III CZP 15/11

Uchwała z dnia 12 maja 2011 r., III CZP 15/11 
 
Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Mirosław Bączyk 
Sędzia SN Dariusz Dończyk 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Iwony W. przeciwko Łukaszowi Ć. i 
Agnieszce Ć. o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, po rozstrzygnięciu w 
Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 maja 2011 r. zagadnienia 
prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z 
dnia 19 stycznia 2011 r.: 
"Czy wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków, może 
domagać się uznania czynności prawnej – darowizny własnościowego 
spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, dokonanej przez obojga małżonków 
za bezskuteczną, na podstawie art. 527 § 1 k.c., tylko w odniesieniu do 
rozporządzenia tym prawem przez dłużnika, w sytuacji, gdy małżonek dłużnika nie 
wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania zgodnie z art. 41 § 1 k.r.o., w 
brzmieniu obowiązującym od dnia 20 stycznia 2005 r.?" 
podjął uchwałę: 
 
Wierzyciel, którego dłużnikiem jest jeden z małżonków, może żądać na 
podstawie art. 527 § 1 k.c. uznania za bezskuteczną czynności prawnej 
dokonanej przez obu małżonków i dotyczącej ich majątku wspólnego, gdy 
małżonek dłużnika nie wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania w myśl art. 
41 § 1 k.r.o. 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy w Częstochowie wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2010 r. uznał za 
bezskuteczną względem powódki Iwony W. umowę darowizny spółdzielczego 
własnościowego prawa do lokalu, zawartą dnia 28 lutego 2008 r. między 
pozwanymi a małżonkami Teresą i Waldemarem Ć. – w zakresie prawa 

przeniesionego przez Teresę Ć. – w celu zaspokojenia wierzytelności powódki 
wobec Teresy Ć. w kwocie 183 918,32 zł z odsetkami. U podłoża tego 
rozstrzygnięcia legło ustalenie, że przedmiot darowizny stanowił wspólność 
ustawową małżeńską darczyńców, a zobowiązanie Teresy Ć. nie powstało w 
wyniku czynności prawnej dokonanej za zgodą jej męża. 
Rozpoznając apelację pozwanych, Sąd Apelacyjny w Katowicach powziął 
poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi 
Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione zagadnienie prawne powstało po wejściu w życie ustawy z 
dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz 
niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691 – dalej: "ustawa nowelizująca"), 
którą dokonano kompleksowej nowelizacji przepisów kodeksu rodzinnego i 
opiekuńczego w zakresie stosunków majątkowych małżonków, w tym reguł 
dotyczących możliwości zaspokojenia się przez wierzyciela jednego z małżonków z 
majątku wspólnego. W stanie prawnym poprzedzającym wejście w życie ustawy 
nowelizującej zasadnicze znaczenie miał w tym względzie art. 41 k.r.o., 
ustanawiający zasadę, że zaspokojenia z majątku wspólnego może żądać także 
wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków. Odstępstwo od tej 
zasady dotyczyło sytuacji, w której wierzytelność powstała przed powstaniem 
wspólności ustawowej albo gdy dotyczyła ona odrębnego majątku jednego z 
małżonków. Wierzyciel mógł wtedy żądać zaspokojenia tylko z odrębnego majątku 
dłużnika oraz z wynagrodzenia za pracę lub za inne usługi świadczone osobiście 
przez dłużnika, jak również z korzyści uzyskanych przez dłużnika z jego praw 
autorskich twórcy, praw twórcy wynalazku, wzoru lub projektu racjonalizatorskiego. 
Ponadto, sąd mógł każdorazowo ograniczyć lub wyłączyć możliwość zaspokojenia 
się z majątku wspólnego przez wierzyciela, którego dłużnikiem był tylko jeden z 
małżonków, jeżeli ze względu na charakter wierzytelności albo stopień 
przyczynienia się małżonka będącego dłużnikiem do powstania majątku wspólnego, 
zaspokojenie z majątku wspólnego byłoby sprzeczne z zasadami współżycia 
społecznego. 
Ustawa nowelizująca ograniczyła przypadki, w których wierzyciel jednego z 
małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej może uzyskać 
zaspokojenie z majątku wspólnego. Według art. 41 k.r.o. obecnym brzmieniu jest to 

