I FSK 1488/24

I FSK 1488/24 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2025-02-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-08-13
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Sylwester Marciniak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Sygn. powiązane
I SA/Rz 99/24 - Postanowienie WSA w Rzeszowie z 2024-05-23
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 183 par. 1, art. 271 pkt 1, art. 273 par. 2, art. 281
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej K. B. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 23 maja 2024 r. sygn. akt I SA/Rz 99/24 odrzucającego skargę K. B. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 20 października 2022 r., sygn. akt I SA/Rz 383/22 w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie z dnia 22 kwietnia 2022 r. nr 1801-IOV-2.4103.34.2021 w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do maja 2014 r. postanawia oddalić skargę kasacyjną. Sylwester Marciniak Sędzia NSA
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 23 maja 2024 r., I SA/Rz 99/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił skargę K. B. (dalej: skarżąca) o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 20 października 2022 r., sygn. akt I SA/Rz 383/22.
Uzasadniając postanowienie sąd pierwszej instancji podał, że skarżąca w swej skardze wskazała na dwie podstawy wznowieniowe, z art. 271 pkt 1 - udział w składzie orzekającym osoby nieuprawnionej - i art. 272 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.) – wydanie w dniu 23 listopada 2023 r. przez Europejski Trybunał Praw Człowieka wyroku pilotażowego w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21).
Sąd odrzucił skargę o wznowienie na podstawie art. 281 p.p.s.a., stwierdzając, że:
1) sędzia WSA Jacek Boratyn, którego uprawnienia do orzekania kwestionuje skarżąca, nie może być osobą nieuprawnioną, o której mowa w art. 271 pkt 1 p.p.s.a., skoro przeszedł pozytywnie procedurę powołania na urząd sędziego, nawet jeśli procedura poprzedzająca powołanie była dotknięta wadami;
2) skarżąca nie była uczestnikiem postępowania przed ETPCz w sprawie ze skargi nr 50849/21, a zatem nie jest podmiotem uprawnionym do wniesienia skargi na podstawie art. 272 § 3 p.p.s.a. z powodu wyroku wydanego przez ETPCz w tej sprawie (sąd zaznaczył, że brak jest podstaw do analogicznego stosowania w odniesieniu do orzeczeń ETPCz uchwały NSA z dnia 16 października 2017 r., I FPS 1/17, jak i art. 272 § 2a p.p.s.a.).
W skardze kasacyjnej skarżąca zaskarżyła powyższe postanowienie w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Skarżąca wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Dodatkowo skarżąca wniosła o:
I. przedstawienie na podstawie art. 187 § 1 p.p.s.a. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego zagadnień prawnych budzących poważne wątpliwości, a mianowicie:
1) Czy podstawą wznowienia postępowania, o której mowa w art. 272 § 3 p.p.s.a. może być orzeczenie ETPCz wydane w procedurze wyroku pilotażowego, o której mowa w art. 61 ust. 1 Regulaminu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, choć to orzeczenie nie zostało doręczone stronie wnoszącej skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego?
2) Czy udział w składzie sądu administracyjnego osoby powołanej do pełnienia urzędu na stanowisko sędziowskie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3 ze zm.), stanowiące naruszenie art. 6 ust. 1 i art. 13 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej i art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej, może stanowić podstawę wznowienia postępowania, o której mowa w art. 271 pkt 1 p.p.s.a.?;
II. skierowanie na podstawie art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana, Dz. Urz. C 202 z dnia 7 czerwca 2016 r., str. 47) do Trybunału Sprawiedliwości następujących pytań prejudycjalnych:
1) Czy art. 2 i art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że jednostce nie zostało zapewnione prawo do niezależnego i bezstronnego sądu, ustanowionego ustawą, jeśli:
a) w składzie sądu orzekającego uczestniczy osoba, która została powołana na stanowisko sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3 ze zm.), której sposób funkcjonowania w świetle kryteriów sformułowanych w wyroku C-585/18 prowadzi do ukonstytuowania organu, który nie jest sądem w rozumieniu art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (wyroki z dnia: 22 lipca 2021 r., Reczkowicz przeciwko Polsce, skarga nr 43447/19; 18 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, skargi nr 49868/19 i 57511/19; 3 lutego 2022 r., Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga nr 1469/20, z dnia 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko Polsce, skarga nr 50849/21) oraz Trybunału Sprawiedliwości (wyroki w sprawach: C-585/18, C-824/18, C-791/19 i C-487/19),
b) osoba, która została powołana na stanowisko sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, wadliwie utworzonej i wadliwie działającej, biernie akceptuje nieprawidłowości procedury powołania na stanowisko sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego, mimo posiadania wiedzy o orzeczeniach wydanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka oraz Trybunał Sprawiedliwości, w efekcie taka osoba nie korzysta z domniemania bezstronności i niezawisłości, albowiem osoba ta świadomie narusza prawo Unii Europejskiej oraz Europejską Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności?
