSN Marta Romańska (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Gminy B.
‎
przy uczestnictwie P. Sp. z o.o. w B. ( poprzednio: Przedsiębiorstwa Usługowo-Handlowego P. Sp. z o.o. w B.), H. Sp. z o.o. Spółki komandytowej w K., Miejskiego Domu Kultury
w B. i Skarbu Państwa-Prezydenta Miasta B.
‎
o ustanowienie służebności przesyłu,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 lipca 2017 r.,
‎
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania H. Sp. z o.o. Spółki komandytowej w K. od postanowienia Sądu Okręgowego w B.
‎
z dnia 14 kwietnia 2016 r., sygn. akt II Ca …/15,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) stwierdza, że wnioskodawca i uczestnicy ponoszą we własnym zakresie koszty postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wnioskodawc
zyni
Gmina B. wni
osła
o ustanowienie za wynagrodzeniem
służebności gruntowej dla istniejącej sieci kanalizacji
z  obciążeniem
nieruchomo
ś
ci stanowi
ą
cej
dzia
łkę nr
1428
, będącą
w
ł
asno
ścią
Skarbu Państwa
i oddanej
w użytkowani
e
wieczyst
e
spółek
P. sp. z o.o.
w  B.
oraz H.
sp. z o.o. spó
ł
ka komandytowa
w K.,
na rzecz
nieruchomości składającej się z
dzia
ł
ek
nr
1386 i
nr
1387
,
stanowi
ą
c
ej
w
ł
asno
ść
Gminy
B. w użytkowaniu M
łodzieżowego
D
omu
K
ultury (MDK)
w B..
Wezwany do udziału w sprawie MDK popar
ł
wniosek
, tak samo jak
Skarb Państwa -
reprezentowany przez
Prezydent
a Miasta
B.
.
Uczestnicy
P
rzedsiębiorstwo
U
sługowo
H
andlowe
P. sp. z o.o.
w B.
oraz H.
sp. z o.o. spó
ł
ka komandytowa
w K. wnieśli o oddalenie wniosku i
domaga
li
si
ę
przesuni
ę
cia
urz
ą
dze
ń
kanalizacji sanitarnej i
deszczowej w taki sposób, aby nie
były posadowione na
dzia
łce nr
1428.
P
ostanowieniem z 10 lipca 2015
r. Sąd
Rejonowy w B.
(pkt 1)
ustanowi
ł
służebnoś
ć
gruntow
ą
(na prawie w
ł
asno
ś
ci) dla istniejącej sieci
kanalizacji sanitarnej i deszczowej (150 mm i 250 mm)
,
obci
ążającą
dzia
łkę nr
1428
,
obj
ętą
KW BB1B/00080630/6
,
po
ł
o
ż
on
ą
w B.,
,
na pow. 157 m
kw na rzecz ka
ż
doczesnego w
łaś
ciciela i posiadacza nieruchomości stanowiąc
ych
działk
i
nr 1386
,
obj
ętej
KW
..
/0 i
nr
1387
,
obj
ętej
KW
…
/7 (w celu korzystania,
konserwacji i
naprawy),
zgodnie z
za
łą
cznik
iem
do opinii uzupe
ł
niaj
ą
cej bieg
ł
ego in
ż
. Jana Handzlika z
4
listopada
2013
r.;
(pkt 2)
tytu
ł
em wynagrodzenia za ustanowienie służebności za
s
ądził od
wnioskodawczyni
na rzecz Skarbu Państwa kwot
ę
20.985
z
ł,
p
ł
atn
ą
w terminie do
sześciu
miesi
ę
cy od daty prawomocno
ś
ci orzeczenia z odsetkami ustawowymi w przypadku opó
ź
nienia w terminie p
ł
atno
ś
ci oraz
(pkt 3)
stoso
wnie orzekł o kosztach.
Sąd
Rejonowy
ustali
ł, że
n
a
nieruchomościach wnioskodawczyni stanowiących
dzia
łki nr
1386 i
nr
1387 znajduje się budynek
w użytkowaniu
MDK w
B..
