V CSK 453/14

Sygn. akt V CSK 453/14
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 kwietnia 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)
‎
SSN Irena Gromska-Szuster
‎
SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)
Protokolant Izabella Janke
w sprawie z powództwa M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością
w T.
‎
przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w K.
‎
o zapłatę,
‎
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 kwietnia 2015 r.,
‎
skarg kasacyjnych strony powodowej i pozwanego Skarbu Państwa
od wyroku Sądu Apelacyjnego
‎
z dnia 22 listopada 2013 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 6 lutego 2013 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego w K. na rzecz powódki M. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T. kwotę 5 512,52 złotych z odsetkami, w pozostałym zakresie oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach procesu. Podstawą prawną rozstrzygnięcia był art. 417 w związku z art. 417
1
§ 2 oraz art. 481 k.c., których zastosowanie wynikało z uwzględnienia przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2011 r. w sprawie I BP 3/11 (OSN ZUIPUSiSP 2012, nr 19-20, poz. 240) skargi strony powodowej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 5 października 2010 r. w sprawie …/10. Wyrokiem tym oddalona została apelacja powodowej Spółki M. i zasądzone koszty na rzecz D. P., który z kolei był powodem w sprawie rozstrzygniętej wyrokiem z dnia 16 lutego 2010 r. Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w T., mocą którego oddalono powództwo powołanej Spółki przeciwko D. P. ze względu na niewykazanie przez nią wysokości poniesionej szkody.
W uzasadnieniu powołanego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2011 r., I BP 3/11 wskazane zostało, że sądy obu instancji nie oceniły roszczenia odszkodowawczego Spółki M. z punktu widzenia spełnienia przesłanek z art. 415 k.c. Nastąpiło to w sytuacji, gdy D. P., porzucając pracę w Spółce popełnił delikt, będący podstawą szkody poniesionej przez Spółkę, która w sposób możliwy w okolicznościach sprawy podjęła próbę wykazania wysokości szkody, jako wielkości utraconych korzyści, czyli możliwych do uzyskania a nieosiągniętych dochodów z tytułu zleceń na usługi transportowe, realizowane przy użyciu samochodu kierowanego przez D. P. w czasie, gdy pracował w Spółce. Swoim wyrokiem Sąd Najwyższy przesądził zarówno kwestię niezgodności z prawem powołanego wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. w sprawie … 248/10, jak i zasadność roszczenia.
Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelacje obu stron od wskazanego na wstępie wyroku Sądu Okręgowego z dnia 6 lutego 2013 r., wyrokiem z dnia 22 listopada 2013 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 7181 zł z ustawowymi  odsetkami od dnia 3 listopada 2011 r., oddalił  powództwo w pozostałej części oraz oddalił obie apelacje  w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.
W skardze kasacyjnej pozwanego Skarbu Państwa Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w części, to znaczy w pkt I, w zakresie w jakim zasądzono na rzecz powoda kwotę 7 781 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 3 listopada 2011 r. i zniesiono wzajemnie koszty procesu; pkt II w zakresie w jakim oddalono apelację pozwanego i pkt III w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 278 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez uznanie, że kwestia wysokości prognozowanych dochodów z działalności gospodarczej nie wymaga wiadomości specjalnych i nie musi być ustalana w oparciu o opinię biegłego. Naruszenie prawa materialnego dotyczy art. 417 § 1 w związku z art. 417
1
§ 2 i art. 361 § 1 i 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że w majątku powódki wystąpił uszczerbek w kwocie 7 781 złotych, pozostający w normalnym związku przyczynowym z wydaniem przez Sąd Okręgowy w K. wyroku z dnia 5 października 2010 r., … 248/10, którego niezgodność z prawem została stwierdzona z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy, polegające na zmianie pkt 1 i 3 wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 6 lutego 2013 r. i oddalenie powództwa w pozostałej części, oddalenie apelacji strony powodowej w pozostałym zakresie oraz zasądzenie kosztów postępowania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem kosztów postępowania.