2) Czy prawo Unii Europejskiej stoi na przeszkodzie praktyce krajowej polegającej na odmowie wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w sytuacji wydania wyroku pilotażowego przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, stwierdzającego systemowe naruszenie przez państwo członkowskie prawa do rzetelnego procesu sądowego, gwarantowanego przez art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej?
Skarżąca wniosła też o odroczenie rozpoznania sprawy do czasu wyjaśnienia podanych zagadnień przez poszerzony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także o zawieszenie postępowania do czasu rozstrzygnięcia pytań prejudycjalnych.
Zaskarżonemu postanowieniu skarżąca zarzuciła naruszenie:
I. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., polegające na niepełnym rozpoznaniu sprawy i niezasadne ograniczenie się jedynie do kwestii formalnoprawnych, bez wzięcia pod uwagę charakteru wyroku ETPCz w sprawie ze skargi nr 50849/21, stwierdzającego systemowe naruszenie prawa strony dotyczącego wznowienia postępowania skutkujące obowiązkiem rozpoznania skargi przez sąd pierwszej instancji oraz ukształtowanego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, co znajduje odzwierciedlenie w uchwale Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 grudnia 2023 r. w sprawie usunięcia skutków kryzysu konstytucyjnego w kontekście pozycji ustrojowej oraz funkcji Krajowej Rady Sądownictwa w demokratycznym państwie prawnym (M.P. poz. 1457; dalej: uchwała Sejmu RP), co oznacza, że istnieją uzasadnione wątpliwości, czy sąd pierwszej instancji przeprowadził pełną kontrolę sądową, a w rezultacie uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie pełni wobec skarżącej funkcji informacyjnej oraz uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu kontrolę instancyjną działania sądu pierwszej instancji;
2) art. 281 p.p.s.a., przez bezzasadne odrzucenie skargi o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego wskutek błędnego przyjęcia, że brak jest ustawowych podstaw wznowienia powołanych przez skarżącą, mimo że:
- w sprawie w sposób oczywisty miał zastosowanie wyrok ETPCz w sprawie ze skargi nr 50849/21,
- w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona, albowiem skład sądu, który wydał wyrok w sprawie objętej wznowieniem, nie spełniał wymogu zapewnienia skarżącej standardu prawa do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą,
- wada nieważności postępowania powstała wskutek wydania przez ETPCz wyroku w sprawie ze skargi nr 50849/21, a także wydania orzeczeń przez Trybunał Sprawiedliwości, Sąd Najwyższy i Naczelny Sąd Administracyjny, co potwierdza uchwała Sejmu RP,
a w konsekwencji sąd bezpodstawnie uznał, że niedopuszczalne jest wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego;
3) art. 272 § 3 p.p.s.a., przez błędne przyjęcie, że podstawą wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego nie może być wyrok ETPCz w sprawie ze skargi nr 50849/21 jedynie z tego powodu, że skarżąca nie była stroną postępowania przed ETPCz, mimo że wskazany wyrok ETPCz:
- został wydany w procedurze pilotażowej, w efekcie skarżąca nie ma obecnie prawa do skutecznego wszczęcia postępowania przed ETPCz,
- jednoznacznie stwierdza, że władza krajowa narusza prawa człowieka, w efekcie niezasadne jest oczekiwanie przez sąd pierwszej instancji, by skarżąca uzyskała w swojej indywidualnej sprawie orzeczenie ETPCz, potwierdzające, że stała się ofiarą naruszenia przez Polskę praw zawartych w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: Konwencja),
- jednoznacznie stwierdza, że osoba, która została powołana na stanowisko sędziowskie przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (dalej: KRS), ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., nie gwarantuje jednostce prawa do rzetelnego procesu, wynikającego z art. 6 ust. 1 Konwencji i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: KPP),
a w konsekwencji sąd bezpodstawnie uznał, że niedopuszczalne jest wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego;
4) art. 271 pkt 1 p.p.s.a., przez błędne przyjęcie, że w składzie orzekającym zasiadała osoba uprawniona (sędzia WSA Jacek Boratyn), podczas gdy całokształt okoliczności faktycznych i prawnych jednoznacznie świadczy, że było odwrotnie, co znajduje potwierdzenie w:
