V CSK 584/12

Sygn. akt V CSK 584/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 grudnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)
‎
SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)
‎
SSN Irena Gromska-Szuster
w sprawie z powództwa Gminy B.
‎
przeciwko T. S. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością
w W. i […] Bank Polska Spółce Akcyjnej z siedzibą w W.
‎
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym
i o wydanie nieruchomości,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 12 grudnia 2013 r.,
‎
skargi kasacyjnej strony pozwanej T. S. Spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością w W.
od wyroku Sądu Okręgowego w B.
‎
z dnia 24 lipca 2012 r.,
1. oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od skarżącego na rzecz strony powodowej kwotę
3 600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Strona powodowa – Gmina B. domagała się uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w ten sposób, aby w dziale II wskazanej we wniosku księgi wieczystej wykreślić wpisy dotyczące użytkownika wieczystego, a w dziale IV – wykreślić wszystkie istniejące wpisy dotyczące hipotek. Domagała się też nakazania stronie pozwanej – T. S. Spółce z o.o. wydanie nieruchomości, stanowiącej własność powódki. Roszczenie swoje Gmina oparła na przepisie art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r., nr 124, poz. 1361; cyt. jako „u.k.w. i h.”).
Wyrokiem z dnia 29 lutego 2012 r. (po ponownym rozpoznaniu sprawy) Sąd Rejonowy uwzględnił żądanie powodowej Gminy i orzekł uzgodnienie treści księgi wieczystej nr […]  w ten sposób, że w dziale II nakazał wykreślić prawo użytkowania wieczystego obciążającego nieruchomość Gminy, a wpisanego na rzecz użytkownika wieczystego (T. S. Spółki z o.o.) na podstawie umowy notarialnej, przenoszącej to użytkowanie wieczyste z dnia 1 kwietnia 2008 r.; w dziale IV księgi wieczystej nakazał wykreślenie wszystkich istniejących wpisów. Nakazał też wspomnianej stronie pozwanej wydanie powodowej Gminie nieruchomości (bliżej opisanej w pkt II wyroku).
Rozstrzygnięcie to zapadło na podstawie następujących ustaleń faktycznych.
Gmina jest właścicielem nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej nr […]. W dniu 15 stycznia 2004 r. ustanowiono użytkowanie wieczyste na rzecz Spółdzielni „I.-D.” w B. kilku działek w celu wzniesienia na gruncie budynków mieszkalno-wielorodzinnych. Spółdzielnia ta nie wykonała powinności wynikających z tej umowy i była wzywana przez powódkę do ugodowego rozwiązania sporu dotyczącego rozwiązania wspomnianej umowy oraz wydania nieruchomości. W dniu 31 marca 2008 r. Spółdzielni doręczony został pozew Gminy w sprawie o rozwiązanie umowy użytkowania wieczystego z przyczyn leżących po stronie Spółdzielni (art. 240 k.c.). Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2008 r (w sprawie I C …/08) Sąd Rejonowy uwzględnił to powództwo i rozwiązał wspomnianą umowę, a apelacja strony pozwanej od tego wyroku została oddalona (wyrok Sądu Okręgowego z dnia 12 maja 2009 r.; II Ca …/09). W toku tego procesu w dniu 1 kwietnia 2008 r. została zawarta umowa między wspomnianą Spółdzielnią (pozwaną w procesie na podstawie art. 240 k.c.) a S.- C. Group Spółką z o.o. (obecnie T. S. Spółka z o.o.,) przenosząca użytkowanie wieczyste (obciążające nieruchomość powodowej Gminy) na nabywcę (pozwaną w obecnym procesie). Wniosek o wpis prawa użytkowania wieczystego na rzecz nowego użytkowania wpłynął do Sądu w dniu 2 kwietnia 2008 r. Po uprawomocnieniu się wyroku w sprawie I C …/08 (o rozwiązanie) pismem z dnia 31 września 2008 r Gmina wezwała Spółdzielnią I.- D. do wydania nieruchomości, ale spotkała się z odmową i twierdzeniem, że nieruchomość nie znajduje się już w jej władaniu i że nie była stroną wspomnianego postępowania rozpoznawczego. Wniosek o wpis ostrzeżenia o toczącym się postępowaniu w sprawie I C …/08 złożono w dniu 3 października 2008 r. W dziale IV księgi wieczystej, prowadzonej dla spornej nieruchomości, wpisane były hipoteki kaucyjne m.in. na rzecz pozwanego Banku w związku z kredytami udzielonymi Spółdzielni.
