V CSK 32/09

Sygn. akt V CSK 32/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 września 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) w sprawie z powództwa P.S. (następcy prawnego C.S.) i D.P. przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 września 2009 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...], uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 (pierwszym), w punkcie 2 (drugim) w części oddalającej apelację pozwanego oraz w pkt 3 (trzecim) i 4 (czwartym) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Powodowie dochodzą od pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez upadłe i wykreślone z rejestru przedsiębiorstwo państwowe „D.", w latach 1988 -1999 r., z nieruchomości stanowiącej własność ich poprzedników prawnych. Sąd pierwszej instancji uwzględnił w części powództwo, ustalając bezsporność faktu korzystania przez to przedsiębiorstwo państwowe z przedmiotowej nieruchomości. Ustalił nadto, że 14 lipca 2005 roku zakończone zostało postępowanie upadłościowe tego przedsiębiorstwa państwowego, a 18 listopada 2005 roku zostało ono wykreślone z Krajowego Rejestru Sądowego. Za podstawę odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa Sąd Okręgowy przyjął art. 40 § 2 k.c., albowiem pozwany ten nieodpłatnie przejął mienie pozostałe po ukończeniu postępowania upadłościowego przedsiębiorstwa państwowego, z mocy art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 roku o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 2002 r. Nr 12, poz. 981 ze zm.), cytowanej dalej jako ustawa o p.p. W ocenie Sądu pierwszej instancji Skarb Państwa odpowiada w takiej sytuacji, na podstawie art. 40 § 2 k.c., za długi zlikwidowanej osoby prawnej do wysokości przejętego mienia. W wyniku rozpoznania apelacji obu stron Sąd Apelacyjny uwzględnił w części apelację powodów przez podwyższenie zasądzonych kwot w uwzględnieniu należności za dłuższy okres, natomiast apelację pozwanego – Skarbu Państwa, kwestionującą samą zasadę odpowiedzialności, oddalił w całości jako nie uzasadnioną. Wykładnię prawa materialnego Sąd drugiej instancji uznał za trafną w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym, aprobując odpowiedzialność pozwanego na podstawie art. 40 § 2 k.c. Stwierdził, że nieodpłatne przejęcie mienia z reguły wiąże się z przejęciem odpowiedzialności na podstawie tego przepisu za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa. W ocenie Sądu odwoławczego, skoro ustawodawca dopuszcza przedstawienie niezaspokojonych długów 3 przedsiębiorstwa państwowego po jego likwidacji, to skoro dłużnikiem nie może być przedsiębiorstwo państwowe - bo ono nie istnieje - to jest nim Skarb Państwa. Wykreślenie przedsiębiorstwa państwowego „D." w upadłości z KRS na mocy postanowienia z dnia 18 listopada 2005 r. przy równoczesnym przejęciu przez Ministra Skarbu Państwa jego środków finansowych w łącznej wysokości 3.012.430,96 zł (trzy miliony dwanaście tysięcy czterysta trzydzieści złotych 96/100) nie może zwolnić pozwanego od odpowiedzialności za zapłatę wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości, stwierdził Sąd Apelacyjny. Apelację pozwanego Sąd ten ocenił jako niepowołującą okoliczności podważających prawidłowość stanowiska Sądu pierwszej instancji o istnieniu podstawy odpowiedzialności pozwanego za zapłatę wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości przed wykreśleniem z rejestru przedsiębiorstwa państwowego. Pozwany Skarb Państwa zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego niemal w całości, jedynie z wyłączeniem, zawartego w pkt 2) sentencji, rozstrzygnięcia oddalającego w pozostałym zakresie apelację powodów. Skarga kasacyjna oparta została na zarzutach mieszczących się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej. Skarżący zarzucił naruszenie art. 40 § 2 k. c. w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy o p.p., poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie wskutek przyjęcia, że pozwany Skarb Państwa przejął zobowiązania przedsiębiorstwa państwowego, które przestało istnieć po przeprowadzeniu postępowania upadłościowego i wykreśleniu z