- uchwale Sejmu RP,
- orzeczeniach ETPCz (wyroki z dnia: 22 lipca 2021 r., Reczkowicz przeciwko Polsce, skarga nr 43447/19; 18 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, skargi nr 49868/19 i 57511/19; 3 lutego 2022 r., Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga nr 1469/20; 29 czerwca 2021 r., Broda i Bojara przeciwko Polsce, skargi nr 26691/18 i 27367/18; 15 marca 2022 r., Grzęda przeciwko Polsce, skarga nr 43572/18; z dnia 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko Polsce, skarga nr 50849/21),
- orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości (wyroki w sprawach: C-585/18, C-824/18, C-791/19 i C-487/19),
- orzeczeniach Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 5 grudnia 2019 r., III PO 7/18; postanowienie z dnia 15 stycznia 2020 r., III PO 8/18; uchwała połączonych Izb SN z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/2; postanowienie z dnia 6 czerwca 2024 r., III KO 37/24),
- orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (m.in. postanowienie z dnia 26 czerwca 2019 r., II GOK 2/18; wyrok z dnia 11 października 2021, II GOK 9/18; wyroki z dnia 21 września 2021 r., II GOK 10-14/18),
a w konsekwencji sąd bezpodstawnie uznał, że niedopuszczalne jest wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego;
II. prawa materialnego, tj.:
1) art. 6 ust. 1 i art. 13 Konwencji, art. 47 KPP oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na niezasadnym przyjęciu, że udział w wydaniu orzeczenia osoby powołanej do pełnienia urzędu na stanowisko sędziowskie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. nie stanowi naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji, art. 47 KPP, a także art. 19 Traktatu o Unii Europejskiej i nie daje podstaw do wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego, mimo że prawidłowa i rzetelna wykładnia tych przepisów oraz ich właściwe zastosowanie powinny doprowadzić sąd do stwierdzenia, że skarżąca nie miała w sprawie zagwarantowanego standardu do rzetelnego procesu sądowego, w konsekwencji żądanie wznowienia postępowania było zasadne, ponieważ jest to jedyny środek prawny umożliwiający ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy co do jej istoty w celu zagwarantowania zgodności z prawem krajowym, międzynarodowym oraz unijnym wydanego w sprawie rozstrzygnięcia;
2) art. 1, art. 19 i art. 46 Konwencji oraz art. 61 ust. 1 Regulaminu ETPCz, przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na niezasadnym przyjęciu, że procedura pilotażowa nie jest procedurą traktatową, a jedynie procedurą wprowadzoną przez sam ETPCz, mimo że art. 61 ust. 1 Regulaminu ETPCz nie stanowi samodzielnej procedury wyroku pilotażowego, gdyż ta wynika z odpowiednio interpretowanych wskazanych norm Konwencji, zaś art. 61 ust. 1 Regulaminu ETPCz zawiera jedynie regulacje proceduralne, które pozwalają m.in. na zawieszenie rozpatrywania skarg podobnych, czy też zawieszenie rozstrzygnięcia w zakresie środków indywidualnych;
3) art. 13 i art. 46 Konwencji oraz art. 9 Konstytucji RP, przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na niezasadnym przyjęciu, że sąd nie miał prawnego obowiązku przedsięwzięcia wszelkich kroków w celu zadośćuczynienia wyrokowi ETPCz, mimo że prawidłowa i rzetelna wykładnia tych przepisów oraz ich właściwe zastosowanie powinny doprowadzić sąd do stwierdzenia, że sąd administracyjny jako organ państwa jest związany wyrokiem ETPCz oraz jest obowiązany do jego wykonania, w efekcie czego sąd pierwszej instancji powinien wznowić postępowanie, ponieważ jest to jedyny środek prawny umożliwiający usunięcie wady postępowania potwierdzonej w wyroku ETPCz.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ odwoławczy wniósł o oddalenie tej skargi i o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności, z uwagi na zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o rozpoznanie sprawy na rozprawie, należy wskazać, że zgodnie z art. 182 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Ponieważ z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie, skarga kasacyjna mogła być rozpoznana na posiedzeniu niejawnym niezależnie od wniosków stron postępowania w tym zakresie.
