V CSK 23/18
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSprawa dotyczyła powództwa o ustalenie nieważności czynności prawnej w postaci warunkowej umowy sprzedaży i umowy przeniesienia własności nieruchomości, która była wcześniej przedmiotem umowy dożywocia między powodami a jednym z pozwanych. Sądy niższych instancji oddaliły powództwo, uznając, że powodowie nie wykazali interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umów na podstawie art. 189 k.p.c., ponieważ uwzględnienie powództwa nie zapewniłoby im ochrony ich prawnie chronionych interesów i nie zakończyłoby sporów. Sąd Apelacyjny dodatkowo podkreślił, że zbycie nieruchomości obciążonej dożywociem powoduje utratę możliwości wystąpienia z powództwem o rozwiązanie umowy dożywocia. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną powodów, uznał, że pojęcie interesu prawnego należy interpretować szeroko. Wskazał, że interes prawny może istnieć również wtedy, gdy doszło do naruszenia prawa powoda, a nie ma możliwości uzyskania ochrony prawnej w drodze innego powództwa. Podkreślono, że ustalenie nieważności umowy sprzedaży nieruchomości obciążonej dożywociem nie może nastąpić w innym procesie niż na podstawie art. 189 k.p.c. Sąd Najwyższy zakwestionował stanowisko sądów niższych instancji, że pogląd o konieczności poszukiwania interesu prawnego także w dalszych skutkach wynikających ze stosunku prawnego jest odosobniony. Przywołano nowsze orzecznictwo dopuszczające wytaczanie powództw mających na celu ustalenie istnienia prawa przez pośrednie ustalenie nieważności dokonanych czynności prawnych, zwłaszcza gdy podmiot wytaczający powództwo jest osobą trzecią w stosunku do tych czynności. Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można wykluczyć, iż w konkretnych okolicznościach interes prawny w ustaleniu nieważności umowy sprzedaży nieruchomości obciążonej prawem dożywocia może mieć dożywotnik, ponieważ przeniesienie własności nieruchomości obciążonej dożywociem może naruszać jego prawnie chroniony interes. Ponadto, Sąd Najwyższy uznał, że ocena sądów niższych instancji, iż ze względu na art. 914 k.c. nie jest możliwe upatrywanie nieważności czynności prawnej jako sprzecznej z zasadami współżycia społecznego, nie była wystarczająca. W związku z tym, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaSzerokie rozumienie interesu prawnego w sprawach o ustalenie nieważności czynności prawnych, zwłaszcza gdy stroną jest osoba trzecia, oraz możliwość kwestionowania umów dotyczących nieruchomości obciążonych prawami rzeczowymi (np. dożywociem).
Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji związanej z umową dożywocia i sprzedażą nieruchomości, ale zasady dotyczące interesu prawnego mogą być stosowane analogicznie w innych sprawach o ustalenie.
Zagadnienia prawne (3)
Czy powodowie, będący stroną umowy dożywocia, mają interes prawny w ustaleniu nieważności umowy sprzedaży nieruchomości obciążonej tym dożywotnim prawem, zawartej przez jednego z pierwotnych współwłaścicieli z osobami trzecimi?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, interes prawny należy pojmować szeroko, uwzględniając także dalsze skutki prawne, które mogą wpłynąć na prawa powodów, a możliwość unieważnienia umowy sprzedaży nieruchomości obciążonej dożywociem nie może być wykluczona a priori.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy uznał, że sądy niższych instancji błędnie zinterpretowały pojęcie interesu prawnego, odmawiając go powodom. Podkreślono, że interes prawny może istnieć, gdy nie ma możliwości uzyskania ochrony w innym trybie, a ustalenie nieważności umowy sprzedaży nieruchomości obciążonej dożywociem nie może nastąpić w innym procesie. Sąd Najwyższy zakwestionował również ocenę, że przepis art. 914 k.c. wyklucza możliwość oceny nieważności umowy sprzedaży jako sprzecznej z zasadami współżycia społecznego.
Czy zbycie nieruchomości obciążonej prawem dożywocia wyklucza możliwość dochodzenia przez dożywotnika roszczenia o rozwiązanie umowy dożywocia lub ustalenia nieważności umowy przenoszącej własność?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Zbycie nieruchomości obciążonej dożywociem co do zasady uniemożliwia rozwiązanie umowy dożywocia (art. 914 k.c.), jednak nie wyklucza możliwości ustalenia nieważności umowy przenoszącej własność, co może przywrócić poprzedni stan prawny i umożliwić dalsze dochodzenie roszczeń.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy wskazał, że art. 914 k.c. przesądza jedynie o braku możliwości rozwiązania umowy dożywocia po zbyciu nieruchomości, ale nie reguluje sytuacji, w której następuje powrót do stanu poprzedniego w wyniku uznania czynności prawnej za nieważną. Żądanie zamiany prawa dożywocia na rentę ma inny cel niż powrót nieruchomości. Jeśli istnieje możliwość unieważnienia umowy przeniesienia własności, oddalenie powództwa z uwagi na brak interesu prawnego bez rozważenia tej kwestii w świetle zasad współżycia społecznego jest przedwczesne.
