V CSK 421/14

Sygn. akt V CSK 421/14
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 2 lipca 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)
‎
SSN Irena Gromska-Szuster
‎
SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)
Protokolant Piotr Malczewski
w sprawie z powództwa M. W.
‎
przeciwko S. S.A. w P.
‎
o zapłatę,
‎
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 lipca 2015 r.,
‎
skarg kasacyjnych obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego […]
‎
z dnia 4 lutego 2014 r.,
1) odrzuca skargę kasacyjną powoda w części dotyczącej
rozstrzygnięć zawartych w punktach 1 (pierwszym)
i 3 (trzecim) zaskarżonego wyroku, a w pozostałym zakresie
skargę tę oddala;
2) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 3 (trzecim) i w tym
zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu
do ponownego rozpoznania i orzeczenia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd pierwszej instancji, rozpoznający po raz pierwszy sprawę, oddalił  powództwo spółki jawnej i B. C. o zapłatę odszkodowania, skierowane przeciwko pozwanej Spółce akcyjnej. Ustalił, że w umowie najmu lokalu użytkowego powodowie jako wynajmujący zobowiązali się dostarczyć pozwanej Spółce, będącej najemcą lokalu, zgodę Spółdzielni Mieszkaniowej na sprzedaż alkoholu w  tym lokalu, a w braku tej zgody najemca był uprawniony wypowiedzieć umowę najmu w trybie natychmiastowym.
Oświadczenie Spółdzielni zawierające wymaganą zgodę zostało  wystawione na rzecz frachisingobiorcy pozwanej Spółki. Po rozwiązaniu przez pozwaną umowy z frachisingobiorcą powodowie nie dostarczyli już pozwanej  ponownego zezwolenia Spółdzielni Mieszkaniowej, co skutkowało  oświadczeniem  pozwanej o rozwiązaniu umowy najmu na podstawie § 3 ust. 6 tej umowy. Sąd  ten  uznał bezzasadność roszczenia o naprawienie szkody wynikłej z zaprzestania przez pozwaną opłacania czynszu najmu oraz z tytułu utraconych korzyści, wobec  skutecznego wypowiedzenia przez pozwaną umowy najmu w następstwie nie wywiązania się przez powodów z umownego obowiązku uzyskania zgody na sprzedaż alkoholu, istniejącego w całym okresie związania  umową.
Apelację powodów uwzględnił w części Sąd Apelacyjny wyrokiem reformatoryjnym z dnia 1 marca 2012 r., zasądzając na rzecz powodów solidarnie  kwotę 105.000 zł tytułem zapłaty czynszu oraz wynagrodzenia za późniejsze  bezumowne korzystanie z lokalu po rozwiązaniu umowy.
Powództwo o zapłatę odszkodowania w pozostałej części, tj. w odniesieniu  do kwoty 300.000 zł obejmującej, w ocenie powodów, utracone przez nich korzyści, Sąd ten uznał za bezpodstawne, bez jednoczesnego oddalenia apelacji powodów w tej części.
Skargę kasacyjną pozwanej, kwestionującą bezpodstawność przyjęcia  konstrukcji  solidarności  czynnej  po  stronie  powodów, uwzględnił Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 14 czerwca 2013 r. (V CSK 330/12), uchylając zaskarżony wyrok  i   przekazując sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd  Najwyższy zanegował zasadność przyjęcia przez Sąd Apelacyjny węzła solidarności czynnej po stronie powodów i uznał obowiązek najemcy zapłaty powodom czynszu w częściach odpowiadających ich udziałom we współwłasności  lokalu, tj. po połowie wobec braku podstaw do zastosowania art. 370 k.c. w świetle  postanowień umowy najmu.
W toku ponownego postępowania przed Sądem Apelacyjnym powód B. C. cofnął w całości apelację wniesioną w jego imieniu wobec zawarcia z pozwaną Spółką akcyjną ugody sądowej. Natomiast powodowa spółka jawna sprecyzowała żądanie, domagając się zasądzenia od pozwanej Spółki kwoty 52.500 zł wraz z odsetkami na rzecz M. W. jako jej sukcesora.