dopuszczalne tylko wówczas, gdy małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą 
drugiego małżonka. W braku takiej zgody albo jeżeli zobowiązanie nie wynika z 
czynności prawnej, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego 
dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z 
innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści, o których mowa w art. 33 pkt 
9 k.r.o. Jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, 
zaspokojenie wierzyciela może nastąpić także z przedmiotów majątkowych 
wchodzących w skład przedsiębiorstwa. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu 
ustawy nowelizującej, możliwość zaspokojenia się z majątku wspólnego 
pozostawiono w ten sposób zapobiegliwości wierzycieli, w których interesie jest 
uzyskanie zgody małżonka kontrahenta na dokonanie czynności (Sejm IV kadencji, 
druk nr 1566). W literaturze zauważa się, że realizację tych rozwiązań 
materialnoprawnych zapewniają art. 7761, 787 i 7871 k.p.c. (...) 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego sprzed nowelizacji art. 41 § 1 k.r.o. 
przyjmowano dopuszczalność zaskarżenia przez wierzyciela skargą pauliańską 
czynności prawnej (darowizny) dokonanej przez oboje małżonków na rzecz osoby 
trzeciej (m.in. dziecka tych małżonków), gdy przedmiot darowizny wchodził do ich 
majątku wspólnego i nastąpiły wszystkie przesłanki skargi (art. 527 k.c.). Nie było 
wątpliwości, że skarga pauliańska może służyć wierzycielowi (np. wekslowemu) do 
uznania za bezskuteczną umowy darowizny nieruchomości rolnej, w której 
darczyńcami są oboje małżonkowie i mają status dłużników wekslowych (art. 47 
ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe, Dz.U. Nr 37, poz. 282), oboje 
byli zatem dłużnikami w rozumieniu art. 527 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego 
dnia 9 maja 2001 r., II CKN 469/10, nie publ.). Dłużnikami w rozumieniu art. 527 k.c. 
mogą być zawsze dłużnicy odpowiadający solidarnie za dług wobec wierzyciela; np. 
wspólnik spółki jawnej jest wobec wierzyciela tej spółki dłużnikiem w rozumieniu art. 
527 i 530 k.c. w związku z art. 22 § 2 k.s.h. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 
listopada 2006 r., II CSK 250/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 155). 
Przyjmowano także dopuszczalność skargi pauliańskiej w sytuacji, w której 
status prawny dłużnika miał tylko jeden z małżonków, a przedmiot zaskarżonej 
skargą umowy darowizny – dokonanej przez małżonków – wchodził do ich majątku 
wspólnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III CZP 
72/03, OSP 2004, nr 9, poz. 116 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2003 
r., IV CKN 204/01, OSNC 2004, nr 9, poz. 138.). Niezależnie od różnic w zakresie 