rejestru. Natomiast naruszenie art. 40 § 1 k.c. uzasadnione jest niezastosowaniem i w konsekwencji wadliwym przyjęciem, że pozwany ponosi odpowiedzialność za zobowiązania przedsiębiorstwa państwowego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że art. 40 § 2 k.c. jest podstawą solidarnej odpowiedzialności Skarbu Państwa z istniejącą osobą prawną za jej zobowiązania powstałe w okresie, gdy przejęty składnik majątku stanowił własność danej osoby prawnej. W ocenie strony skarżącej, na podstawie art. 40 § 2 k.c. dochodzi do tzw. kumulatywnego przystąpienia przez Skarb Państwa do długu, a zatem konstrukcja tego przepisu zakłada, że dług nie przechodzi na Skarb 4 Państwa, lecz w stosunku zobowiązaniowym pojawiają się dwaj dłużnicy. Oznacza to w ocenie pozwanego, że przepis art. 40 § 2 k.c. w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. nie może stanowić podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa za niezaspokojone zobowiązania przedsiębiorstwa państwowego, którego byt prawny ustał. Tymczasem pozwany przejął mienie przedsiębiorstwa w chwili, gdy ono już nie istniało, co wyklucza odpowiedzialność pozwanego na podstawie art. 40 § 2 k.c., a zastosowanie znajduje ogólna zasada przewidziana w art. 40 § 1 k.c., wywodzi strona skarżąca. Powód P.S. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i o zasadzenie na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, oceniając stanowisko strony skarżącej jako zbyt sformalizowane i oparte wyłącznie na wykładni literalnej art. 40 § 2 k.c., w sytuacji gdy nieodzowne jest zastosowanie wykładni celowościowej oraz art. 5 k.c. Z kolei powódka D.P. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego wywodząc, że art. 40 § 2 k.c. jest podstawą obciążenia Skarbu Państwa za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego powstałe w czasie przed przejęciem pozostałego po likwidacji mienia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Państwowe osoby prawne występują w stosunkach cywilnoprawnych jako samodzielne podmioty prawa cywilnego, posiadające własny, odrębny od Skarbu Państwa, majątek (art. 34 k.c.). Uznanie przez ustawodawcę samodzielności organizacyjnej i majątkowej tych podmiotów, będące konsekwencją przyznania im przymiotu osobowości prawnej, znajduje swoje odbicie także na płaszczyźnie odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte przez te podmioty we własnym imieniu i na własny rachunek. Skarb Państwa nie ponosi bowiem odpowiedzialności za zobowiązania państwowych osób prawnych, jak i te, stanowiące odrębny podmiot prawa, nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte przez Skarb Państwa (art. 40 § 1 k.c.). Zasada wzajemnej nieodpowiedzialności Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych ulega modyfikacji w razie nieodpłatnego 5 przejęcia, na podstawie obowiązujących ustaw, mienia państwowej osoby prawnej na rzecz Skarbu Państwa. W takiej sytuacji ten ostatni ponosi solidarną odpowiedzialność z państwową osobą prawną za zobowiązania powstałe w okresie, gdy składnik mienia stanowił własność osoby prawnej z tym, że jego odpowiedzialność jest ograniczona do wartości przejętego składnika mienia ustalonej według stanu z chwili przejęcia, a według cen z chwili zapłaty (art. 40 § 2 k.c.). Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego zmierzają – w swej treści – do kwestionowania prawidłowości, przyjętej przez sądy obu instancji, konstrukcji przypisującej Skarbowi Państwa odpowiedzialność za zobowiązania upadłego i wykreślonego z rejestru przedsiębiorców KRS przedsiębiorstwa państwowego w oparciu o przepis art. 40 § 2 k.c. Zdaniem skarżącego, sądy orzekające w sprawie dokonały błędnej subsumcji przyjmując, że hipotezą przywołanego przepisu objęte są także sytuacje przejęcia przez Skarb Państwa, na podstawie ustawy, mienia pozostałego po upadłym i wykreślonym z rejestru przedsiębiorstwie państwowym – tak jak to miało miejsce w przedmiotowym stanie faktycznym. W jego ocenie, art. 40 § 2 k.c. dotyczy wyłącznie sytuacji przejęcia mienia od istniejącej osoby prawnej i nie ma podstaw do zastosowania tego przepisu także w sytuacji przejęcia mienia przez Skarb