Doprowadzona do tego budynku k
analizacja sanitarna i
deszczowa
biegnie
przez
nieruchomość stanowiącą
dzia
ł
k
ę
nr
1428
, będącą własnością Skarbu Państwa i od
2 marca 1999
r.
oddaną w użytkowanie wieczyste spółkom uczestniczącym w postępowaniu
. Kanalizacja ta zosta
ł
a urz
ą
dzona w
latach 60-tych i 70
-
tych XX wieku
, gdy właścicielem nieruchomości złożonej z działek nr
1428
oraz
działek
nr
1386
i nr 138
7 by
ł
Skarb Pa
ń
stwa
.
W 2008
r. MDK wykonał
jej
remont.
Pomi
ę
dzy
wnioskodawczynią
i P
rzedsiębiorstwem
U
sługowo
H
andlowych
P. sp. z o.o.
w B.
oraz H.
sp. z o.o. spó
ł
k
ą
komandytow
ą w K.
toczył si
ę, wygrany przez Gminę,
proces o
zaniechanie narusze
ń
prawa w
ł
asno
ś
ci.
Jest technicznie możliwe przeniesienie kanalizacji
sanitarnej i deszczowej, żeby
nie przebiegała przez nieruchomość stanowiącą działkę nr
1428
, ale koszt takiej przebudowy wyniósłby
67.600 z
ł
.
Sąd
Rejonowy powołał się na
art. 285
i 145
k.c.
i stwierdził, że żądanie wnioskodawczyni znajdowało podstawę w tych przepisach. Wskazał, że z
funkcji i
charakteru użytkowania wieczystego wynika,
ż
e
jego ustanowienie
pozwala Skarbowi Pa
ń
stwa lub jednostce samorz
ą
du terytorialnego na scedowanie
uprawnie
ń
w
ł
a
ś
cicielskich bez wyzbycia się prawa w
ł
asno
ś
ci, i to tak dalece,
ż
e z
chwil
ą
oddania gruntu w użytkowanie wieczyste w relacje prawnorzeczowe z
osobami trzecimi wchodzi tylko u
ż
ytkownik wieczysty. Wyposa
ż
enie u
ż
ytkownika wieczystego w legitymacj
ę
do ustanowienia
służebności gruntowej wynika ze sk
ł
adaj
ą
cego się na tre
ść
prawa u
ż
ytkownika
wieczystego uprawnienia do rozporz
ą
dzania tym prawem
, w tym także do jego obciążania
(art. 233 zd
anie
drugie k.c.).
Systemowego argumentu wspierającego ten pogląd
dostarcza art. 241 k.c. stanowi
ą
cy,
ż
e wraz z wyga
ś
ni
ę
ciem użytkowania wieczystego
wygasaj
ą
ustanowione na nim obci
ąż
enia.
Według
za
sa
dnicz
ego
model
u
ustawow
ego określonego w
art
.
285 k.c.
,
służebno
ść
gruntowa obci
ąż
a nieruchomo
ść, co nie
wyklucz
a
jej
ustanowienia na
prawie użytkowania wieczystego.
Skoro jednak wł
a
ś
ciciel gruntu - Skarb Państwa wyraził zgod
ę
na
obciążenie go
służebnośc
ią
,
to
nie jest potrzebna zgoda
u
ż
ytkownika wieczystego
na ustanowienie służebności obciążającej prawo właściciela
.
W tej sytuacji użytkownik wieczysty m
o
ż
e
co najwyżej
domaga
ć
si
ę
zmiany wysoko
ś
ci op
ł
at za użytkowanie wieczyste wynikaj
ą
ce z obci
ąż
enia dzia
ł
ki nr 1428, które nie istnia
ł
o w momencie nabycia użytkowani
a
wieczyste
go
.
Postanowieniem z
14 kwietnia 2016 r.
, wydanym w wyniku rozpoznania apleacji
H.
sp. z o.o. spó
ł
k
i
komandytow
ej w K. od
postanowieni
a Sądu Rejonowego,
Sąd Okręgowy
w B.
