V CSK 49/11
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSprawa dotyczyła skargi kasacyjnej pozwanego Aleksandra C. od wyroku Sądu Apelacyjnego, który utrzymał w mocy wyrok Sądu Okręgowego ustalający nieważność umowy darowizny zawartej między Katarzyną C. a Aleksandrem C. Sąd Okręgowy uznał umowę za nieważną z powodu demencji starczej darczyńcy, powołując się na art. 82 k.c. Katarzyna C. zmarła, a spadek po niej nabyli spadkobiercy, w tym powódka Iwona K. i pozwany Aleksander C. Wniosek o dział spadku został złożony przed wszczęciem postępowania o ustalenie nieważności umowy darowizny. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego, uznając, że choć istnieje swoista zawisłość sporu, nie uzasadnia ona odrzucenia pozwu, a sprawa powinna zostać przekazana sądowi prowadzącemu postępowanie działowe. Sąd Najwyższy, analizując skargę kasacyjną, uznał za najistotniejsze zarzuty dotyczące relacji między postępowaniem o ustalenie nieważności umowy a postępowaniem o dział spadku. Stwierdził, że z mocy art. 618 § 2 k.p.c., z chwilą wszczęcia postępowania o dział spadku, odrębne postępowanie w sprawach o prawo własności przedmiotu mogącego wchodzić do spadku jest niedopuszczalne. W związku z tym, że postępowanie o ustalenie nieważności umowy darowizny zostało wszczęte po wszczęciu postępowania działowego, sprawa powinna zostać przekazana sądowi prowadzącemu postępowanie działowe. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do rozpoznania sądowi, przed którym toczy się postępowanie o dział spadku, wskazując na obligatoryjne zastosowanie art. 618 § 2 k.p.c. Pozostałe zarzuty kasacyjne, dotyczące ustaleń faktycznych i oceny dowodów, zostały uznane za niedopuszczalne w postępowaniu kasacyjnym. Kwestie materialnoprawne, w tym naruszenie art. 82 i 6 k.c., pozostawiono do rozstrzygnięcia sądowi prowadzącemu postępowanie działowe.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaInterpretacja art. 618 § 2 k.p.c. w kontekście relacji między postępowaniem o dział spadku a odrębnymi postępowaniami dotyczącymi przedmiotu spadku, w szczególności umów darowizny.
Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji, gdy postępowanie o dział spadku zostało wszczęte przed postępowaniem o ustalenie nieważności umowy darowizny. Wyjątek z art. 618 § 2 zd. trzecie k.p.c. nie podlega wykładni rozszerzającej.
Zagadnienia prawne (3)
Czy odrębne postępowanie o ustalenie nieważności umowy darowizny zawartej przez spadkodawcę ze spadkobiercą jest dopuszczalne po wszczęciu postępowania o dział spadku?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, odrębne postępowanie jest niedopuszczalne, a sprawy będące w toku przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie o dział spadku.
Uzasadnienie
Zgodnie z art. 618 § 2 k.p.c., z chwilą wszczęcia postępowania o zniesienie współwłasności (do którego stosuje się przepisy o dziale spadku), odrębne postępowanie w sprawach o prawo własności przedmiotu mogącego wchodzić do spadku jest niedopuszczalne. Spór o to, czy określony przedmiot należy do spadku, należy do tej kategorii.
Czy sąd drugiej instancji, stwierdzając naruszenie art. 618 § 2 k.p.c., ma obowiązek uchylić wyrok i przekazać sprawę do rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie działowe, nawet jeśli postępowanie o dział spadku zostało wszczęte po wydaniu wyroku?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, sąd drugiej instancji ma taki obowiązek, z wyjątkiem sytuacji określonej w art. 618 § 2 zd. trzecie k.p.c., który ma charakter wyjątkowy i nie podlega wykładni rozszerzającej.
Uzasadnienie
Przepis art. 618 § 2 zd. trzecie k.p.c. stanowi wyjątek od zasady obligatoryjnego przekazania sprawy. Wykładnia rozszerzająca tego przepisu jest niedopuszczalna. Wskazana w uzasadnieniu uchwały SN uchwała III CZP 114/09 nie dotyczyła zakresu stosowania tego przepisu, a stwierdzenie tam zawarte miało charakter obiter dictum.
Czy powódka wykazała istnienie interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. w żądaniu ustalenia nieważności umowy darowizny przedmiotu wchodzącego w skład spadku?
Odpowiedź sądu
Co do zasady nie jest wykluczone uznanie istnienia interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy darowizny nieruchomości, nawet w sytuacji, gdy dla nieruchomości urządzona jest księga wieczysta.