Państwa pozostałego po państwowej osobie prawnej w następstwie ustania jej bytu prawnego. Istota problemu, wobec tak wyrażonego stanowiska skarżącego, sprowadza się zatem do ustalenia właściwej wykładni art. 40 § 2 k.c. oraz art. 49 ust. 1 ustawy o p.p., a w konsekwencji rozstrzygnięcia, czy Skarb Państwa, w oparciu o powołane przepisy, ponosi odpowiedzialność za zobowiązania wykreślonego z rejestru przedsiębiorstwa państwowego. W starszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, ukształtowanym głównie przed nowelizacją art. 49 ust. 1 ustawy o p.p., dokonaną ustawą z dnia 5 grudnia 2002 roku o zmianie ustawy o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa, ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2002 r. Nr 240, poz. 2055 ze zm.), reprezentowane jest stanowisko udzielające pozytywnej odpowiedzi na przedstawione zagadnienie. Wskazuje się w nich – odwołując się do treści art. 49 6 ust. 1 ustawy o p.p., w brzemieniu sprzed nowelizacji – że przejęcie mienia na podstawie tego przepisu poprzedza moment wykreślenia przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego, a tym samym istnieje okres, w którym byt prawny zachowują dwa podmioty – Skarb Państwa oraz przedsiębiorstwo państwowe. Wobec tego możliwe jest zastosowanie. przewidzianej przez art. 40 § 2 k.c., konstrukcji solidarnej odpowiedzialności dotychczasowego dłużnika, którym jest znajdujące się w likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwo państwowe i przystępującego do długu Skarbu Państwa. Dopiero w następstwie utraty bytu prawnego przez jedno z nich, wyłącznie odpowiedzialny zostaje drugi podmiot (por. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1992 roku, sygn. akt l PZP 56/92 publ. OSNCP 1993, nr 4, poz. 50; wyrok SN z dnia 26 maja 1995 r., sygn. akt l PRN 18/95, publ. OSNAPiUS 1995, nr 22, poz. 275). W nowszym orzecznictwie – odmiennie niż w przedstawionych wyżej orzeczeniach – podkreśla się, że art. 40 § 2 k.c. nie ma zastosowania w odniesieniu do odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania zlikwidowanych przedsiębiorstw państwowych (por. wyrok SN z dnia 22 lutego 2006 roku, sygn. akt III CSK 4/06, publ. Biul. SN 2006, nr 4 poz. 11; wyrok SN z dnia 27 marca 2008 r. sygn. akt II CSK 556/07, niepubl.). Argumentując to stanowisko, Sąd Najwyższy wskazał, że w następstwie nowelizacji art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. ustawą z dnia 5 grudnia 2002 roku i zastąpienia zwrotu „po likwidacji lub upadłości" sformułowaniem „z dniem wykreślenia przedsiębiorstwa państwowego z rejestru" przejście mienia po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym następuje dopiero w momencie ustania jego bytu prawnego (wykreślenia go z rejestru). Tym samym nie ma okresu, w którym istniałaby solidarna odpowiedzialność dwóch podmiotów (Skarbu Państwa i przedsiębiorstwa państwowego). Wykluczone jest zatem przyjęcie koncepcji, prezentowanej w uchwale l PZP 56/92 oraz w wyroku l PRN 18/95, zakładającej, że w momencie przejęcia mienia przez Skarb Państwa, na podstawie art. 49 ust. 1 ustawy o p.p., istnieją dwa podmioty – znajdujące się w likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwo państwowe oraz przejmujący jego majątek Skarb Państwa. W wyroku SN z dnia 8 sierpnia 2007 roku, sygn. akt l CSK 181/07, (niepubl.) wyrażono dalej idący pogląd, zgodnie z którym art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. także 7 w brzemieniu sprzed nowelizacji, wprowadzonej ustawą z dnia 5 grudnia 2002 roku, nie stanowił podstawy do przejęcia przez Skarb Państwa odpowiedzialności za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego. W uzasadnieniu tego orzeczenia podkreślono, że art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. w brzmieniu sprzed nowelizacji (15 styczeń 2002 r.) zakłada przejęcie przez Skarb Państwa mienia, a więc aktywów (art. 44 k.c.), po likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa państwowego. Użycie w tym przepisie zwrotu „po likwidacji", „po upadłości" oznaczało, że chodziło tu o czas po zakończeniu likwidacji lub upadłości. Nie było zatem podstaw do uznania, że przejęcie mienia