,
zmieni
ł
to postanowienie
w
p
kt
1 w ten sposób,
ż
e
ustanowi
ł
służebność gruntow
ą
na prawie własności nieruchomości,
w celu korzystania, konserwacji i naprawy, dla istniejącej sieci
:
a)
kanalizacji sanitarnej 250 mm
,
obciążającą działkę
nr
1428
,
obj
ętą
KW
..
/6
,
położon
ą
w B.,
na powierzchni 21 m
kw, na rzecz
ka
ż
doczesnego właściciela i posiadacza działki
nr
1386
,
obj
ętej
KW
…
/0 i działki
nr
1387
,
obj
ętej
KW
…
/7,
b) kanalizacji deszczowej 15
0
mm
,
obciążającą działkę
nr
1428
,
obj
ętą
KW
…
/6
,
położon
ą
w B.,
na powierzchni 49 mkw na rzecz
każdoczesnego właściciela i
posiadacza działki
nr
1386
,
obj
ętej
KW
…
/0 i działki
nr
1387 obj
ętej
KW
…
/7,
jak to pokazano
w
załącznik
u
do opinii biegłego inż. J
.
H
.
z
4
listopada
2013
r.
oraz
w p
kt
2 przez obniżenie
wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności z
kwoty 20.985 zł do kwoty 9.358 zł
. Sąd Okręgowy
w pozostałej części oddali
ł
apelacj
ę uczestnika, stwierdzając, że strony ponoszą
we własnym
zakresie koszty związane z ich udziałem w
postępowaniu
apelacyjnym.
Sąd Okręgowy
podkreślił, że zmiana orzeczenia nie jest konsekwencją uwzględnienia zarzutów apelacji, lecz dostrzeżenia uchybień w zakresie opisu
parametrów technicznych sieci sanitarnej i deszczowej
,
jakiej dotyczy
ustanowiona
przez Sąd Rejonowy
służebność
i jej oznaczenia w załączniku do opinii biegłego. Zwrócił przy tym uwagę, że Sąd Rejonowy nie objął rozstrzygnięciem ustanowienia służebności dla kanalizacji deszczowej o przekroju 160 mm, a wnioskodawczyni nie zażądała uzupełnienia orzeczenia w tym zakresie.
Sąd Okręgowy
zaakceptował
ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i
ocenę prawną sprawy przyjętą przez ten Sąd. Za niezasadne uznał zarzuty naruszenia prawa procesowego zgłoszone w apelacji. Przyjął, że
potrzeba rozwa
że
nia zagadnienia kosztów ewentualnego przesuni
ę
cia
urz
ą
dze
ń
kanalizacji na nieruchomo
ś
ci wnioskodawcy odpad
ł
a po
sprecyzowaniu
żą
dania wniosku
i wskazaniu, że wnioskodawczyni zmierza do uzyskania
służebności na w
ł
asno
ś
ci
gruntu, a nie na prawie użytkowania wieczystego
.
S
koro
w
łaś
ciciel nieruchomo
ś
ci wyra
ż
a zgod
ę
na takie
obciążenie, to zbędne jest rozważanie, jakie stanowisko w tej kwestii zajmuje użytkownik wieczysty i czy możliwe jest przesunięcie urządzeń kanalizacyjnych zgodnie z oczekiwaniami użytkownika wieczystego
.
Sąd Okręgowy wskazał, że wnioskodawczyni zmierza do
ustanowienia tytułu do korzystania z
urz
ą
dze
ń
przesy
ł
ow
ych,
które
ju
ż
znajduj
ą
si
ę
na nieruchomo
ś
ci,
gdy
starania
użytkownika wieczystego
o usuni
ę
cie
tych urządzeń
zako
ń
czy
ł
y si
ę
niepowodzeniem.
Nie ma podstaw, żeby od
wnioskodawc
z
y
ni
oczekiwać, że
poniesie koszt
y
przebudowy
istniej
ą
cej od dziesięcioleci sieci przesy
ł
owej mediów kosztem 67.600 z
ł
, podczas
gdy wynagrodzenie za ustanowienie służebności wynosi
łą
cznie 20.985 z
ł
.