Na rozprawie apelacyjnej pozwana potwierdziła dokonanie  zapłaty kwoty 105.000 zł wyłącznie powodowi B. C., ale cofnęła roszczenie  restytucyjne w stosunku do niego wobec zawarcia z nim ugody sądowej. Następnie  pozwana Spółka skierowała roszczenie restytucyjne wobec powoda M. W., żądając zasądzenia od niego kwoty 105.000 zł wraz z odsetkami.
Sąd Apelacyjny: 1) umorzył postępowanie apelacyjne wywołane apelacją powoda B. C.; 2) oddalił apelację spółki jawnej (obecnie M. W.) 3) oddalił wniosek restytucyjny strony pozwanej 4) zasądził koszty  postępowania apelacyjnego i kasacyjnego od spółki jawnej (obecnie M. W.).
W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwana była uprawniona i skutecznie wypowiedziała umowę najmu lokalu w trybie natychmiastowym, wobec  niedostarczenia jej przez powodów zgody Spółdzielni Mieszkaniowej na sprzedaż  alkoholu, koniecznej każdorazowo po zmianie podmiotu, któremu wcześniej zgody  udzielono.
Powodom nie należy się jednak czynsz najmu ani odszkodowanie za bezumowne korzystania z lokalu po dniu 9 kwietnia 2010 r., ponieważ byli oni w zwłoce z odbiorem lokalu od pozwanej po skutecznym wypowiedzeniu stosunku  najmu, co uzasadniało brak podstaw do uwzględnienia apelacji powoda, uznał  Sąd Apelacyjny.
Oddalenie  rozpoznawanego  wniosku  restytucyjnego  strony pozwanej skierowanego wyłącznie wobec powoda M. W. uzasadnił Sąd tym, że bezspornie należność w kwocie 105.000 zł pozwana uregulowała wyłącznie wobec powoda B. C., a nie wobec powoda  M. W., a zwrotu  można domagać się na podstawie art. 410 k.c. od strony, która nienależne świadczenie otrzymała. Skoro jest bezspornym, że  powód M. W. tego świadczenia od pozwanej nie uzyskał, to pozwana nie może domagać się od niego zwrotu, stwierdził Sąd Apelacyjny.
Skargi kasacyjne od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 4 lutego 2014 r. wnieśli powód M. W. oraz pozwana Spółka.
Powód M. W. zaskarżył wyrok w całości, opierając skargę kasacyjną na  zarzutach mieszczących się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Zarzucił  naruszenie art. 233 § 1 w zw. z art. 391 oraz art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c.  wskutek nierozpoznania zarzutów apelacyjnych i przyjęcia przez Sąd odwoławczy za własne ustaleń faktycznych Sądu I instancji, mimo zaleceń Sądu Najwyższego. Zarzut  naruszenia art. 91 k.p.c. uzasadniono błędnym przyjęciem, że pełnomocnictwo procesowe obejmuje ex lege reprezentowanie strony przy ponownym rozpoznaniu  sprawy po wyroku kasacyjnym Sądu Najwyższego.
Z kolei pozwana Spółka zaskarżyła wyrok w pkt 3, tj. oddalającym jej wniosek restytucyjny. Zarzuciła naruszenie art. 410 § 2 k.c. oraz art. 367 § 1 k.c. wskutek  błędnego  przyjęcia, że spełnienie uprzednio świadczenia wobec jednego z wierzycieli solidarnych nie powoduje zaspokojenia pozostałych wierzycieli  solidarnych i że zwrotu można żądać tylko od tego wierzyciela, wobec którego  świadczenie spełniono.
Skarżąca Spółka wniosła o uchylenie wyroku w pkt 3 i o wydanie  orzeczenia reformatoryjnego uwzględniającego jej wniosek restytucyjny, a ewentualnie  o uchylenie  wyroku  w  pkt  3 i przekazania sprawy w tym zakresie  Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna powoda, zaskarżająca wyrok w całości, okazała się w  części niedopuszczalna, ponieważ rozstrzygnięcia zawarte w punktach pierwszym i trzecim sentencji zaskarżonego wyroku nie są orzeczeniami  niekorzystnymi dla strony powodowej. W judykaturze jest już ugruntowane  stanowisko, że skarga kasacyjna, w części zaskarżającej rozstrzygnięcia  korzystne dla  strony skarżącej, podlega odrzuceniu na podstawie art. 398
6
§ 3 w zw. z art. 398
6
§ 2 k.p.c. (v. postanowienie SN z dnia 25 lutego 2015 r., V CSK 450/14, niepubl.), ponieważ w tym zakresie jest niedopuszczalna z uwagi na nieistnienie po stronie skarżącej interesu w zaskarżeniu, czyli tzw. gravamen (por. uchwałę składu siedmiu sędziów z dna 15 maja 2014 r., III CZP 88/13, OSNC2014/11/108).