następuje od przedsiębiorstwa państwowego, a więc w trakcie jego likwidacji lub upadłości. Argumentowano przy tym, że użytemu w tym przepisie sformułowaniu „z dniem likwidacji" nie można nadać innego znaczenia, niż to które wynika z definicji zawartej w art. 18a ust. 1 ustawy o p.p., zgodnie z którą likwidacja obejmuje także wykreślenie przedsiębiorstwa z rejestru sądowego. W motywach orzeczenia odwołano się także do argumentu celowościowego, podnosząc, że nowelizacja art. 49 ust. 1 ustawy o p.p., a przede wszystkim zastąpienie sformułowania „z dniem likwidacji" określeniem „z dniem wykreślenia przedsiębiorstwa państwowego z rejestru", wskazuje na to samo ratio legis, polegające na wprowadzeniu szczególnej regulacji prawnej umożliwiającej przejęcie przez Skarb Państwa – Ministra właściwego Skarbu Państwa mienia pozostałego po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, przy czym przez likwidację należało rozumieć ustanie bytu prawnego przedsiębiorstwa państwowego. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w tej sprawie w pełni przychyla się do stanowiska, że art. 40 § 2 k.c. w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. w brzmieniu sprzed jak i po nowelizacji z dnia 15 stycznia 2003 roku, nie stanowi podstawy do przejęcia przez Skarb Państwa odpowiedzialności za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego. Zwrócić bowiem należy uwagę, że przesłanką zastosowania, przewidzianej przez art. 40 § 2 k.c., konstrukcji tzw. kumulatywnego przystąpienia do długu, jest jednoczesne istnienie, w momencie przejęcia mienia, dwóch podmiotów – dotychczasowego dłużnika (państwowej osoby prawnej) oraz przystępującego do długu Skarbu Państwa. Istota tej konstrukcji prawnej zakłada bowiem, że nadal trwa zobowiązanie dłużnika (państwowej osoby prawnej), jako 8 zaciągnięte przez niego, tyle tylko, że od czasu nieodpłatnego przejęcia mienia ex legę odpowiada za długi (solidarnie) także Skarb Państwa. Kumulatywne przystąpienie do długu stanowi zatem z woli ustawodawcy podmiotowe przekształcenie stosunku zobowiązaniowego po stronie dłużniczej, w którym przystąpienie do długu osoby trzeciej nie powoduje zwolnienia dotychczasowego dłużnika z odpowiedzialności za zaciągnięte przez niego zobowiązanie. Przepis art. 40 § 2 k.c. zakłada więc istnienie dwóch podmiotów w momencie dokonania przesunięcia majątkowego (nieodpłatnego przejęcia mienia), na co wskazuje użyte w tym przepisie sformułowanie „od państwowej osoby prawnej". W przedmiotowym stanie faktycznym wykreślenie przedsiębiorstwa państwowego z rejestru przedsiębiorców KRS nastąpiło w dniu 18 listopada 2005 r., a zatem do przejęcia mienia przez Skarb Państwa, po upadłym przedsiębiorstwie, ma zastosowanie art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. w brzemieniu po nowelizacji z dnia 15 stycznia 2003 roku. Jak wskazano powyżej, art. 49 ust. 1 dotyczy przejęcia przez Skarb Państwa mienia przedsiębiorstwa państwowego pozostałego po ustaniu jego bytu prawnego (wykreśleniu z rejestru), a zatem nie może mieć zastosowania w takich sytuacjach art. 40 § 2 k.c. Hipoteza tego przepisu zakłada bowiem, że w momencie przejęcia mienia, istnieją dwa podmioty, pomiędzy którymi następuje przesunięcie majątkowe. Z tych też względów, zarzut naruszenia art. 40 § 2 k.c. w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. należy uznać za słuszny. Rację należy przyznać skarżącemu także odnośnie do drugiego z podniesionych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego. W stanie prawnym obowiązującym na dzień przejęcia mienia przez Skarb Państwa, po wykreślonym z rejestru przedsiębiorstwie państwowym (18 listopad 2005 r.), nie obowiązywał żaden przepis uzasadniający przypisanie Skarbowi Państwa odpowiedzialności za zobowiązania wykreślonego z rejestru przedsiębiorstwa państwowego, wobec czego zastosowanie powinna mieć ogólna zasada braku odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania państwowych osób prawnych (art. 40 § 1 k.c.). 9 Z tych też względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. orzekł jak w sentencji. W przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.