W drugiej w kolejności złożenia skardze kasacyjnej, ustanowiony z urzędu pełnomocnik powoda zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 415 i art. 361 § 1 k.c. przez uznanie, że szkoda obliczona jako utracone korzyści poszkodowanego przedsiębiorstwa przewozowego odnosi się tylko do niektórych wybranych dni, w które przedsiębiorstwo mogło świadczyć usługi, a ich nie świadczyło w wyniku niezgodnego z prawem zachowania sprawcy szkody. Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 233 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że wyrok Sądu Najwyższego w sprawie I BP 3/11 dotyczył wyłącznie powództwa wzajemnego powoda przeciwko D. P., mimo sentencji tego wyroku, że dotyczy on także powództwa D. P. przeciwko powodowi, wytoczonego w tamtym procesie; art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z orzekaniem w pierwszej instancji Sądu Okręgowego będącego w sprawie pozwanym, a zaskarżony wyrok wydał Sąd Apelacyjny nadrzędny w stosunku do pozwanego Sądu Okręgowego. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku  w zaskarżonej części objętej pkt I ppkt 2 i ppkt 3 i częściowo pkt II sentencji oraz w części, w jakiej znosi wzajemnie koszty postępowania apelacyjnego, i orzeczenie co do istoty sprawy, polegające na zmianie pkt 1, 2 i 3 wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 6 lutego 2013 r., … 721/12 przez zasądzenie na rzecz  powoda kwoty 10 695,58 złotych z ustawowymi odsetkami, szczegółowo obliczonymi w skardze, oraz o oddalenie apelacji pozwanego w pozostałym zakresie, z rozstrzygnięciem o kosztach procesu za obie instancje i o wynagrodzeniu pełnomocnika powoda z urzędu; ewentualnie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powoda pozwany Skarb Państwa Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ze względu na zarzucenie przez powoda w skardze kasacyjnej nieważności postępowania (art. 479 pkt 4 k.p.c.), ta kwestia winna zostać rozpoznana w pierwszej kolejności. Jak już obszernie wyjaśnił Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zarzut nieważności postępowania ze względu na występowanie w sprawie w charakterze pozwanego Skarbu Państwa - jego reprezentanta w osobie Prezesa Sądu Okręgowego w K. jest bezpodstawny. Mając na uwadze podstawowe zasady praworządności w funkcjonowaniu państwa prawnego przepisy postępowania cywilnego zawierają enumeratywnie wymienione przesłanki wyłączenia sędziego z mocy ustawy. Z art. 48 § 1 k.p.c. wynika, że w rozpoznawanej sprawie żadna z tych przesłanek nie wystąpiła. Z kolei, w art. 48 § 6 k.p.c. odnoszącym się do spraw o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem jest mowa o wyłączeniu
ex lege
konkretnego sędziego, który brał udział w wydaniu tego właśnie orzeczenia. Z ustaleń Sądu przytoczonych w zaskarżonym wyroku wynika, że w wydaniu wyroku uznanego za niezgodny z prawem przez powołany wyrok Sądu Najwyższego w sprawie I BP 3/11 w ogóle nie zaszła taka sytuacja. Nie ma natomiast podstaw prawnych do żądania wyłączenia w okolicznościach rozpoznawanej sprawy wszystkich sędziów sądu, w którym wydano orzeczenie uznane za niezgodne z prawem (a więc sędziów Sądu Okręgowego – Sądu Pracy w K.), jak też sędziów s
ądu nadrzędnego nad tym sądem (czyli Sądu Apelacyjnego).
Przepisy o wyłączeniu sędziego od rozpoznawania konkretnej sprawy muszą być interpretowane bardzo ściśle, wkraczają bowiem w niezwykle delikatną sferę zaufania społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości, które nie jest podważane przez ustawodawcę tylko ze względu na pozostawanie sędziów w określonej formie zorganizowania ich pracy przez przydzielenie do konkretnych sądów. To nie zmienia ich statusu państwowego oraz konstytucyjnie zagwarantowanej niezawisłości i niezależności w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w imieniu Rzeczpospolitej, a nie, jak twierdzi skarżący „poniekąd w imieniu sądu, w którym orzeka”. W odpowiedzi na skargę pozwany wskazuje na orzecznictwo Sądu Najwyższego, w którym wyjaśnione zostało, że sędzia sądu, z którego działalnością wiąże się dochodzone roszczenie nie jest na podstawie art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c. wyłączony od rozpoznania sprawy, jak również, że przyczyną wyłączenia sędziego na podstawie art. 48 k.p.c. nie może być związek przyczynowy pomiędzy wynikiem sprawy a prawami i obowiązkami sędziego, który to związek jest pośredni, dalszy, albo czysto hipotetyczny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 1991 r., II CR 657/90; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 76/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 100; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2013 r., II CSK 720/12, nie publ.). Nie można w szczególności godzić się na niczym nieuzasadnione przypuszczenia o braku powyższych cech w całym korpusie sędziowskim określonego sądu tylko dlatego, że za niezgodne z prawem zostało uznane pojedyncze orzeczenie, znajdujące się wśród tysięcy innych prawomocnie wydanych i wykonywanych. Z tych względów nie można podzielić zarzutów powoda o spełnieniu przesłanek określonych w art. 379 pkt 4 k.p.c.