Wobec powyższego Sąd Najwyższy, działając na podstawie art. 398
6
§ 3 k.p.c., odrzucił w pkt 1 skargę kasacyjną powoda w części dotyczącej rozstrzygnięć zawartych w punktach 1 i 3 zaskarżonego wyroku, a merytorycznie rozpoznał tę  skargę w pozostałym zakresie, tj. w części zaskarżającej wyrok w pkt 2 oddalającym apelację strony  powodowej.
Brak podstaw do uwzględnienia apelacji powoda co do żądania zapłaty czynszu najmu za okres po 9 kwietnia 2010 r. oraz zapłaty odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu uzasadnił Sąd Apelacyjny aprobatą dla przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia ustalenia, że strona powodowa nie zrealizowała swojego obowiązku w postaci przyjęcia przedmiotu najmu od  najemcy, a więc dopuściła się zwłoki. Zwłoka strony powodowej z odbiorem lokalu od pozwanej po skutecznym zakończeniu stosunku najmu skutkowała w ocenie  Sądu Apelacyjnego bezzasadnością żądania zapłaty skierowanego do strony  pozwanej (s. 11 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).
Tymczasem zarzuty strony powodowej naruszenia wskazanych  w skardze kasacyjnej przepisów procesowych skarżąca uzasadnia kwestionowaniem  przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia ustaleń faktycznych, zarzucając sprzeczność tych ustaleń faktycznych ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Takie zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego przez stronę skarżącą skutku, ponieważ z mocy art. 398
3
§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być  zarzuty dotyczące m.in. ustalenia faktów. Również Sąd Najwyższy orzekający wcześniej w tej sprawie nie poczynił żadnych „zaleceń” odnośnie do ustaleń faktycznych, jak twierdzi strona powodowa, ponieważ dokonał jedynie wiążącej Sąd odwoławczy wykładni prawa materialnego, do czego był uprawniony z mocy art. 398
20
k.p.c.
Nie okazał się również trafny zarzut naruszenia art. 91 k.p.c., a uzasadniony  kwestionowaniem umocowania pełnomocnika powoda do występowania w postępowaniu apelacyjnym, toczącym się już po wydaniu przez Sąd Najwyższy w tej sprawie wyroku z dnia 14 czerwca  2013 r. (V CSK 330/12). Strona powodowa nie wskazuje na konkretny punkt spośród wymienionych w art. 91 k.p.c., którego  naruszenie miałoby być konsekwencją występowania w ponownym postępowaniu apelacyjnym tego samego pełnomocnika procesowego powoda. Uzasadnienie w  skardze kasacyjnej tego zarzutu stwierdzeniem, że  „…powód nie był należycie reprezentowany i nie mógł w sposób należyty przedstawić swoich zarzutów oraz twierdzeń”, nie dowodzi naruszenia art. 91 k.p.c. (postanowienie SN z dnia 15 grudnia 2011 r., II CZ 127/11, niepubl.). Profesjonalny pełnomocnik powoda, formułujący ten zarzut w rozpoznawanej skardze kasacyjnej, nie kwestionował uprzednio skuteczności swojego umocowania, reprezentując powoda na rozprawie apelacyjnej w dniu 6 grudnia 2013 r. (k. 296), a następnie będąc zawiadomiony przez Sąd o terminie kolejnej rozprawy w dniu 4 lutego 2014 r. (k. 312), na której reprezentował powoda (k. 347).
Wobec braku w skardze kasacyjnej powoda uzasadnionych podstaw, Sąd Najwyższy oddalił tę skargę na podstawie art. 398
14
k.p.c. w zakresie  podlegającym dopuszczalnej merytorycznej jej ocenie (punkt 1 in fine wyroku).