Skonfrontowanie interesu skar
żą
cego w postaci zamiaru wzniesienia ogrodu
zimowego
w budynku
z konieczno
ś
ci
ą
poniesienia przez wnioskodawc
zynię
kosztów ponad trzy razy
przekraczaj
ą
cych wysoko
ść
wynagrodzenia
za obciążenie
, przekonuje,
ż
e nie można od
niej
wymaga
ć
ich poniesienia,
gdyż nie są
celowe
.
T
eren obejmujący nieruchomo
ś
ci wnioskodawc
zyni
i uczestnik
ów
nale
żał
wcześniej
do Skarbu
Pa
ń
stwa
, a
sama potrzeba rozwa
ż
ania
ustanowienia służebności wynika z tego,
ż
e ju
ż
po wybudowaniu instalacji dosz
ł
o
do podzia
ł
u
i
zbycia nieruchomo
ś
ci, w efekcie czego nieruchomo
ś
ci stanowi
ą
ce
w
łasność
jednego podmiotu, sta
ł
y si
ę
w
łasnością
ró
ż
nych osób.
W świetle
art. 145
§
2 zd
anie drugie
k
.
c
.
t
akie ustalenie
wywiera wp
ł
yw na wybór wariantu służebności
. Nie jest to wprawdzie dyrektywa niedoznająca
wyjątków
(por. np. postanowienie Sądu
Najwy
ż
szego
z
2 kwietnia 2014
r.
,
IV CSK 450/13
, nie publ.
)
, ale w okolicznościach
sprawy
nie ma podstaw dla odstąpienia od jej stosowania.
Także ta
okoliczno
ść
przemawia za ustanowieniem służebności wed
ł
ug istniej
ą
cego przebiegu.
Sąd Okręgowy uznał, że dopuszczalne jest obciążenie służebnością bezpośrednio nieruchomości oddanej w użytkowanie wieczyste, pomimo ustanowienia na nieruchomości tego prawa.
Osoba d
ążą
ca
d
o uzyskania ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomo
ś
ci
oddanej w wieczyste
użytkowanie może mieć interes prawny w obci
ąż
eniu
samej nieruchomo
ś
ci, z
pomini
ę
ciem prawa wieczystego użytkowania.
M
imo trwa
łoś
ci stosunku wieczystego użytkowania, nie jest ono
bezterminowe, a w razie wyga
ś
niecia prawa wieczystego użytkowania,
w
my
ś
l art. 241 k
.
c
.
wygasaj
ą
równie
ż ustanowione na nim
ograniczone prawa rzeczowe
, za wyjątkiem przypadku, gdy nieruchomość zostanie sprzedana użytkownikowi wieczystemu. S
tanowisko
takie
nie rodzi niebezpiecze
ń
stwa podejmowania przez
podmioty publiczne oddaj
ą
ce nieruchomo
ś
ci w wieczyste użytkowanie dzia
łań
sprzecznych z interesem wieczystych u
ż
ytkowników, bez ich wiedzy i z naruszeniem
za
sa
dy lojalno
ś
ci kont
r
aktowej wynikaj
ą
cej dla obu stron stosunku prawnego z art.
354 k
.
c.
Z art. 21 i
23
ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz.U. z
2015 r., poz. 1322
ze zm.)
wynika bowiem,
ż
e nieruchomości oddane w
użytkowanie wieczyste
nie stanowią już zasobu Skarbu Państwa i jednostek samorządu
terytorialnego.
Podmioty te nie są zatem
w
ł
adne obcią
żać
taki
ch
nieruchomo
ś
ci z pomini
ę
ciem
u
ż
ytkownika wieczystego. O ile w
łaś
ciciel nieruchomo
ś
ci w
ł
adn
ą
cej nie uznaje
za wystarczaj
ą
ce obc
iąż
enia służebności
ą
gruntow
ą
prawa wieczystego użytkowania,
wobec braku legitymacji w
łaś
ciciela nieruchomo
ś
ci w osobie Skarbu
Państwa czy jednostki samorz
ą
du terytorialnego do gospodarowania gruntem
oddanym w wieczyste użytkowanie, musi wyst
ą
pi
ć o ustanowienie służebności do
s
ądu.
