V CSK 236/11

Sygn. akt V CSK 236/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 maja 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Wojciech Katner SSN Anna Kozłowska w sprawie z powództwa W. B. i J. W. przeciwko Zakładowi Elektroenergetycznemu S.A. w G. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2012 r., skargi kasacyjnej powódek od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 14 stycznia 2011 r., 1) oddala skargę kasacyjną: 2) zasądza od powódek na rzecz strony pozwanej kwotę 1800, zł (jeden tysiąc osiemset) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2006 r. Sąd Okręgowy nakazał pozwanemu Zakładowi Elektroenergetycznemu S.A. w G. złożenie notarialnego oświadczenia woli o nabyciu od powódek W. B. i J. W. własności nieruchomości o powierzchni 0,1257 ha, stanowiącej działkę nr 1188/100 wpisaną do księgi wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy, za cenę 81 700 zł. Sąd ustalił, że powódki są współwłaścicielkami tej nieruchomości, położonej w R., znajdującej się od wielu lat w zasobach majątku ich rodziny, którą nabyły w dniu 16 marca 1977 r. na podstawie umowy darowizny. Przed tą datą na tej nieruchomości poprzednik prawny pozwanego wybudował linię elektroenergetyczną (słup wysokiego napięcia z napowietrzną linią przesyłową) bez zgody właścicieli. W konsekwencji ta działka budowlana straciła swój charakter i nie nadaje się do gospodarczego wykorzystania, a powódki mają trudność z jej sprzedażą. Na podstawie opinii biegłego Sąd ustalił ponadto, że wartość działki nr 1188/100 bez linii przesyłowej wynosi 82 200 zł, a z zabudową przesyłową – 24 600 zł, natomiast wartość urządzeń przesyłowych - 32 800 zł. Sąd Okręgowy uznał w konsekwencji, że zaistniały przesłanki z art. 231 § 2 k.c., ponieważ stron nie łączy stosunek obligacyjny, a wartość urządzeń elektroenergetycznych wybudowanych przez poprzednika prawnego pozwanego przewyższa wartość nieruchomości. Pozwany zakwestionował w apelacji ten wyrok zarzucając, że możliwe jest korzystanie z nieruchomości zgodnie z jej przeznaczeniem, a wartość wybudowanych urządzeń przesyłowych nie przewyższa jej wartości. Powołał się również na przedawnienie roszczenia. Wyrokiem z dnia 14 stycznia 2011 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. 3 Sąd II instancji wyraził pogląd, że apelacja jest skuteczna ze względu na podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia roszczenia przewidzianego w art. 231 § 2 k.c., ma ono bowiem charakter majątkowy i podlega przedawnieniu na ogólnych zasadach (art. 117 k.c. w związku z art. 118 k.c.), przy czym nie stosuje się do niego art. 223 k.c. dotyczącego roszczeń windykacyjnych i negatoryjnych. Dziesięcioletni termin przedawnienia roszczenia powódek, biegnący od zakończenia inwestycji przesyłowej w latach 60-tych, dawno upłynął, stąd powołanie się przez inwestora na przedawnienie nie koliduje z zasadami współżycia społecznego. Powódki w skardze kasacyjnej wniosły o zmianę wyroku odwoławczego i oddalenie apelacji. Skarżące powołały się na naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 222, 223 i 231 § 2 k.c. przez uznanie, że dochodzone roszczenie podlega przedawnieniu. Zarzuciły również, iż Sąd Apelacyjny nie zastosował z urzędu art. 5 k.c. i nie stwierdził, że powołany przez pozwanego zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie wyłonił się istotny, decydujący o jej wyniku problem prawny dotyczący przedawnienia przewidzianego w art. 231 § 2 k.c. roszczenia właściciela o wykup gruntu. W wyroku z dnia 13 grudnia 2007 r., I CSK 364/07 (niepubl.) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że roszczenie to podlega na ogólnych zasadach 10-letniemu przedawnieniu jako roszczenie majątkowe (art. 117 i 118 k.c.). Nie można bowiem stosować do niego wyjątkowej reguły o nieprzedawnieniu roszczeń przewidzianych w art. 223 k.c. Art. 231 § 2 k.c. pozostaje w zbiegu z art. 222 § 2 k.c., co oznacza że właściciel ma inne uprawnienia w zależności od tego, z którego roszczenia skorzysta; jeżeli dochodzi nieprzedawniającej się actio negatoria, to nie może żądać wykupu zajętej działki. 4 Sąd Najwyższy w wyroku tym odniósł się do uchwały z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 15/68 (OSNCP 1968, nr 8-9, poz. 138), stwierdzającej, że roszczenie przewidziane w art. 231 § 1 k.c. nie ulega przedawnieniu, wyjaśniając, iż roszczenie posiadacza łączy się ściśle ze stanami posiadania nieruchomości będącym niezbędną jego przesłanką i wygasa po utracie posiadania. Taka przesłanka nie występuje natomiast przy roszczeniu właściciela o wykup gruntu. Pogląd ten nie został zakwestionowany w judykaturze. W uzasadnieniu wyroku z dnia 15 stycznia 2009 r., I CSK 333/07 (OSNC 2009 D, poz. 97), Sąd Najwyższy wskazał, że roszczenie właściciela przewidziane w art. 231 § 2 k.c. przedawnia się z upływem dziecięciu lat od