Wymaga również przypomnienia, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną w jej granicach (z niezachodzącym w przedmiotowej sprawie wyjątkiem zaistnienia przesłanek nieważności postępowania), nie mając uprawnień do uzupełniania bądź precyzowania zarzutów podnoszonych przez stronę, czy formułowanej na ich poparcie argumentacji (por. art. 183 § 1 p.p.s.a.). W badanej sprawie ma to istotne znaczenie, gdyż argumentacja skargi kasacyjnej nie odnosi się wprost do większości rozważań przedstawionych przez sąd pierwszej instancji, tym samym ich nie podważając. Analiza wywodów skargi kasacyjnej prowadzi mianowicie do wniosku, że tok rozumowania skarżącej można w gruncie rzeczy sprowadzić do stwierdzenia, że sąd pierwszej instancji niezasadnie odrzucił skargę o wznowienie postępowania z uwagi na brak podstaw wznowienia, podczas gdy skarżąca miała rację co do wadliwości prawomocnego orzeczenia WSA, którego dotyczyła skarga o wznowienie. Innymi słowy, skarżąca utrzymuje, że sąd pierwszej instancji powinien był zignorować etap formalny badania dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego. Mimo bowiem podniesienia zarzutów naruszenia szeregu przepisów procedury sądowoadministracyjnej, skarżąca przede wszystkim opiera się na treści wyroku ETPCz w sprawie ze skargi nr 50849/21, niewystarczająco konfrontując własne stanowisko z poglądami sądu pierwszej instancji dotyczącymi niemożności wznowienia postępowania z uwagi na wydanie tego wyroku. Wymaga podkreślenia, że formułowanie argumentów skargi kasacyjnej w oderwaniu od stanowiska przedstawionego przez sąd pierwszej instancji nie może prowadzić do skutecznego zakwestionowania prawidłowości tegoż stanowiska. Ma to przesądzające znaczenie dla oceny zasadności podniesionych przez skarżącą podstaw kasacyjnych.
Przede wszystkim za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 133 § 1 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. W ramach tego zarzutu skarżąca podnosi, że sąd pierwszej instancji nie miał podstaw do ograniczenia się jedynie do kwestii formalnoprawnych, bo wyrok ETPCz stwierdzał systemowe nieprawidłowości. Taki sposób sformułowania zarzutu świadczy o niezrozumieniu kolejności czynności orzeczniczych wskazanych w art. 281 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem mianowicie na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i jeżeli brak jest ustawowej podstawy wznowienia lub termin do wniesienia skargi nie został zachowany, odrzuca skargę o wznowienie. Z treści przepisu wynika, że dopiero po pozytywnym przejściu tego etapu postępowania wznowieniowego możliwe jest rozpoznanie sprawy, czyli merytoryczne odniesienie się przez sąd do twierdzeń skargi o wznowienie postępowania. Trzeba podkreślić, że odniesienie się do meritum sprawy mimo stwierdzenia braku formalnoprawnych podstaw do wznowienia postępowania sądowego, byłoby nieprawidłowe, tymczasem właśnie takiego działania sądu oczekuje skarżąca. Wbrew stanowisku skarżącej sąd nie tylko nie miał obowiązku, ale wręcz nie mógł przeprowadzić "pełnej kontroli sądowej", niespełnienie bowiem przesłanek formalnych skargi o wznowienie postępowania sądowego przeprowadzenie takiej pełnej kontroli uniemożliwiało.
Odnosząc się do zarzutów naruszenia art. 281, art. 272 § 3 i art. 271 pkt 1 p.p.s.a., należy stwierdzić, że sąd pierwszej instancji wyczerpująco wyjaśnił powody, dla których uznał, że brak było w sprawie podstaw wznowieniowych wskazanych w skardze o wznowienie postępowania sądowego.