Ten dopiero bior
ą
c pod uwagę reguły
określone w
art. 285 k
.
c
.
i posiłkowo
w
art. 145 k
.
c
.,
mo
ż
e ustanowi
ć
służebnoś
ć
gruntow
ą
obciążaj
ącą
nieruchomo
ść
oddan
ą
w wieczyste
użytkowanie. Stanowisko zaś właściciela nieruchomości, nawet uznającego wniosek,
nie
ma
merytorycznego znaczenia w sprawie, wobec niemo
ż
liwo
ś
ci
orzekania z uznania w post
ę
powaniu nieprocesowym, gdzie najsilniej ujawnia się
publicznoprawny charakter czynno
ś
ci
s
ądu orzekaj
ą
cego
.
Sąd Okręgowy wskazał, że skoro obciążone służebnością zostało prawo własności nieruchomości, to i wynagrodzenie za ustanowienie tego obciążenia należy się
właścicielowi nieruchomo
ś
ci
(
art. 145 § 1 k.c.
), a obniżając jego wysokość, dostosował ją do zakresu obciążenia nieruchomości, jakie wynika z postanowienia.
W skardze kasacyjnej od
postanowienia Sądu Okręgowego
z
14 kwietnia 2016 r.
H.
sp. z o.o. spó
ł
k
a
komandytow
a w K.
zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego (
art. 398
3
§
1 pkt 1
k.p.c.),
a
mianowicie:
-
art. 285 § 1 k.c. w zw. z art. 233 k.c. przez b
łę
dn
ą
wyk
ł
adni
ę
polegaj
ą
c
ą
na
przyj
ę
ciu,
ż
e dopuszczalne jest ustanowienie służebności gruntowej na prawie
w
ł
asno
ś
ci nieruchomo
ś
ci oddanej w użytkowanie wieczyste, podczas gdy w
takim
przypadku nie jest dopuszczalne
pomini
ę
cie
uprawnień
użytkow
nika
wieczystego,
-
art. 285 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie w stanie faktycznym niniejszej
sprawy,
chociaż
z opinii bieg
ł
ego wynika
ł
o,
ż
e
w
nioskodawc
zyni
jest w
stanie zapewni
ć
sobie dost
ę
p do miejskiej
sieci sanitarnej i deszczowej przy wykorzystaniu w
ł
asnej nieruchomo
ś
ci
.
Uczestnik zarzucił też, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa procesowego (
art. 398
3
§
1 pkt
2 k.p.c.),
a mianowicie
art. 49 k.p.c. w zw. z art. 281 k.p.c. poprzez niewy
łą
czenie bieg
ł
ego J
.
H
. od opiniowania w sprawie, pomimo wniosku uczestnika.
Skarżący wniósł o
uchylenie zaskar
ż
onego
postanowienia
w ca
łoś
ci i
przekazanie sprawy Sądowi Okregowemu do ponownego
rozpoznania
względnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i
orzeczenie co do istoty sprawy
przez
oddalenie
wniosku o ustanowienie służebności
.
Wnioskodawca i uczestnik Skarb Państwa wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Zarzut naruszenia
art. 49 k.p.c. w zw. z art. 281 k.p.c.
skarżący zgłosił już w apelacji, a Sąd Okręgowy szczegółowo się do niego odniósł. Stanowisko zajęte przez ten Sąd nie budzi wątpliwości. Z akt sprawy wynika, że skarżący
18
grudnia
2013 r.
złożył wniosek o wyłącznie biegłego geodety, którmu Sąd zlecił opracowanie opinii, a żądanie to uzasadnił tym
,
ż
e
biegły
przez wiele lat pracow
ał w urządzie miasta jako geodeta.
Sąd
Rejonowy rozpozna
ł
wniosek uczestnika o
wy
łą
czenie bieg
ł
ego
i wniosek ten oddalił
.
U
czestnik
nie złaszał w związku z tym rozstrzygnięciem zastrzeżeń, stosownie do
art. 162 k
.
p
.
c
.