określenia sytuacji prawnej małżonka niebędącego dłużnikiem wobec wierzyciela 
współmałżonka (...), w orzecznictwie Sądu Najwyższego traktowano małżonka 
odpowiadającego na podstawie art. 41 § 1 k.r.o. jako „dłużnika” w rozumieniu art. 
527 i nast. k.c. 
Jeżeli ex lege przewidziano odpowiedzialność cywilną małżonka ograniczoną 
do majątku wspólnego (art. 41 § 1 k.r.o.), to również wobec małżonka 
odpowiadającego za dług cudzy mogą zaktualizować się przesłanki skargi 
pauliańskiej, gdy w wyniku czynności prawnej obu małżonków powstał stan 
uniemożliwiający zaspokojenie chronionej wierzytelności także z majątku 
wspólnego (art. 527 § 2 k.c.). Przyznanie małżonkowi dłużnika statusu prawnego 
dłużnika w rozumieniu art. 527 k.c. pozwala na przyjęcie bezskuteczności czynności 
prawnej dokonanej przez obu małżonków w całości, a nie tylko w odniesieniu do 
małżonka zadłużonego wobec wierzyciela (por. uzasadnienie uchwały Sądu 
Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III CZP 72/03). 
W obecnym stanie prawnym małżonek dłużnika nieudzielający zgody na 
zaciągnięcie określonego zobowiązania nie odpowiada w zasadzie za to 
zobowiązanie nawet majątkiem wspólnym, poza pewnymi wyjątkami (art. 41 § 1 i 2 
k.r.o.). Z rozwiązaniem takim zostało skorelowane – przewidziane w art. 52 § 1a 
k.r.o. – uprawnienie przysługujące wierzycielowi, jeżeli uprawdopodobni, że 
zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga 
dokonania podziału majątku wspólnego małżonków. Otwiera się wówczas 
możliwość uzyskania zaspokojenia należności wierzyciela z majątku osobistego 
zadłużonego małżonka i w ten sposób dochodzi do zagwarantowania stosownej 
ochrony prawnej także małżonkowi, który wcześniej nie wyraził zgody na 
zaciągnięcie zobowiązania przez współmałżonka. 
W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. uzasadnienie wyroku 
z dnia 6 czerwca 2003 r., IV CKN 204/01) zauważono, że przyjęte rozwiązania w 
zakresie ukształtowania odpowiedzialności małżonka za długi innego małżonka, nie 
mogą eliminować lub ograniczać możliwości posługiwania się skargą pauliańską 
wobec rozporządzeń obejmujących składniki majątku wspólnego, dokonywanych 
przez małżonków in fraudem creditoris (art. 527 i nast. k.c.). W przeciwnym razie 
doszłoby do znacznego osłabienia zasadniczych funkcji ochronnych tego środka 
prawnego przysługującego wierzycielom i związanego z każdą wierzytelnością (np. 
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 184/09, OSNC-ZD 

2010, nr C, poz. 86). Nie odpowiadałoby to z pewnością także podstawowym 
założeniom reformy małżeńskiego prawa majątkowego dokonanej ustawą 
nowelizującą, mającej na celu unowocześnienie reguł uczestniczenia małżonków 
pozostających we wspólności ustawowej w obrocie prawnym. 
Powstaje kwestia ujęcia podstawowych przesłanek skuteczności skargi 
pauliańskiej w razie dokonania czynności prawnej przez obu małżonków, 
obejmującej składniki ich majątku wspólnego, gdy małżonek niebędący dłużnikiem 
nie odpowiada majątkiem wspólnym za dług cudzy i nie można mu – jak w 
poprzednim stanie prawnym – przypisać statusu dłużnika w rozumieniu art. 527 k.c. 
Ochronny cel skargi pauliańskiej przemawia za tym, aby dopuścić tę skargę 
także wówczas, gdy nielojalne wobec wierzyciela rozporządzenie majątkowe 
podejmowane było nie tylko przez małżonków mających status dłużników w 
rozumieniu art. 527 k.c., ale przynajmniej z udziałem jednego takiego dłużnika. Sam 
udział małżonka niebędącego dłużnikiem wierzyciela w czynności prawnej noszącej 
cechy czynności fraudacyjnej jest wystarczającą okolicznością przemawiającą za 
możliwością uznania całej czynności prawnej za bezskuteczną wobec wierzyciela 
(art. 532 k.c.), a nie tylko za zakwestionowaniem jej skuteczności wobec 
zadłużonego małżonka. Przepisy art. 531 § 1 i art. 532 k.c., a także wyraźnie 
egzekucyjny cel skargi pauliańskiej przesądzają możliwość uznania za 
bezskuteczną całej zaskarżonej czynności prawnej, a nie jej części, ujętej 
podmiotowo (wobec określonego podmiotu) lub przedmiotowo (w odniesieniu do 
wyodrębnionej części czynności prawnej). Jednakże przy analizie dalszych 
przesłanek skargi pauliańskiej powinien być brany pod uwagę fakt status 
niezadłużonego małżonka dłużnika w tym sensie, że istotne są tu okoliczności 
dotyczące jedynie zadłużonego małżonka, a przede wszystkim – skutek 
kwestionowanej czynności w postaci niewypłacalności dłużnika (art. 527 § 2 k.c.), 
świadomość pokrzywdzenia wierzyciela przez dłużnika i świadomość tego stanu 
rzeczy u pozwanej osoby trzeciej (art. 527 § 1 in fine k.c.), to bowiem zachowanie 
się małżonka–dłużnika nosi cechy działania in fraudem creditoris. 
Sąd Apelacyjny zasadnie stwierdził, że w wyniku darowizny dokonanej przez 
obu małżonków na rzecz ich dzieci zmniejszył się majątek zadłużonego małżonka. 
Odwołując się do dogmatycznej konstrukcji majątku w prawie cywilnym, należy 
przyjąć, że w niektórych sytuacjach – m.in. w związku z ustrojem wspólności 
majątkowej – majątek może obejmować kilka odrębnych mas majątkowych. W tej 