Czy oddalenie wniosków dowodowych przez sąd pierwszej instancji i nieprzeprowadzenie ich przez sąd drugiej instancji, zmierzających do wykazania interesu prawnego i sprzeczności czynności prawnych z zasadami współżycia społecznego, skutkuje nieważnością postępowania?
Odpowiedź sądu
Nie, zarzut nieważności postępowania z tej przyczyny jest bezzasadny. Można w takim wypadku zarzucać jedynie uchybienie procesowe, wykazując jego wpływ na treść rozstrzygnięcia.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy stwierdził, że zarzut nieważności postępowania z powodu oddalenia wniosków dowodowych jest oczywiście bezzasadny. W takich sytuacjach można co najwyżej mówić o uchybieniu procesowym, które wymaga wykazania jego wpływu na treść orzeczenia.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| J. L. | osoba_fizyczna | powód |
| T. L. | osoba_fizyczna | powód |
| R. B. | osoba_fizyczna | pozwany |
| D. M. | osoba_fizyczna | pozwany |
| B. M. | osoba_fizyczna | pozwany |
Przepisy (12)
Główne
k.p.c. art. 189
Kodeks postępowania cywilnego
Podstawa prawna powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Wymaga wykazania interesu prawnego.
k.c. art. 914
Kodeks cywilny
Przesądza o braku możliwości rozwiązania umowy dożywocia po zbyciu nieruchomości, ale nie reguluje sytuacji powrotu do stanu poprzedniego w wyniku uznania czynności prawnej za nieważną.
k.p.c. art. 398 § 15
Kodeks postępowania cywilnego
Podstawa orzekania Sądu Najwyższego o uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania.
Pomocnicze
k.c. art. 58 § § 2
Kodeks cywilny
Czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna.
k.c. art. 908
Kodeks cywilny
Reguluje umowę o dożywocie, w tym obowiązek świadczenia opieki.
k.c. art. 913 § § 2
Kodeks cywilny
Dotyczy możliwości rozwiązania umowy dożywocia w określonych sytuacjach.
k.p.c. art. 227
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy dopuszczalności dowodu.
k.p.c. art. 217 § § 3
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy wniosków dowodowych.
k.p.c. art. 232
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy ciężaru dowodu.
k.p.c. art. 236
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy zarządzeń dowodowych.
k.p.c. art. 380
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy pominięcia dowodu przez sąd pierwszej instancji.
k.p.c. art. 379 § pkt 5
Kodeks postępowania cywilnego
Określa przesłanki nieważności postępowania.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Szeroka interpretacja pojęcia interesu prawnego w kontekście art. 189 k.p.c. • Możliwość ustalenia nieważności umowy sprzedaży nieruchomości obciążonej dożywociem przez osobę trzecią (dożywotnika). • Niewystarczająca ocena sądów niższych instancji w zakresie zasad współżycia społecznego.
Odrzucone argumenty
Brak interesu prawnego powodów w ustaleniu nieważności umów, ponieważ pozytywne rozstrzygnięcie nie zapewniłoby definitywnego zakończenia sporu. • Zbycie nieruchomości obciążonej dożywociem powoduje utratę możliwości wystąpienia z powództwem opartym na art. 913 § 2 k.c. • Stanowisko sądów niższych instancji o odosobnieniu poglądu o konieczności poszukiwania interesu prawnego także w dalszych skutkach wynikających ze stosunku prawnego.
Godne uwagi sformułowania
interes prawny występuje zarówno wtedy, gdy zachodzi niepewność stosunku prawnego lub prawa, jak i wtedy, gdy doszło już do naruszenia prawa powoda, ale nie ma możliwości uzyskania ochrony prawnej w drodze innego powództwa. • nie można wykluczyć sytuacji, w której - w konkretnych okolicznościach - interes prawny w ustaleniu nieważności umowy sprzedaży nieruchomości obciążonej prawem dożywocia może mieć dożywotnik. • nie można zatem wykluczyć a priori zasadności roszczenia powodów.
Skład orzekający
Teresa Bielska-Sobkowicz
przewodniczący, sprawozdawca
Grzegorz Misiurek
członek
Józef Frąckowiak
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Szerokie rozumienie interesu prawnego w sprawach o ustalenie nieważności czynności prawnych, zwłaszcza gdy stroną jest osoba trzecia, oraz możliwość kwestionowania umów dotyczących nieruchomości obciążonych prawami rzeczowymi (np. dożywociem)."
Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji związanej z umową dożywocia i sprzedażą nieruchomości, ale zasady dotyczące interesu prawnego mogą być stosowane analogicznie w innych sprawach o ustalenie.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia interesu prawnego w kontekście ochrony praw dożywotników po zbyciu nieruchomości. Pokazuje, jak Sąd Najwyższy może korygować błędne interpretacje sądów niższych instancji.
“Czy dożywotnik może unieważnić umowę sprzedaży nieruchomości, na której mieszka?”
Sektor
nieruchomości
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.