,
co pozbawiło go możliwości podnoszenia ich następnie skutecznie w dalszym toku postępowania. W apelacji nie żądał
rozpoznania przez Sąd Okręgowy
w trybie art. 380 k
.
p
.
c
.
w
zw.
z art. 13
§
2 k
.
p
.
c
.
za
s
ądno
ś
ci oddalenia wniosku o wy
łą
czenie
bieg
ł
ego,
a jedynie ponowił argumentację, którą przytoczył w ramach uzasadnienia tego wniosku. Sąd Okręgowy przekonująco wywiódł, że n
ie
ma
rzeczowych podstaw, aby
uwa
żać
,
ż
e uprzednie zatrudnienie bieg
ł
ego u wnioskodawc
z
y
ni
w charakterze geodety
mia
ł
o jakikolwiek wp
ł
yw na
wyniki
opinii, która powsta
ł
a przede
wszystkim na bazie mapy za
sa
dniczej jako dokumentu tworzonego w zasobie
geodezyjnym przez w
łaś
ciwy dla jego prowadzenia organ i na podstawie danych
gromadzonych od
geodetów wykonuj
ą
cych czynno
ś
ci w terenie
, których wyniki podlegają zebraniu w tej bazie
.
Ani w apelacji, ani w skardze kasacyjnej s
kar
żą
cy nie
przedstawił argumentów, które by mogły
przekonywać o związku między wcześniejszą pracą biegłego na stanowisku geodety w
urzędzie miasta
a wynikami jego czynności podjętych w
sprawie.
Trzeba podkreślić, że w warunkach, gdy Sądy
meriti
zdecydowały o istnieniu przesłanek do ustanowienia służebności dla urządzeń kanalizacyjnych na nieruchomości zgodnie z tym, jak od dziesiątków lat są posadowione, zadanie biegłego nie sprowadzało się do kreatywnego wytyczenia optymalnego szlaku, po którym urządzenia te miałaby przebiegać, ale do odtworzenia na podstawie istniejącego zasobu geodezyjnego i stanu faktycznego ich przebiegu w gruncie. Nie sposób przyjąć, żeby na wyniki tak zakreślonego biegłemu zadania mogło wpłynąć to, że wcześniej wykonywał obowiązki jako geodeta w urzędzie miasta.
2. Służebność, której ustanowienia żądała wnioskodawczyni dotyczyła kanalizacji, jako pewnego typu urządzeń przesyłowych, w części, która nie powstała jako element sieci (tytuł do budowania takich urządzeń na cudzych gruntach był możliwy do uzyskania na podstawie przepisów publicznoprawnych o ograniczeniu prawa własności), lecz jako przyłącze dla konkretnej, zabudowanej nieruchomości, służące połączniu jej z istniejącą siecią (por. też uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2017 r., III SZP 2/16, nie publ.). Urządzenia te zostały wybudowane w obrębie nieruchomości należącej do Skarbu Państwa przez właściciela. Jak trafnie wskazały Sądy
meriti
, problem w związku poszukiwaniem właściwego tytułu do korzystania z nieruchomości Skarbu Państwa oddanej w użytkowanie wieczyste spółkom uczestniczącym w postępowaniu na cele posadowienia na niej urządzeń kanalizacyjnych, zbudowanych dla budynku na nieruchomości stanowiącej obecnie własność wnioskodawczyni, jest wynikiem podziału nieruchomości, prowadzącego do tego, że na jednej z wydzielonych nieruchomości pozostały urządzenia niezbędne do korzystania z drugiej wydzielonej nieruchomości zgodnie z jej przeznaczeniem, jest to bowiem nieruchomość zabudowana, która musi być przyłączona do istniejącej w mieście sieci kanalizacyjnej. O ustanowienie takiego tytułu nie zadbano w momencie podziału nieruchomości.
Trafnie przyjęły Sądy
meriti
, że urządzenia kanalizacyjne istniejące na nieruchomości stanowiącej działkę nr 1428 zwiększają użyteczność nieruchomości stanowiących działki nr 1386 i nr 1387, a właściwym tytułem do uregulowania stosunków między uprawnionymi do nieruchomości pozostających w tego rodzaju zależności jest ustanowienie służebności gruntowej (art. 285 k.c.), różnej od służebności przesyłu (art. 305
1
- 305
4
k.c.), gdyż ta ustanawiana jest na rzecz przedsiębiorstwa i w celu stworzenia mu warunków do wykonywania zadań.