Budowa osiedla zgodnie z treścią umowy z dnia 15 stycznia 2004 r. nie została rozpoczęta, a teren oddany w użytkowanie wieczyste (Spółdzielni) nadal nie jest zagospodarowany. Decyzję o zawarciu umowy z dnia 1 kwietnia 2008 r. przedstawiciele T. S. podjęli po zapoznaniu się z dokumentacją będącą w posiadaniu pierwotnego użytkownika wieczystego (Spółdzielni I.-D.) i ze świadomością, że użytkownik ten nie dochował jednak terminu rozpoczęcia prac inwestycyjnych przewidzianych w umowie z dnia 15 stycznia 2004 r.
W ocenie Sądu Rejonowego, powództwo powinno zostać uwzględnione, ponieważ istniały podstawy do stwierdzenia nieważności umowy o przeniesieniu użytkowania wieczystego z dnia 1 kwietnia 2008 r. na rzecz pozwanej T. S. Spółki z o.o. Umowa ta przede wszystkim była pozorna (art. 83 § 1 k.c.), ponieważ stronom chodziło przede wszystkim „o doprowadzenie do sytuacji, w której Gmina (…) nie będzie mogła odzyskać od Spółdzielni I.-D. gruntów objętych umową z dnia 15 stycznia 2004 r.” Umowa z dnia 1 kwietnia 2008 r. była też, w ocenie Sądu Rejonowego, nieważna w świetle postanowień art. 58 § 2 k.c. Okoliczności mające świadczyć za taką nieważności umowę szeroko zostały omówione na s. 12-15 uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Zdaniem Sądu, „zawarcie (tej umowy) godziło (…) w zasady współżycia społecznego, albowiem prowadziło (w istocie) do obejścia ustawy o gospodarce nieruchomościami”.
Apelacja „T. S.” została oddalona jako nieuzasadniona. W  ocenie Sądu Okręgowego, prawomocny wyrok, który zapadł w sprawie o rozwiązanie umowy o ustanowienie użytkowania wieczystego (sygn. sprawy – I C …/05), wywiera skutek wobec pozwanego w obecnym procesie, ma tu bowiem zastosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. Oznacza to, że do rozwiązania umowy z dnia 15 stycznia 2004 r. doszło także wobec pozwanej T. S. Spółki z o.o. i tym samym powstała niezgodność pomiędzy stanem prawnym nieruchomości, ujawnionym w księdze wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym. W związku z tym nie istniała potrzeba oceny tego, czy umowa o przeniesieniu użytkowania wieczystego z dnia 1 kwietnia 2008 r. okazała się ważna, a więc czy była zawarta jedynie dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.) lub naruszała postanowienie art. 58 § 2 k.c. Czyniąc to założenie, Sąd Okręgowy rozważył jednak obie te przyczyny nieważności umowy i doszedł do wniosku, że istnieją dostateczne podstawy do przyjęcia takiej nieważności, tj. na podstawie art. 83 § 1 k.c. i art. 58 § 2 k.c.
W skardze kasacyjnej pozwanej T. S. Spółki z o.o. podnoszono naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 386 § 6 k.p.c., art. 192 pkt 3 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. Wskazywano także na naruszenie art. prawa materialnego, tj. ogólnego art. 10 u.k.w. i h. w zw. z art. 3 i 5 u.k.w. i h., art. 83 § 1 k.c., art. 58 § 2 k.c., art. 58 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 83 § 1 k.c. i art. 222 § 1 k.c.
Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty przez zmianę wyroku i oddalenie powództwa w całości wobec strony skarżącej, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie jeszcze – o uchylenie wyroków obu Sądów meriti i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1.
