V CO 65/08

Sygn. akt V CO 65/08 
 
 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 16 stycznia 2009 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Henryk Pietrzkowski 
 
 
w sprawie ze skargi wierzyciela T. Sp. z o.o.  
na przewlekłość postępowania Komornika przy Sądzie Rejonowym w Z. 
przy udziale A.W. 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 16 stycznia 2009 r., 
skargi wierzyciela o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem  
Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2008 r.  
 
 
 
oddala skargę. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 
 

 
2 
 
Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 23 września 2008 r. w sprawie 
oznaczonej sygnaturą odrzucił jako niedopuszczalną skargę o  stwierdzenie 
niezgodności 
z 
prawem 
prawomocnego 
orzeczenia 
oddalającego                
skargę na przewlekłość postępowania. 
Od 
postanowienia 
tego 
wniesiona 
została 
skarga 
o 
wznowienie 
postępowania. Skarżący jako podstawę wznowienia wskazał – powołując się na art. 
190 ust. 4 Konstytucji i art. 4011 k.p.c. – wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 
1 kwietnia 2008 r., SK 77/06, stwierdzający, że przepis art. 4241 § 1 i 2 k.p.c., 
w części obejmującej słowa „kończącego postępowanie w sprawie” jest niezgodny 
z art. 32 ust. 1 i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji (OTK-A 2008, nr 3, poz. 39). 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Rozważając w pierwszej kolejności kwestię oddziaływania wyroku Trybunału 
Konstytucyjnego (TK) z dnia 1 kwietnia 2008 r. na postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 23 września 2008 r. zwrócić należy uwagę, że zagadnienie 
temporalnych 
skutków 
orzeczeń 
TK 
stwierdzających 
niezgodność 
ustaw 
z  Konstytucją, w zakresie określonym w art. 190 ust. 4 Konstytucji, nie jest 
ujmowane w sposób jednolity. W doktrynie przeważa pogląd, według którego wyrok 
TK działa retroaktywnie, natomiast w najnowszych judykatach Sądu Najwyższego 
prezentowane są w tym 
zakresie rozbieżne stanowiska. Za poglądem 
o  retroaktywnym 
działaniu 
wyroku 
TK 
opowiedział 
się 
Sąd 
Najwyższy 
w  postanowieniach z dnia 16 lipca 2008 r., II CZ 37/08 (nie publ.) oraz z dnia 
2 października 2008 r., II CZ 68/08 (nie publ.), przeciwne zapatrywanie wyrażone 
zostało w postanowieniach z dnia 27 sierpnia 2008 r., II CZ 56/08 (nie publ.) oraz 
z  dnia 13 sierpnia 2008 r., I CZ 66/08 (nie publ.). Przyjęcie pierwszego 
z wymienionych poglądów prowadzi do stwierdzenia, że po wejściu w życie wyroku 
TK z dnia 1 kwietnia 2008 r. niedopuszczalne jest – w odniesieniu do 
postanowienia wydanego przed wejściem w życie wspomnianego wyroku 
Trybunału Konstytucyjnego - odrzucenie skargi o stwierdzenie niezgodności 
z  prawem prawomocnego postanowienia z tego tylko względu, że podlegające 
temu stwierdzeniu orzeczenie nie jest „postanowieniem kończącym postępowanie 