Istota służebności gruntowych tkwi w tym, że ograniczają one prawo własności każdoczesnego właściciela nieruchomości obciążonej na korzyść każdoczesnego właściciela nieruchomości władnącej, powodując ograniczenie prawa własności nieruchomości obciążonej na korzyść nieruchomości władnącej w celu zwiększenia jej użyteczności (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 9 sierpnia 2011 r., III CZP 10/11, OSNC 2011, nr 12, poz. 129)
.
Trafnie też Sądy
meriti
, z powołaniem się na orzecznictwo Sądu Najwyższego ustalone
na gruncie prawa rzeczowego (
orzeczenie
Sądu Najwyższego
z 31 grudnia 1962 r., II CR 1006/62, OSPiKA 1964, poz. 91) i podtrzymane w okresie obowiązywania kodeksu cywilnego (
uchwały Sądu Najwyższego z 3 czerwca 1965 r., III CO 34/65, OSNC 1966, nr 7 - 8, poz. 109 oraz
z 30 sierpnia 1991 r., III CZP 73/91, OSNCP 1992, nr 4, poz. 53)
przyjęły, że dopuszczalne jest uregulowanie między współwłaścicielami nieruchomości kwestii zapewnienia jednej z nich dostępu do sieci przesyłowych po drugiej nieruchomości przez zastosowanie
per analogiam
przepisów o służebności gruntowej drogi koniecznej. Pogląd ten nie budził i nie budzi większych wątpliwości, gdyż nie wiąże się z odstąpieniem od ustawowej konstrukcji służebności gruntowej. W tej sytuacji, gdy chodzi o wytyczenie przebiegu służebności w niniejszej sprawie, oczywiście należało też odwołać się do reguły ustalonej w art. 145 § 2 zdanie drugie k.p.c., co trafnie uczyniły Sądy obu instancji.
Jak wynika z art. 285 § 1 k.c., przedmiotem obciążenia służebnością gruntową jest nieruchomość, w znaczeniu ustalonym w art. 46 § 1 k.c., chociaż korzystanie z nieruchomości obciążonej przez uprawnionych na podstawie ustanowionej służebności nie musi ograniczać się tylko do gruntu, bo może dotyczyć też tej przestrzeni nad i pod jego powierzchnią, na którą rozciąga się jego własność (art. 143 k.c.). Jeśli korzystanie ze służebności wymaga urządzeń, to są one oczywiście budowane na gruncie względnie w przestrzeni nad lub pod jego powierzchnią, a nie na prawie do nieruchomości. Obciążenie nieruchomości służebnością powoduje, że kolejna osoba lub osoby stają się uprawnionymi do korzystania z niej zgodnie z treścią przysługującego im prawa, co oczywiście musi mieć wpływ na treść i sposób wykonywania praw już wcześniej powstałych w odniesieniu do tej rzeczy.
K
onstrukcja użytkowania wieczystego jako prawa na cudzej nieruchomości gruntowej uregulowana jest w
art. 232-
243 k.c. i ustawie o gospodarce nieruchomościami. Aktualnie użytkowanie wieczyste jest rodzajem prawa rzeczowego o statusie pośrednim między własnością i ograniczonymi prawami rzeczowymi. Może ono powstać tylko na gruncie Skarbu
Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, na podstawie umowy
w formie aktu notarialnego oraz konstytutywnego wpisu prawa do księgi wieczystej (
art. 237
k.c.).
Treść prawa użytkowania wieczystego określa art. 233 k.c., z którego wynika, że uprawieniem użytkownika wieczystego jest korzystanie z gruntu z wyłączeniem innych osób oraz rozporządzanie przysługującym mu prawem, a zatem także jego obciążanie. Nie jest jednak równoznaczne z upoważnieniem użytkownika wieczystego do rozporządzania samym przedmiotem, na którym powstało jego prawo (nieruchomością gruntową) i do dokonywania w jego obrębie takich zmian, które mogą zagrażać treści uprawnień właściciela.