Nie można podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że w rozpoznanej sprawie znalazł zastosowanie przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. i spowodował skutki prawne przewidziane w tym przepisie w relacji powodowa Gmina i obecna  strona pozwana (T. S.) w postaci nieskuteczności umowy z dnia 1 kwietnia  2008 r. jako zawartej po doręczeniu pozwu pozwanej Spółdzielni I.-D. w procesie o sygn. I C …/08. Wyrok Sądu Rejonowego z dnia 29 stycznia 2009 r. uprawomocnił się w maju 2009 r. i jako rozstrzygnięcie o charakterze konstytutywnym (rozwiązujące istniejącą umowę, art. 240 k.c.) mógł wywołać skutki materialno-prawne dopiero po uprawomocnieniu się. Tymczasem umowa o przeniesienie prawa użytkowania wieczystego została zawarta rok wcześniej (w dniu  1 kwietnia 2008 r.) i mogła wywołać przewidziane w niej materialno-prawne w postaci skutecznego przeniesienia prawa użytkowania wieczystego na nabywcę (pozwaną T. S. Spółka z o.o.).
Należy zwrócić też uwagę na  przedmiot procesu w sprawie wszczętej wcześniej i oznaczonej sygnaturą I C …/08. Chodziło w niej bowiem o rozstrzygnięcie kwestii, czy istniały dostateczne podstawy do rozwiązania umowy w świetle art. 240 k.c. Zawarcie w dniu 1 kwietnia 2008 r. umowy o przeniesienie prawa użytkowania wieczystego na rzecz pozwanej T.-S. Spółki z o.o. w toku sprawy o zasadność rozwiązania umowy o ustanowienie użytkowania wieczystego nie oznaczało tego, że nastąpiło „zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa objętego sporem” w rozumieniu art. 192 pkt 3 k.p.c. ze skutkami prawno-procesowymi przewidzianymi w tym przepisie.
W konsekwencji należy przyjąć zasadność podniesionego w skardze  zarzutu naruszenia art. 192 pkt 3 k.p.c. Skoro przepis ten nie mógł mieć w danej sprawie zastosowania, to tym samym za bezprzedmiotowe należy uznać dalsze zarzuty naruszenia prawa procesowego, które zostały sformułowane w nawiązaniu do wspomnianego przepisu, tj. zarzutu naruszenia art. 386 § 6 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c.
2.
Za trafny należy uznać zarzut naruszenia art. 83 § 1 k.c., ponieważ dokonane przez Sądy meriti ustalenia  faktyczne nie mogą stanowić dostatecznej i przekonywającej podstawy do  wyrażenia oceny, że umowa z dnia 1 kwietnia 2008 r. została zawarta jedynie dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.). Przytoczone przez Sądy okoliczności nie wskazują bowiem na to, że strony nie miały zamiaru, zawierając tę umowę, wywołać przewidzianych w niej skutków prawnych w postaci zmiany podmiotu uprawnionego w zakresie prawa użytkowania wieczystego. W każdym razie takiej intencji na pewno nie można doszukiwać się w założeniu, że obie strony działały w celu „uniemożliwienia dojścia do skutków odzyskania przez stronę powodową nieruchomości”, w ustaleniu „dalszych losów udziałów w   spółce” lub w „nieczynieniu następnie jakichkolwiek prób faktycznego zagospodarowania nabytego gruntu” (s. 41-42 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Co więcej, wskazane przez Sąd okoliczności potwierdzać mogą właśnie zamiar obu stron wywołania przewidzianych w umowie z dnia 1 kwietnia 2008 r. skutków prawno-rzeczowych i obligacyjnych spornej umowy zgodnie z jej treścią. O  pozorności omawianej umowy nie świadczy też wskazywana w uzasadnieniu wyroku nieekwiwalentność wkładu niepieniężnego do spółki (użytkowania wieczystego) i nabytych w zamian udziałów „nieposiadających realnej wartości” (s.  42 uzasadnienia).
3.