sytuacji rozporządzenie przez obu małżonków składnikiem należącym do majątku 
wspólnego niewątpliwie zmniejsza majątek każdego z małżonków, w tym także 
majątek zadłużonego małżonka. Nie można jednak zgodzić się ze stanowiskiem, że 
między czynnością małżonków a stanem niewypłacalności dłużnika nie ma zawsze 
„bezpośredniego związku przyczynowego” w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. 
Stanowisko takie zakłada, że uszczuplenie masy majątku wspólnego w wyniku 
czynności obojga małżonków zawsze pozostaje indyferentne prawnie, skoro 
wierzyciel i tak nie może prowadzić egzekucji z majątku wspólnego w związku z 
zadłużeniem tylko jednego z małżonków. Tymczasem skarga pauliańska służy do 
ochrony wierzytelności uprawnionego przy konieczności uwzględniania stanu 
całego majątku dłużnika, niezależnie od jego struktury prawnej, tj. występujących w 
nim mas majątkowych. Właśnie w toku sprawy wszczętej skargą pauliańską 
wierzyciel może wykazywać omawianą, obiektywną przesłankę niewypłacalności 
małżonka–dłużnika, m.in. przez odpowiednie zestawienie wartości składnika 
majątkowego objętego rozporządzeniem z rozmiarem chronionej wierzytelności, 
określenie składu majątku wspólnego i realnej prognozy uzyskania zaspokojenia po 
ustaniu wspólności majątkowej stron, np. na podstawie art. 52 ust. 1a k.r.o. 
Jednocześnie wierzyciel może dowodzić, że taki stan niewypłacalności został 
spowodowany zaskarżoną czynnością prawną małżonków, a nie innymi możliwymi 
przyczynami. 
Dopuszczalność skorzystania przez wierzyciela ze skutecznej ochrony 
pauliańskiej wierzytelności rodzi jednak pytanie o możliwość prowadzenia egzekucji 
na podstawie tego wyroku wobec osoby trzeciej z przedmiotów majątkowych, które 
wskutek czynności prawnej uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika 
albo do niego nie weszły (art. 532 k.c.). 
Nie można przyjmować de lege lata, że prawomocny wyrok, zaopatrzony w 
klauzulę wykonalności, może stanowić podstawę skutecznej egzekucji przeciwko 
osobie trzeciej, oczywiście po uzyskaniu także tytułu wykonawczego przeciwko 
małżonkowi–dłużnikowi, skoro przedmiot zaskarżonej darowizny znajduje się już w 
majątku pozwanej osoby trzeciej. Wymaga rozstrzygnięcia, jaką korzyść majątkową 
w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. nabyła osoba trzecia, ponieważ egzekucja 
wierzyciela może być skierowana jedynie do tej korzyści (art. 532 k.c.). Wzgląd na 
ochronę małżonka niebędącego dłużnikiem pozwala przyjąć, że egzekucja taka nie 
może być jednak kierowana do całego przedmiotu czynności prawnej. Odmienne 