Uzasadnienie
W przypadku wpisu o charakterze deklaratywnym, jakim jest wpis prawa własności, roszczenie z art. 189 k.p.c. nie jest wykluczone. Inaczej jest w przypadku użytkowania wieczystego, gdzie wpis ma charakter konstytutywny i wymaga procesu o uzgodnienie treści księgi wieczystej.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| Iwona K. | osoba_fizyczna | powódka |
| Augustyn K. | osoba_fizyczna | przedstawiciel ustawowy powódki |
| Aleksander C. | osoba_fizyczna | pozwany |
| Katarzyna C. | osoba_fizyczna | darczyńca/spadkodawca |
Przepisy (10)
Główne
k.c. art. 82
Kodeks cywilny
Umowa jest nieważna, jeżeli została zawarta przez osobę, która z jakiegokolwiek powodu miała zniesioną zdolność do czynności prawnych, lub przez osobę niezdolną do świadomego powzięcia decyzji i wyrażenia woli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.
k.p.c. art. 618 § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Z chwilą wszczęcia postępowania o zniesienie współwłasności, odrębne postępowanie w sprawach o prawo własności, o wydzielenie z rzeczy wspólnej części, która ma być przyznana współwłaścicielowi, o ustalenie, że dana rzecz lub jej część składowa nie należy do majątku wspólnego, o rozliczenie nakładów, o ustalenie nierówności w podziale rzeczy wspólnej, o wykonanie zobowiązania wynikającego z przepisów o własności gruntu, o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego, którego przedmiotem jest prawo własności lub inne prawo rzeczowe, a także o roszczenia z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, o zapłatę, o wykonanie zobowiązania, o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie, a także o inne roszczenia wynikające z zarządu rzeczą wspólną, jest niedopuszczalne, a sprawy będące w toku przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności.
k.p.c. art. 618 § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Z chwilą wszczęcia postępowania o zniesienie współwłasności odrębne postępowanie w sprawach wymienionych w paragrafie poprzedzającym jest niedopuszczalne, a sprawy będące w toku przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności.
k.p.c. art. 618 § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Jeżeli postępowanie o zniesienie współwłasności zostało wszczęte po wydaniu wyroku, przekazanie następuje tylko wówczas, gdy sąd drugiej instancji uchyli wyrok i sprawę przekaże do ponownego rozpoznania.
k.p.c. art. 189
Kodeks postępowania cywilnego
Powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli ma w tym interes prawny.
Pomocnicze
k.c. art. 6
Kodeks cywilny
Ciężar dowodu spoczywa na stronie, która z określonych faktów wywodzi skutki prawne.
k.p.c. art. 688
Kodeks postępowania cywilnego
Do działu spadku stosuje się przepisy o zniesieniu współwłasności.
u.k.w.h. art. 10
Ustawa o księgach wieczystych i hipotece
Wpis prawa własności nieruchomości ma charakter deklaratoryjny, natomiast wpis prawa użytkowania wieczystego ma charakter konstytutywny.
k.p.c. art. 3983 § 3
Kodeks postępowania cywilnego
Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, chyba że ich naruszenie mogło spowodować nieważność postępowania.
k.p.c. art. 39815
Kodeks postępowania cywilnego
Sąd Najwyższy może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Naruszenie art. 618 § 2 k.p.c. poprzez prowadzenie odrębnego postępowania o ustalenie nieważności umowy darowizny po wszczęciu postępowania o dział spadku. • Naruszenie przepisów proceduralnych dotyczących przekazania sprawy sądowi właściwemu.
Odrzucone argumenty
Zarzuty dotyczące ustaleń faktycznych i oceny dowodów (niedopuszczalne w skardze kasacyjnej). • Zarzuty naruszenia art. 189 k.p.c. i art. 10 u.k.w.h. jako zarzuty materialnoprawne, które nie mogły być rozstrzygnięte bez ponownego ustalenia stanu faktycznego.
Godne uwagi sformułowania
Zachodzi specyficzna nieważność postępowania, której skutkiem powinno być przekazanie sprawy do dalszego postępowania sądowi, przed którym toczy się postępowanie o dział spadku. • Takie właśnie racjonalne względy, zdaniem Sądu Apelacyjnego, przemawiają przeciwko potrzebie uchylenia wyroku i przekazania sprawy sądowi prowadzącemu postępowanie działowe. • Trzeba jednak zwrócić uwagę, że przepis art. 618 § 2 zd. trzecie k.p.c. ma charakter wyjątkowy, wyjątek zaś nie może podlegać wykładni rozszerzającej. • Poza tym, powołana uchwała nie dotyczyła kwestii zakresu stosowania tego przepisu, a stwierdzenie, na które powołał się Sąd Apelacyjny, stanowiło jedynie wyrażony obiter dicta postulat o charakterze de lege ferenda.
Skład orzekający
Hubert Wrzeszcz
przewodniczący
Teresa Bielska-Sobkowicz
sprawozdawca
Zbigniew Kwaśniewski
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja art. 618 § 2 k.p.c. w kontekście relacji między postępowaniem o dział spadku a odrębnymi postępowaniami dotyczącymi przedmiotu spadku, w szczególności umów darowizny."
Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji, gdy postępowanie o dział spadku zostało wszczęte przed postępowaniem o ustalenie nieważności umowy darowizny. Wyjątek z art. 618 § 2 zd. trzecie k.p.c. nie podlega wykładni rozszerzającej.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa pokazuje, jak ważne jest przestrzeganie przepisów proceduralnych dotyczących zawisłości sporu, zwłaszcza w kontekście postępowań spadkowych. Pokazuje również, że nawet w sprawach o ustalenie nieważności umowy, kluczowe mogą być kwestie formalne.
“Spadkobiercy walczą o majątek, ale Sąd Najwyższy przypomina: najpierw dział spadku, potem ustalanie nieważności umów!”
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.