Istnieją natomiast podstawy do stwierdzenia, że umowa z dnia 1 kwietnia 2008 r. mogła być uznana za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.), aczkolwiek przy przyjęciu nieco odmiennej niż uczyniły to Sądy meriti motywacji prawnej i przy trafnym, ogólnym założeniu obu Sądów, iż prawo użytkowania wieczystego jest prawem zbywalnym i mogło być ono także wniesione przez uprawnionego (Spółdzielnię I.-D.) jako tzw. wkład niepieniężny do spółki z o.o. Ustalenia faktyczne usprawiedliwiają ogólny wniosek obu Sądów, że celem umowy z dnia 1 kwietnia 2008 r. było jednak na pewno „skuteczne uniemożliwienie stronie powodowej odzyskanie nieruchomości” i na tym głównie koncentrowały się czynności obu stron tej umowy. Strona pozwana niewątpliwie znała treść umowy o ustanowieniu użytkowania wieczystego z dnia 15 stycznia 2004 r. oraz cel uzyskania tego prawa przez  pierwotnego użytkownika (dokonanie poważnej inwestycji o charakterze mieszkaniowym w okresie trzyletnim i tym samym powiększenie zasobu lokalowego powodowej Gminy). Wiedziała też o  niewykonaniu przyjętych przez zbywcę obowiązków wobec Gminy i jej staraniach o odzyskanie nieruchomości nieobciążonej użytkowaniem wieczystym (wezwania kierowania wobec Spółdzielni, następnie proces o rozwiązanie umowy na podstawie art. 240 k.c.). Nabycie użytkowania wieczystego od pierwotnie uprawnionego nastąpiła w czasie trwania postępowania o rozwiązanie umowy, a  pozwana Spółka nie podjęła inwestycji związanej z ustanowieniem użytkowania wieczystego, co w pewnym sensie mogłoby usprawiedliwiać potrzebę zmiany uprawnionego podmiotu i  prowadzenia przez niego planowanej inwestycji budowlanej.
Niewątpliwie wykluczona jest ocena określonej umowy jako pozornej (art. 83 § 1 k.c.). Należy jednak stwierdzić, że dokonane przez Sądy meriti ustalenia faktyczne pozwalają - po odrzuceniu elementu pozorności - do poddania ich samodzielnej ocenie z punktu widzenia tego, czy zachowanie się pozwanej Spółki  i jego kontrahenta nie godziło w zasady współżycia społecznego i pozwalało - właśnie w świetle tych zasad - utrzymywać prawną skuteczność umowy z dnia 1 kwietnia 2008 r.
Należy też zaznaczyć, że wybór środków ochrony prawnej własnych interesów majątkowych uprawnionego należy do tego podmiotu, a wolą sądu jest jedynie weryfikacja skuteczności prawnej dokonanego wyboru. Nie można bowiem czynić zarzutu uprawnionemu, że nie skorzystał z innych środków prawnych, bardziej adekwatnych do zaistniałej sytuacji prawnej, w której się znalazł. Dlatego zawarcie umowy zbycia prawa użytkowania wieczystego, mogącej uzasadniać zastosowanie, np. konstrukcji actio ad rem (art. 59 k.c.), nie  wyklucza możliwości uznania tej czynności prawnej - w świetle okoliczności jej zawarcia - także za czynność nieważną w rozumieniu art. 58 § 2 k.c. Wbrew zatem stanowisku strony skarżącej, można przyjąć, że doszło do naruszenia zasad współżycia społecznego przez podmiot trzeci, który wiedział o roszczeniu (uprawnieniu) innego podmiotu (Gminy) i podejmował sprzeczne z tymi zasadami działania (utrudniające lub uniemożliwiające wykonywanie uprawnień przez uprawnionego, tzw. działania destrukcyjne prawnie), mimo że uprawniony dysponował jeszcze innymi środkami prawnymi wobec działającej destrukcyjnie osoby trzeciej (np. wspomniane actio ad rem, art. 59 k.c.). W każdym razie nietrudno stwierdzić, że wybrane przez powodową Gminę instrumenty prawne (powództwo na podstawie art. 10 u.k.w. i h. w powiązaniu z roszczeniem wydobywczym, art. 222 k.c.). zmierzały do zapewnienia powódce na pewno intensywniejszej ochrony prawnej.
Z przedstawionych względów nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 58 § 2 k.c., co oznacza konieczność oddalenia skargi kasacyjnej. W konsekwencji nietrafne okazały się także zarzutu naruszenia art. 10 u.k.w. i h. i art. 222 k.c.