W oczywisty sposób nie jest także uzasadnione twierdzenie skarżącego powoda o niewłaściwym wyciągnięciu wniosków przez Sąd w zaskarżonym orzeczeniu z treści i znaczenia wyroku Sądu Najwyższego w sprawie I BP 3/11. Wyjaśnił to prawidłowo Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, wskazując – z powołaniem się na postanowienie Sądu Rejonowego w T. z dnia 28 kwietnia 2009 r., sygn. akt … 13/09 - na niezgodność z prawem wyroku Sądu Okręgowego jedynie w zakresie powództwa skierowanego przez powodową Spółkę przeciwko D. P. o odszkodowanie i zapłatę, która to sprawa tylko technicznie została połączona do łącznego rozpoznania ze sprawą z powództwa D. P. przeciwko Spółce. Rozpoznawana sprawa nie jest również sprawą z powództwa wzajemnego i sprawa ta nie stanowi, jak podnosi skarżący jednego z elementów orzeczenia uznanych za sprzeczne z prawem. Powołanie się dla uzasadnienia tego zarzutu na naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. jest całkowicie chybione.
Pozostałe zarzuty powoda odnoszą się do wadliwego obliczenia wysokości szkody w postaci zaniżonych utraconych korzyści poszkodowanego przedsiębiorstwa przewozowego. Obejmują one tę samą sferę faktyczną i prawną, której dotyczą zarzuty skargi kasacyjnej pozwanego. Pozwany zakwestionował sposób obliczenia szkody w postaci
lucrum cessans
poszkodowanego oraz składających się także na odszkodowanie kosztów procesu uiszczonych przez powoda przed, w trakcie i po zakończeniu postępowania, którego dotyczy wyrok Sądu Najwyższego stwierdzający niezgodność z prawem wyroku Sądu Okręgowego w K. w sprawie … 248/10.
Skarga kasacyjna pozwanego jest uzasadniona. Kwestią zasadniczą jest fragmentaryczne przeprowadzenie postępowania dowodowego w celu obliczenia wysokości szkody i odszkodowania za
lucrum cessans.
Orzecznictwo wskazuje, że   stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem nie przesądza o odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, gdyż jest równoznaczne ze spełnieniem jednej przesłanki odpowiedzialności, ale nie przesądza o wystąpieniu pozostałych (wyrok SN z 6.2.2009 r., IV CSK 403/08, nie publ.). Przewidziany w art. 424
5
§ 1 pkt 4 k.p.c. obowiązek uprawdopodobnienia wyrządzenia szkody polega na złożeniu przez poszkodowanego oświadczenia, iż szkoda nastąpiła ze wskazaniem jej rodzaju i rozmiaru oraz uwiarygodnienie tego oświadczenia przez powołanie i przedstawienie stosownych dowodów. Niezbędne jest przy tym przeprowadzenie odpowiedniego wywodu, wskazującego czas powstania szkody oraz związek przyczynowy pomiędzy wydaniem zaskarżonego orzeczenia a tą szkodą. Ponadto szkoda ma istnieć w chwili wnoszenia skargi, a nie możliwości jej wystąpienia w przyszłości (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2008 r., I CNP 47/08, nie publ.; z dnia 23 marca 2007 r., IV CNP 29/07; z dnia 28 listopada 2006 r., III CNP 55/06, nie publ., z dnia 31 stycznia 2006 r., IV CNP 38/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 141).