dnia wniesienia na gruncie budynku lub innego urządzenia (art. 118 k.c.). Wyrażone w piśmiennictwie stanowisko polemiczne odwołuje się do charakteru roszczenia z art. 231 § 2 k.c., bardziej zbliżonego do uprawnienia określonego w art. 151 k.c. niż do ogółu roszczeń majątkowych wynikających ze stosunków obligacyjnych, a także do argumentu „historycznego”, który zadecydował o nadaniu właścicielowi uprawnienia do wykupu gruntu (nieistniejącego w prawie rzeczowym). Zwrócona została również uwaga na podobny cel roszczeń właściciela i posiadacza, przy istnieniu wspólnej zasadniczej przesłanki w postaci przewagi nakładów nad wartością nieruchomości. Nie ma jednak wątpliwości, że roszczenie właściciela określone w art. 231 § 2 k.c. ma charakter majątkowy, co pozwala na zastosowanie wprost art. 117 § 1 k.c, gdyż nie istnieje ustawowy wyjątek ograniczający wyraźnie tę zasadę. Przewidziane w art. 223 k.c. odstępstwo dotyczy roszczeń windykacyjnych i negatoryjnych (art. 222 k.c.). Odmienny jest również charakter obu roszczeń przewidzianych w art. 231 k.c. Uprawniony posiadacz musi być posiadaczem samoistnym w dobrej wierze, natomiast uprawniony właściciel może wystąpić przeciwko każdemu inwestorowi bez względu na charakter posiadania i rodzaj „wiary” posiadacza. Nieprzedawnialne roszczenie posiadacza o wykup gruntu jest w istocie nietrwałe, gdyż gaśnie z utratą posiadania, do czego może łatwo doprowadzić właściciel. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 marca 1981 r., 5 III CZP 13/81 (OSNCP 1981, nr 9, poz. 168) zwrócił ponadto uwagę, że stany niepewności związane z posiadaniem określonym w art. 231 § 1 k.c. ulegają stosunkowo szybkiej likwidacji, gdyż prowadzą do zasiedzenia (art. 172 k.c.). Na tym tle pozycja właściciela jest uprzywilejowana, ponieważ może on aktywnie realizować w okresie dziesięcioletnim swoje uprawnienia i przeciwstawiać się skutecznie uprawnieniom posiadacza, a w sytuacjach wyjątkowych – powołać się na nadużycie prawa przez posiadacza, który zgłosił zarzut przedawnienia roszczenia. Właścicielowi gruntu, na którym wniesiono pozakontraktowo budynek lub inne urządzenie, służą uprawnienia z art. 222 § 2 k.c. albo z art. 231 § 2 k.c. Uzasadniony jest przy tym pogląd, że roszczenie negatoryjne może się okazać nieskuteczne, jeżeli został wniesiony na nieruchomości obiekt o dużej wartości lub społecznej przydatności (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2010 r., V CSK 239/09, niepubl., oraz z dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP 124/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 99), co może prowadzić do wniosku, że bardziej efektywnym działaniem właściciela jest realizacja roszczenia określonego w art. 231 § 2 k.c. Nie jest to jednak dostateczny argument na rzecz nieprzedawnienia takiego roszczenia, które może być wykorzystane skutecznie w okresie dziesięciu lat od zakończenia dużej inwestycji na gruncie. W rozpoznawanej sprawie podłożem roszczenia była wykonana na nieruchomości powódek inwestycja elektroenergetyczna. Tego rodzaju inwestycje przesyłowe, jako zabudowa cudzego gruntu, są obecnie dominującym przedmiotem postępowań sądowych i wyznaczają rangę problematyki prawnej aktualizującej się na tym tle. Należy w związku z tym wskazać na znaczenie unormowania w Kodeksie cywilnym służebności przesyłu (art. 3051 k.c- 3054 k.c.) ustawą nowelizującą z dnia 30 maja 2008 r. (Dz. U. Nr 116, poz. 731 ze zm.), która weszła w życie 3 sierpnia 2008 r. Pozwala ono w sposób bardziej racjonalny regulować wzajemne obowiązki właściciela i przedsiębiorcy przesyłowego, z uwzględnieniem interesu społeczno-gospodarczego. Przedsiębiorcy zazwyczaj nie są zainteresowani w wykupie nieruchomości, a w szczególności całych nieruchomości (o co zabiegają powódki), gdyż nie 6 zajmują się ich gospodarczą eksploatacją, a jedynie mają interes w okazjonalnym dostępie do zainstalowanych urządzeń. Przekazywanie przedsiębiorcom przesyłowym nieruchomości wzdłuż różnorakich ciągów przesyłowych oznaczałoby w istocie degradację wielu cennych gruntów na trenach zurbanizowanych oraz dekompozycję ich struktury. Ustanowienie służebności przesyłu jest więc bardziej racjonalne i społecznie użyteczne, a rekompensatą dla właściciela jest stosowne wynagrodzenie (art. 3052 k.c.). Również z tych względów neutralizacja przedawnienia roszczenia właściciela o wykup gruntu (art. 231 § 2 k.c.) nie jest celowa. Sąd Apelacyjny przekonywająco wykazał, dlaczego nie uznał zgłoszenia przez pozwanego przedawnienia za nadużycie prawa. Zgłoszenie takiego zarzutu było możliwe w postępowaniu apelacyjnym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 2004 r., V CK 38/04, niepubl.). Należało w konsekwencji oddalić skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c.) oraz orzec o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 98 i 108 § 1 k.p.c.).