stanowisko stanowiłoby naruszenie przyjętego de lege lata rozwiązania prawnego, 
zgodnie z którym małżonek niebędący dłużnikiem nie odpowiada w ogóle – nawet 
majątkiem wspólnym – jeżeli wcześniej nie wyraził zgody na zaciągnięcie 
zobowiązania przez drugiego małżonka wobec wierzyciela (art. 41 § 1 k.r.o.). Jeżeli 
w konsekwencji uzyskania wyroku przeciwko osobie trzeciej egzekucja z majątku tej 
osoby mogłaby odnosić się tylko do przedmiotów majątkowych, które wyszły z 
majątku wspólnego lub do niego nie weszły (art. 532 k.c.), to wspomniane 
ograniczenie ustawowe, eksponujące potrzebę ochrony małżonka niebędącego 
dłużnikiem i niewyrażającego zgody na zaciągniecie zobowiązania przez 
współmałżonka, powinno pojawić się właśnie w tym stadium realizacji ochrony 
pauliańskiej wierzyciela. Oznacza to, że wierzyciel nie mógłby jednak prowadzić 
egzekucji z przedmiotu majątkowego objętego czynnością prawną uznaną za 
bezskuteczną, skoro wyłączona została odpowiedzialność małżonka niebędącego 
dłużnikiem z majątku wspólnego, a trwa jeszcze taka wspólność po wygraniu przez 
wierzyciela sprawy wszczętej skargą pauliańską. Chcąc uzyskać zaspokojenie 
chronionej wierzytelności na podstawie wyroku pauliańskiego, wierzyciel powinien 
zastosować środki prawne, które doprowadzą do ustania ustroju majątku 
wspólnego między małżonkami (art. 52 § 1a k.r.o.), jeżeli takie ustanie nie nastąpiło 
wcześniej z określonej przyczyny (por. np. art. 52 § 1, art. 47 i 54 k.r.o.). Powołując 
się na art. 52 § 1a k.r.o., wierzyciel zatem może uprawdopodobnić, że zaspokojenie 
wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału 
majątku wspólnego małżonków. Jeżeli legitymuje się już tytułem wykonawczym 
przeciwko osobie trzeciej i tytułem wykonawczym przeciwko małżonkowi–
dłużnikowi, to zniesienie na jego wniosek wspólności majątkowej małżeńskiej 
miałoby swoje uzasadnienie właśnie w tym, że istnieje potrzeba zaspokojenia 
wierzytelności w wyniku egzekucji z przedmiotu majątkowego, który wszedł do 
majątku osoby trzeciej w rozumieniu art. 527 k.c., i to w takim zakresie, w jakim 
można określić udział małżonków w poszczególnych składnikach ich byłego 
majątku wspólnego. 
W wyniku ustania wspólności majątkowej małżonków do składników tego 
majątku mają zastosowanie przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. 
Udział taki określa możliwy zakres zaspokojenia wierzyciela z przedmiotu czynności 
prawnej uznanej za bezskuteczną, co oznaczałoby konieczność odpowiedniego 
oszacowania takiego przedmiotu. W konsekwencji udział taki wyznaczałby zakres 

ochrony pauliańskiej udzielonej wierzycielowi jednego z małżonków uwzględniającej 
także interes prawny pozwanej osoby trzeciej, gdy korzyść majątkowa takiej osoby, 
określona za pomocą udziału małżonka niebędącego dłużnikiem w majątku 
wspólnym, uzyskana na podstawie zaskarżonej umowy darowizny, nie została 
uzyskana in fraudem creditoris w rozumieniu art. 527 k.c. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.