V CSK 291/12

Sygn. akt V CSK 291/12 POSTANOWIENIE Dnia 16 maja 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) w sprawie z wniosku D. K. przy uczestnictwie Gminy W. o wpis w dziale III księgi wieczystej […] roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 maja 2013 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 4 listopada 2011 r., oddala skargę kasacyjną i odstępuje od obciążenia wnioskodawczyni kosztami postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego, którym oddalony został wniosek o wpis w dziale trzecim księgi wieczystej […] roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, obejmującej wskazane działki gruntu. Właścicielem nieruchomości objętej wymienioną księgą wieczystą jest Gmina Miejska W. Z dołączonego do wniosku zaświadczenia Starosty Powiatu W. wynika, że prowadzi on, na żądanie wnioskodawczyni, postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Sąd Okręgowy uznał, że wniosek nie ma materialnoprawnej podstawy do żądania ujawnienia wpisu ostrzeżenia o wystąpieniu w trybie art. 136 i nast. u.g.n. o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Podstawowym warunkiem wpisu, stosownie do art. 16 ust. 1 i 2 u.k.w.h., jest dopuszczenie go przez ustawę, a przepisu przewidującego takie uprawnienie nie ma w ustawie o gospodarce nieruchomościami. Nie podzielił poglądu wyrażonego w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2001 r., IV CZ 141/00, niepubl. Za zbędną w tej sytuacji uznał kwestię istnienia dokumentu, który powinien stanowić podstawę wpisu. Wnioskodawczyni w skardze kasacyjnej powołała podstawę naruszenia prawa materialnego, przewidzianą w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., polegającego na błędnej wykładni art. 16 ust. 1 u.k.w.h., przez przyjęcie, że roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie podlega ujawnieniu w księdze wieczystej jako roszczenie osobiste, ponieważ nie dozwala go, w dostatecznie wyraźny sposób, przepis rangi ustawowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest pozbawiona uzasadnionych podstaw. Zakres kognicji Sądu Najwyższego rozpoznającego skargę kasacyjną, będącą nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, wyznaczają, stosownie do art. 39813 § 1 k.p.c., zarzuty objęte jej podstawą, granice zaskarżenia, wnioski 3 i przyczyny nieważności postępowania. Oznacza to, że rozważania Sądu Najwyższego mogą dotyczyć jedynie kwestii naruszenia powołanego przepisu prawa materialnego. Celem prowadzenia księgi wieczystej, zgodnie z art. 1 k.w.h., jest ustalenie stanu prawnego nieruchomości, który obejmuje ogół praw rzeczowych do tej nieruchomości oraz podlegające ujawnieniu niektóre prawa osobiste i roszczenia, przykładowo wskazane w art. 16 ust. 2 k.w.h. Każde prawo rzeczowe może być ujawnione przez wpis w księdze wieczystej. Natomiast prawa osobiste i roszczenia tylko w wypadkach w ustawie przewidzianych (art. 16 ust. 1 k.w.h.). Oznacza to, że poza tymi wypadkami wpis jako niedopuszczalny nie wywoła skutku przewidzianego w art. 17 u.k.w. Wykładnia gramatyczna i systemowa art. 16 ust. 2 k.w.h. prowadzą do powszechnie przyjmowanego wniosku, że wyszczególnienie w tym przepisie praw osobistych i roszczeń nie ma charakteru wyczerpującego, a te w nim wymienione mieszczą się w zakresie pojęciowym zwrotu „w wypadkach przewidzianych w przepisach ustawowych” (art. 16 ust. 1 k.w.h.). W piśmiennictwie wysunięte zostało zapatrywanie, że za „wypadki” objęte tym przepisem uznać należy te, w których przepis wprost przewiduje dokonanie wpisu w księdze wieczystej, jak też, gdy wyposaża dane prawo lub roszczenie w elementy właściwe prawu rzeczowemu, których cel jest zbieżny z założeniem ujawnienia w księdze wieczystej praw rzeczowych. Wpis prawa lub roszczenia ma zabezpieczyć realizację zamierzonych zmian stanu prawnego, a zatem z natury ma charakter tymczasowy. Nie podważa on domniemania z art. 3 k.w.h., ale sygnalizuje możliwość dokonania zmiany. Analiza wymienionych w art. 16 ust. 2 k.w.h. praw osobistych i roszczeń zezwala na przyjęcie, że o dopuszczalności ujawnienia ich w księdze wieczystej decyduje treść odnosząca się do nieruchomości oraz rzeczywiste istnienie. Do roszczeń przyszłych zaliczane są w literaturze takie roszczenia, które jeszcze nie powstały, z uwagi na niespełnienie kreatywnej przesłanki przewidzianej normą prawną, wolą stron, zdarzeniem prawnym lub określonym stanem. Jako przykład podawane jest roszczenie wynikające z oferty uczynionej z odrębnym terminem w rozumieniu art. 66 k.c., czy też o zwrot spełnionego świadczenia. 