 
3 
w sprawie”. Nie oznacza to, że wniesiona skarga o wznowienie postępowania 
zasługuje na uwzględnienie, skoro w uzasadnieniu powołanego wyroku Trybunał 
Konstytucyjny, czyniąc rozważania odnośnie istoty i charakteru skargi na 
przewlekłość a także uprawnień stron dotkniętych szkodą powstałą na skutek 
przewlekłości postępowania sądowego zauważył, że „strona, która nie wniosła 
skargi na przewlekłość postępowania zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 
17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy 
w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843) 
może dochodzić - na podstawie art. 417 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks 
cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.) - naprawienia szkody wynikłej 
z przewlekłości, po prawomocnym zakończeniu postępowania co do istoty sprawy”. 
Trybunał 
Konstytucyjny 
podkreślił 
ponadto, 
że 
skarga 
na 
przewlekłość 
postępowania jest „z jednej strony subsydiarnym środkiem dochodzenia 
konstytucyjnych wolności i praw, z drugiej strony instrumentem skutecznego 
egzekwowania konstytucyjnego prawa do sądu. To właśnie skarga na przewlekłość 
postępowania 
stanowi 
jednocześnie 
instrument 
dochodzenia 
szkody 
spowodowanej przez przewlekłość postępowania sądowego. Z tego względu 
Konstytucja nie nakazuje, aby ustawodawca stworzył skargę o stwierdzenie 
niezgodności z prawem postanowienia oddalającego skargę na przewlekłość 
postępowania”.   
Abstrahując od narzucającego się wniosku, że przytoczony passus 
uzasadnienia wyroku TK pozostaje w pewnej dysharmonii z przyjętym 
rozstrzygnięciem, zważywszy, że skarga konstytucyjna wniesiona została 
w sprawie, w której przedmiotem oceny z punktu widzenia art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. 
było właśnie postanowienie w przedmiocie przewlekłości postępowania, stwierdzić 
należy, że skoro – jak twierdzi TK – Konstytucja nie wymaga, by skarga 
przewidziana w art. 4241 i nast. k.p.c. przysługiwała od orzeczeń oddalających 
(a więc także odrzucających) skargę na przewlekłość postępowania, to wyrok TK 
w  istocie nie może stanowić podstawy rozszerzenia art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. 
w  kierunku prowadzącym do wniosku, że skarga o stwierdzenie niezgodności 
z  prawem prawomocnego orzeczenia dopuszczalna jest od postanowienia 
wydanego w przedmiocie przewlekłości postępowania. Wniosek ten paralelny jest 

 
4 
z  prezentowanym w judykaturze stanowiskiem, według którego postanowienie 
oddalające skargę na przewlekłość postępowania nie stoi na przeszkodzie 
domaganiu się naprawienia szkody wyrządzonej przewlekłością postępowania 
w odrębnym procesie (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 
23 marca 2006 r., III SPZP 3/05, OSNP 2006, nr 21-22, poz. 341), a także 
poglądem prezentowanym przez przedstawicieli doktryny, że w przypadku 
orzeczeń mających charakter wpadkowy, nie mieszczących się w obrębie art. 4241 
§ 1 i 2 k.p.c., realizacja odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa 
może przebiegać na zasadach ogólnych. Pogląd ten oparty jest na spostrzeżeniu, 
że art. 4171 § 2 k.c., warunkując odpowiedzialność państwa za wydanie wadliwego 
orzeczenia 
stwierdzeniem 
jego 
niezgodności 
z 
prawem 
we 
właściwym 
postępowaniu, nie czyni rozróżnień w kwestii charakteru poszczególnych 
rozstrzygnięć, posługując się ogólną nazwą „orzeczenie”. Pozwala to – przy 
uwzględnieniu dyrektywy wykładni zgodnej z Konstytucją, ale także racji 
celowościowych – na wprowadzenie takich obostrzeń, aby przepis ten nie 
obejmował wszystkich czynności decyzyjnych sądu, kwalifikowanych w nauce 
prawa procesowego jako „orzeczenia”. Przyjęcie takiego założenia prowadzi do 
konkluzji, że do orzeczeń, których dotyczy art. 4171 § 2 k.c., a objętych procedurą 
wskazaną w art. 4241 i nast. k.p.c., należałoby zaliczyć wyroki i postanowienia co 
do 
istoty 
sprawy 
wydawane 
w 
postępowaniu 
nieprocesowym, 
a 
także 
postanowienia tzw. formalne, kończące postępowanie w sprawie. W tym ujęciu krąg 
prawomocnych orzeczeń w rozumieniu art. 4171 § 2 k.c. pokrywałby się z kręgiem 
rozstrzygnięć sądowych objętych wprowadzonym do kodeksu postępowania 
cywilnego systemem kontroli legalności orzeczeń.  
Pogląd ten ze wszech miar zasługuje na aprobatę. Angażowanie Sądu 
Najwyższego w weryfikację legalności wszystkich prawomocnych orzeczeń sądu 
drugiej instancji, zarówno kończących, jak i niekończących postępowania jest nie 
tylko nieracjonalne, ale wręcz szkodliwe z punku widzenia roli ustrojowej i zadań 
jurysdykcyjnych Sądu Najwyższego. Prowadzić bowiem może - ze szkodą dla sfer 
działalności określonych w art. 175 ust. 1 i art. 183 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz 
art. 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 
2052 ze zm.) - do niepożądanego skupienia działalności orzeczniczej tego organu 