Z kolei skarga kasacyjna strony pozwanej podlegała uwzględnieniu wobec  trafności  zgłoszonych  w niej  zarzutów  błędnej  wykładni  wskazanych  przepisów prawa materialnego, której konsekwencją było oddalenie wniosku restytucyjnego  strony pozwanej skierowanego do powoda.
W ocenie Sądu odwoławczego, przeciwko uwzględnieniu wniosku o  orzeczenie zwrotu przez powoda spełnionego świadczenia przemawia okoliczność, że powód owego świadczenia nie uzyskał, a zatem art. 410 i nast.  k.c.  nie uzasadnia skutecznego domagania się od  niego żądania zwrotu.
W      piśmiennictwie       i w judykaturze przeważa stanowisko, że materialnoprawną podstawę do orzekania przed sąd o zwrocie spełnionego świadczenia stanowią przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, a  ściślej rzecz biorąc - o nienależytym świadczeniu. Odosobnionym jest jednostkowy pogląd, że art. 415 k.p.c. jest samodzielną podstawą roszczenia o restytucję stanowiącą w tym zakresie normę materialnoprawną.
Zważyć należy, że niekwestionowanym elementem ustaleń  faktycznych  jest  ustalenie, że w dacie spełnienia przez pozwaną całego świadczenia do rąk  B. C. istniało prawomocne orzeczenie sądowe będące wówczas źródłem solidarności czynnej po stronie wierzycieli, tj. spółki jawnej i B.  C. Skoro więc strona pozwana, jako dłużnik zobowiązany z mocy  istniejącego wówczas prawomocnego wyroku, spełniła w całości świadczenie do  rąk  jednego z wierzycieli solidarnych (B. C.), to wskutek jego  zaspokojenia, dług pozwanej wygasł względem wszystkich solidarnych wierzycieli  (art. 370 § 1 k.c.), a więc także względem spółki jawnej, której sukcesorem stał się następnie powó
d
. Innymi słowy, uwzględniając wskazane reguły określające istotę solidarności wierzycieli stwierdzić należy, że wygaśnięcie długu pozwanej z mocy art. 370 § 1 k.c. także wobec ówcześnie istniejącej spółki jawnej, będącej wówczas również solidarnym wierzycielem, w następstwie zaspokojenia B. C. (innego wierzyciela solidarnego), oznacza, że pozwana de iure spełniła świadczenie również na rzecz tej spółki jawnej, której bezspornym sukcesorem stał  się następnie powód. Nie można więc zaaprobować stanowiska Sądu odwoławczego, że powód M. W. nie uzyskał od pozwanej świadczenia, a to tylko dlatego, że fizycznie go nie otrzymał. Z mocy art. 415 k.p.c. dla uwzględnienia wniosku restytucyjnego, na podstawie art. 410 § 2 k.c., istotne jest to, czy de iure doszło do spełnienia świadczenia na rzecz podmiotu przeciwko któremu  wniosek  restytucyjny  został  skierowany, a nie to czy podmiot ten świadczenie to fizycznie otrzymał. Zaspokojenie któregokolwiek spośród wierzycieli solidarnych wywołuje przecież skutek w postaci spełnienia świadczenia również na  rzecz pozostałych wierzycieli solidarnych, skoro z mocy art. 367 § 1 k.c. dług wygasa względem wszystkich wierzycieli solidarnych.
Wobec powyższego zasadnym okazał się również zarzut błędnej wykładni art. 410 §  2 k.c., ponieważ w dacie wyrokowania przez Sąd odwoławczy (art. 316 k.p.c.) należało przyjąć, że świadczenie spełnione uprzednio przez pozwaną na rzecz wszystkich wówczas wierzycieli solidarnych poprzez zaspokojenie jednego z nich jest obecnie świadczeniem nienależnym, a to wobec późniejszego odpadnięcia podstawy  spełnienia tego świadczenia w następstwie zanegowania przez Sąd Najwyższy istnienia zobowiązania solidarnego po stronie wierzycieli.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną strony pozwanej i orzekł jak w pkt 2 sentencji na podstawie art. 398
15
§ 1 k.p.c.