4 Zgodnie z wyrażoną w art. 31 ust. 1 k.w.h. zasadą, podstawą wpisu może być dokument odzwierciedlający w całości zdarzenie powodujące zmianę stanu prawnego, który podlega ujawnieniu w księdze wieczystej. W odniesieniu do wpisów praw osobistych lub roszczeń warunek ten uległ złagodzeniu albowiem zgodnie z art. 32 ust. 2 k.w.h. do tych wpisów wystarcza dokument obejmujący zgodę na wpis roszczenia. Jednak i w tych wypadkach dokumenty te muszą spełniać przewidziane w art. 31 ust. 1 k.w.h., wymagania co do formy z podpisem notarialnie poświadczonym lub innej formy przewidzianej w przepisach szczególnych. Tych warunków nie spełnia zaświadczenie o wszczęciu postępowania administracyjnego pochodzące od organu, przed którym toczy się to postępowanie. Przepis art. 136 ust. 3 u.g.n. stanowi, że poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części wystąpić należy do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Żądanie to uznawane jest w piśmiennictwie za szczególnego rodzaju rzeczowe prawo podmiotowe, którego treścią jest domaganie się zwrotu nieruchomości. Ma ono co do zasady cywilnoprawny charakter, ale jego realizacja następuje w drodze postępowania administracyjnego. Decyzja wydana w uwzględnieniu wniosku wywołuje skutek rzeczowy z chwilą gdy stanie się ostateczna; samo zgłoszenie żądania nie podważa skutków wywłaszczenia. Wszczęcie postępowania administracyjnego dotyczącego zwrotu wywłaszczonej nieruchomości nie wywołuje stanu niezgodności nieruchomości z rzeczywistym stanem prawnym. Generalnie żądanie objęte art. 136 ust. 3 u.g.n. zaliczane jest do roszczeń o przeniesienie własności nieruchomości z art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h. Nie oznacza to jednak, że wystąpienie z wnioskiem o zwrot nieruchomości jest równoznaczne z przysługiwaniem wnioskodawcy roszczenia o przeniesienie jej własności, skoro w postępowaniu administracyjnym poczynione być muszą ustalenia zezwalające na ocenę istnienia materialnoprawnych przesłanek zwrotu, które będą podstawą decyzji administracyjnej. Wobec tego do czasu wydania pozytywnej decyzji nie można 5 skutecznie powoływać się na roszczenie, które mogłoby być podstawą ujawnienia w księdze wieczystej na zasadzie art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h. Przekonanie o zasadności wniosku o zwrot nieruchomości nie może być traktowane jako roszczenie przyszłe, jeśli istnienie przesłanek roszczenia jest przedmiotem kontrowersji, które rozstrzygnięte być muszą decyzją administracyjną. Powołane w skardze kasacyjnej orzeczenia Sądu Najwyższego nie potwierdzają trafności podniesionego zarzutu naruszenia prawa materialnego. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2001 r., IV CZ 141/00, niepubl. wyrażony został ogólny pogląd dopuszczający zaliczenie roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości do roszczeń objętych art. 16 ust. 1 k.w.h., który nie zawiera jednak rozważań dotyczących przesłanek umożliwiających domaganie się ujawnienia go w księdze wieczystej. Postanowienia z dnia 26 października 2005 r., V CK 776/04, niepubl. i z dnia 16 stycznia 2009 r., III CSK 233/08, niepubl., dotyczą odmiennego stanu spraw i nie mogą mieć wiążącego znaczenia dla oceny każdej sprawy dotyczącej wykładni art. 16 k.w.h. Sąd Okręgowy prawidłowo stwierdził brak uprawnienia wnioskodawczyni do domagania się wpisu ostrzeżenia o toczącym się postępowaniu administracyjnym. Nie stanowi takiej podstawy art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h., ponieważ informacji o tym postępowaniu nie można traktować jako roszczenia przewidzianego tym przepisem. Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 39814 k.p.c. Na zasadzie art. 102 w związku z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c. Za odstąpieniem od obciążenia skarżącej kosztami postępowania kasacyjnego na zasadzie art. 102 w związku z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c. przemawiał charakter sprawy oraz znaczenie dla skarżącej rozpoznania złożonej skargi. es