Uprawienia do korzystania z gruntu i do rozporządzania użytkowaniem wieczystym przysługują użytkownikowi wieczystemu w granicach określonych przez ustawy, zasady współżycia społecznego oraz przez umowę, którą zawał z właścicielem.
Art. 29 ust. 1 u.g.n. stanowi, że w umowie o oddanie nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste ustala się okres użytkowania wieczystego zależnie od celu, dla zrealizowania którego nieruchomość została oddana w użytkowanie wieczyste oraz określa się sposób korzystania z niej, stosownie do art. 236 i 239 k.c. W tak ukształtowanym stosunku prawnym
obowiązkiem użytkownika wieczystego jest też uiszczanie na rzecz właściciela opłat.
Za ustalony w orzecznictwie trzeba uznać pogląd, że
właściciel nieruchomości oddanej w użytkowanie wieczyste zachowuje status jej posiadacza samoistnego, a użytkownik wieczysty jest jej posiadaczem zależnym w zakresie treści przysługującego mu prawa
(art. 336 i 337 k.c.)
(por. uchwały Sądu Najwyższego z 23 lipca 2008 r., III CZP 68/08, OSNC 2009, nr 7 - 8, poz. 109; z 28 marca 2014 r., III CZP 8/14, wyroki Sądu Najwyższego z 28 czerwca 1973 r., III CRN 154/73, OSNCP 1974, nr 6, poz. 111, z 17 kwietnia 1997 r., I CKU 32/97, nie publ.), które zawiera w sobie elementy rzeczowe i obligacyjne. W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 9 grudnia 2016 r., III CZP 57/16 (OSNC 2017, nr 5, poz. 51) Sąd Najwyższy wyjaśniał, że także po powstaniu użytkowania wieczystego właściciel nieruchomości zachowuje do niej pewne uprawnienia z zakresu prawa rzeczowego. Nie wyzbywa się zatem ich wszystkich na rzecz użytkownika wieczystego.
O dopuszczalności ustanowienia służebności drogi koniecznej nie na nieruchomości, lecz na użytkowaniu wieczystym Sąd Najwyższy wypowiedział się m.in. w postanowieniu z 15 października 2008 r., I CSK 135/08 (OSNC - ZD 2009, nr 3, poz. 62), a w uchwale składu siedmiu sędziów z 16 maja 2017 r., III CZP 101/16 (nie publ.) zajął stanowisko, że na prawie użytkowania wieczystego może być też ustanowiona służebność przesyłu. W tej samej uchwale Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że użytkownik wieczysty nie może jednak skutecznie żądać ustanowienia służebności, jeżeli urządzenia przesyłowe - zainstalowane przez przedsiębiorstwo państwowe w okresie obowiązywania zasady jednolitej własności państwowej - znajdowały się na nieruchomości Skarbu Państwa przed jej oddaniem w użytkowanie wieczyste.
Z powyższego wynika, że jeżeli tytuł prawny do korzystania z urządzeń przesyłowych posadowionych na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste nie został uregulowany do czasu powstania tego prawa, a jego regulowanie następuje później, to następuje to przez obciążenie służebnością nieruchomości, nie zaś użytkowania wieczystego. Użytkownik wieczysty, który z mocy prawa lub na podstawie umowy z właścicielem i konstytutywnego wpisu do księgi wieczystej nabył to prawo na nieruchomości o określonych właściwościach fizycznych i z istniejącym ograniczeniem w zakresie możliwości korzystania z niej, musi liczyć się z trwałym znoszeniem stanu ukształtowanego położeniem zainstalowanych urządzeń. Te istniejące w chwili powstania użytkowania wieczystego ograniczenia i obciążenia dotyczą prawa własności nieruchomości i wpływają na zakres uprawnień do nieruchomości, jakie powstały na rzecz użytkownika wieczystego.
Skoro zarzuty skargi kasacyjnej okazały się niezasadne, to na podstawie art. 398
14
k.p.c. i co do kosztów postępowania - art. 108 § 1, art. 520 § 1 k.p.c. - orzeczono, jak w sentencji.
kc
aj