 
5 
w sprawach powstałych w następstwie złożenia skargi przewidzianej w art. 4241 § 1 
i 2 k.p.c. od postanowień mających charakter wpadkowy, incydentalny, 
rozstrzygający 
zagadnienia uboczne. Przykładem takiego orzeczenia jest 
postanowienie w przedmiocie przewlekłości postępowania (por. uzasadnienie 
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 sierpnia 2005 r., I CNP 3/05, OSNC 
2006, nr 2, poz. 39 oraz uchwały Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., III SPZP 
3/2005, OSNP z 2006 r., nr 21-22, poz. 341, mającej moc zasady prawnej).  
Takie rozwiązanie pozostawałoby – jak się wydaje – w zgodzie z wolą 
ustawodawcy. W uzasadnieniu ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy 
– Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów 
powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) podniesiono, że skarga 
o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia wraz ze skargą 
kasacyjną stworzą dopełniający się wzajemnie system kontroli legalności orzeczeń 
pod kątem ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej, wskazując że 
mechanizm ten dotyczyć ma wyłącznie prawomocnych wyroków i postanowień co 
do istoty sprawy wydawanych w postępowaniu nieprocesowym, jak również 
postanowień formalnych kończących postępowanie w sprawie.  
Przyjęcie takiego modelu zaskarżalności orzeczeń wyrządzających szkodę 
oraz dochodzenia z tego tytułu odszkodowania od Skarbu Państwa, po nadaniu 
wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r. nowego brzmienia 
art. 4241 § 1 i 2 k.p.c., staje się problematyczne, chyba że dokonując wykładni tych 
przepisów należałoby dojść do wniosku, że mimo dokonanej zmiany przepisy te nie 
obejmują orzeczeń niekończących postępowania w sprawie z tej racji, że 
w odniesieniu do tych postanowień realizacja odpowiedzialności odszkodowawczej 
następuje na zasadach ogólnych. 
Podejmowanie takiej próby interpretacji art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. nie jest 
niezbędne dla rozstrzygnięcia wniesionej skargi o wznowienie postępowania. 
Skarga ta wprawdzie oparta została na wspomnianym wyroku Trybunału 
Konstytucyjnego, jednak wyrok ten, z powodów wskazanych w jego uzasadnieniu, 
nie stwarza podstawy do rozszerzenia art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. w kierunku 
umożliwiającym 
zaskarżenie 
postanowienia 
w 
przedmiocie 
przewlekłości 

 
6 
postępowania skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego 
orzeczenia.   
W postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania – wobec braku 
autonomicznych rozwiązań dotyczących składu sądu - zastosowanie znajdują 
przepisy o składzie sądu orzekającego, które miarodajne są dla postępowania, 
które ma być wznowione. Skarga o wznowienie postępowania zakłada bowiem 
powrót do fazy uprzednio zakończonego postępowania, w odniesieniu do której 
zaszła podstawa wznowienia. Jeśli więc wznowienie dotyczy postępowania, 
którego przedmiotem jest ocena kryteriów przyjęcia skargi o stwierdzenie 
niezgodności 
prawomocnego 
orzeczenia 
z 
prawem, 
zakończonego 
postanowieniem Sądu Najwyższego o odrzuceniu tej skargi, to przyjąć należy, że 
właściwy do wznowienia postępowania jest Sąd Najwyższy w składzie 
jednoosobowym ponieważ w takim składzie Sąd Najwyższy orzeka w fazie tzw. 
przesądu. 
Z tych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 412 § 2 k.p.c.).