W niniejszej sprawie przesądzone jest popełnienie deliktu i zawinienie podmiotu odpowiedzialnego na podstawie art. 415 k.c. Jednak pozostałe przesłanki, jak szkoda i związek przyczynowy między niezgodnym z prawem orzeczeniem a szkodą należy dopiero wykazać. Szkoda w postaci
lucrum cessans
została przyjęta za oświadczeniem powoda bez żadnej weryfikacji, mimo że na pierwszy rzut oka widać, iż obliczona kwota nie jest zyskiem powoda, tylko przychodem bez odliczenia kosztów uzyskania o charakterze prywatnym (samego przedsiębiorcy przewozowego) i publicznym (daniny publiczne). Nie zostało także wykazane, że  podana kwota była możliwa do uzyskania w styczniu, porównywanym z listopadem i grudniem poprzedniego roku, kiedy to popyt na usługi transportowe ze względu na okres przedświąteczny jest szczególnie wysoki. Ma więc rację  skarżący, że powinien był się w sprawie wypowiedzieć biegły, a zatem należało dopuścić dowód z jego opinii, a to nie zostało uczynione; został więc naruszony w sposób mający istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, art. 278 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.
Orzecznictwo wskazuje, co oznacza
lucrum cessans
i że ma charakter hipotetyczny, a poszkodowany musi udowodnić tak duże prawdopodobieństwo osiągnięcia korzyści majątkowej, że rozsądnie rzecz oceniając można stwierdzić, iż uzyskałby niemal z pewnością korzyść w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., gdyby nie wystąpiło zdarzenie, za które odpowiada sprawca szkody (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2008 r., V CSK 19/08, nie publ.). W wypadku szkody w postaci utraconych korzyści hipoteza utraty korzyści graniczy z pewnością, w razie szkody ewentualnej prawdopodobieństwo utraty korzyści jest zdecydowanie mniejsze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2007 r., V CSK 174/07, nie publ.). W okolicznościach sprawy utrata korzyści jest wielce prawdopodobna, ale wymaga dopiero ustalenia, czy i za jaki okres można uznać wykorzystanie samochodu do transportu w styczniu, oraz jaka była rzeczywista kwota, którą zarobiłby netto powód jako przedsiębiorca transportowy.
Konieczne jest także ustalenie kosztów postępowania w zakresie kosztów sądowych, w szczególności związanych z zasadnie przewidywanym odzyskaniem ich od drugiej strony postępowania, gdyby wyrok uznany przez Sąd Najwyższy za niezgodny z prawem został prawidłowo wydany. Chodzi o składnik odszkodowania w postaci
damnum emergens
. Należy uwzględnić argumenty zawarte w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z którymi ani te koszty procesu, jakimi strona została obciążona, ani te, jakich nie uzyskała nie stanowią szkody w rozumieniu art. 424
1
k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2008 r., IV CNP 22/08, nie publ.). Z tego względu koszty procesu, którymi strona została obciążona w kwestionowanym w skardze orzeczeniu, nawet gdyby zostały już uiszczone przed wniesieniem skargi, nie stanowią szkody w rozumieniu art. 424
5
§ 1 pkt 4 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2008 r., I CNP 47/08, nie publ. oraz z dnia 28 listopada 2006 r., III CNP 46/06, nie publ.).
Tylko w takim zakresie, w jakim jest dowiedzione poniesienie przez stronę, na rzecz której jest orzeczona przez Sąd Najwyższy niezgodność prawomocnego orzeczenia sądowego z prawem (art. 424
1
§ 1 i art. 424
11
§ 2 k.p.c.), koniecznych kosztów postępowania, zwłaszcza opłat sądowych, których zwrot w całości lub w części od drugiej strony postępowania byłby oczywisty, gdyby nie zostało wydane orzeczenie niezgodne z prawem, strona może domagać się uznania ich za składnik odszkodowania należnego od Skarbu Państwa. Jeżeli koszty sądowe, których jako składnika odszkodowania domaga się powód mieszczą się wśród kosztów, o jakich mowa w powołanych orzeczeniach Sądu Najwyższego, to  i w niniejszej sprawie należy odmówić zwrotu tych kosztów. Jeżeli są to jednak koszty, o jakich mowa w szerokich motywach w tym względzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, to wymaga ustalenia przy ponownym rozpoznaniu sprawy, czy nie należy tych kosztów włączyć do odszkodowania należnego powodowi.
Z tych względów na podstawie art. 398
15
§ 1 k.p.c. należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, a na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 398
21
k.p.c.