Jeśli chodzi o przesłankę z art. 271 pkt 1 p.p.s.a., sąd – powołując się na orzecznictwo NSA – stwierdził, że sędzia sądu administracyjnego jest sędzią Rzeczypospolitej Polskiej i sędzią europejskim, także wówczas, gdy procedura poprzedzająca jego powołanie mogła być dotknięta wadami. Sąd wyraził pogląd, że sędzia sądu administracyjnego nie może być osobą nieuprawnioną, o której mowa w art. 271 pkt 1 p.p.s.a. skoro przeszedł pozytywnie procedurę powołania na urząd sędziego. Nawet gdyby w toku powoływania na urząd sędziego doszło do uchybień przepisom rangi podkonstytucyjnej to akt powołania przez Prezydenta RP sanuje te uchybienia. W przypadku niezgodzenia się z tym poglądem skarżąca powinna była zatem bądź to wykazać, że sędzia WSA Jacek Boratyn nie został powołany przez Prezydenta RP na stanowisko sędziego sądu administracyjnego, bądź to przedstawić wywód podważający twierdzenie sądu pierwszej instancji o tym, że dla oceny tego, czy dana osoba jest, czy też nie jest uprawniona do orzekania, decydujące jest powołanie przez Prezydenta RP na stanowisko sędziego (a nie procedura poprzedzająca to powołanie). W badanej skardze kasacyjnej skarżąca nie przedstawia natomiast żadnych argumentów w tym względzie, odwołując się jedynie hasłowo do szeregu orzeczeń, kwestionujących część procedury powoływania sędziów, w której uczestniczy KRS. Pominięcie w skardze kasacyjnej istoty stanowiska zajętego przez sąd pierwszej instancji w odniesieniu do niezaistnienia przesłanki z art. 271 pkt 1 p.p.s.a. powoduje, że wywód sądu z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia w tym względzie uchyla się spod kontroli kasacyjnej.
Zarzut naruszenia art. 271 pkt 1 p.p.s.a. należy w związku z tym uznać za bezzasadny.
Jeśli natomiast chodzi o przesłankę z art. 272 § 3 p.p.s.a., sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie zaistniała ona w okolicznościach sprawy, gdyż:
a) można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy potrzeba taka wynika z rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na podstawie umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską, przy czym termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania biegnie od dnia doręczenia stronie lub jej pełnomocnikowi rozstrzygnięcia organu międzynarodowego; sytuacja opisana w tej podstawie wznowienia zaistnieje wówczas, gdy osoba będąca stroną przez organem międzynarodowym uzyska korzystne dla niej rozstrzygnięcie i ma ono wpływ na zapadłe rozstrzygnięcie sądu administracyjnego,
b) uprawniony do wniesienia skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 272 § 3 p.p.s.a. jest zatem tylko uczestnik postępowania przed organem międzynarodowym,
c) potrzeba odmiennego traktowania w tym względzie orzeczeń wydawanych przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika z prawa unijnego (nie europejskiego), co zyskało potwierdzenie w uchwale NSA z dnia 16 października 2017 r., I FPS 1/17, jak i w treści wprowadzonego po wydaniu tej uchwały art. 272 § 2a p.p.s.a.; ani uchwała ani art. 272 § 2a p.p.s.a. nie znajdują zastosowania do wyroków ETPCz, względem których w dalszym ciągu należy stosować przesłanki z art. 272 § 3 p.p.s.a.,
d) skarżąca nie była uczestnikiem postępowania przed ETPCz w sprawie ze skargi nr 50849/21, nie jest zatem podmiotem uprawnionym do wniesienia skargi o wznowienie postępowania sądowego w związku z wydaniem tego wyroku,
e) charakter wyroku jako wyroku pilotażowego, nie ma znaczenia dla oceny wystąpienia przesłanek wznowieniowych w sprawie (sąd pierwszej instancji odwołał się w tym zakresie do treści art. 61 ust. 1 i 8 Regulaminu ETPCz, jak też art. 33 i art. 34 Konwencji).
Porównanie argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia i w skardze kasacyjnej wskazuje, że również tutaj wywód skarżącej w dużej mierze abstrahuje od rozważań sądu pierwszej instancji, w konsekwencji nie podważając ich wprost w sposób kompleksowy.
Przede wszystkim trzeba dla porządku stwierdzić, że skarżąca nie twierdzi, że była uczestnikiem postępowania przed ETPCz w sprawie ze skargi nr 50849/21, nie podnosi też wprost, że w niniejszej sprawie powinna znaleźć zastosowanie wykładnia art. 272 § 3 p.p.s.a. przyjęta w uchwale NSA z dnia 16 października 2017 r., I FPS 1/17. Z powyżej przedstawionego wyliczenia skarżąca podważa jedynie tę część wywodu sądu, która wskazana została w lit. e, tj. skarżąca twierdzi, że status wyroku ETPCz jako wyroku pilotażowego, powinien – jak się zdaje, w oderwaniu od literalnej treści art. 272 § 3 p.p.s.a. – usprawiedliwiać skuteczne wszczęcie i przeprowadzenie postępowania wznowieniowego co do meritum w sprawie. Także tu jednak rozważania skargi kasacyjnej pomijają istotę stanowiska przedstawionego przez sąd pierwszej instancji. Sąd ten bowiem jednoznacznie stwierdził, że: "Brak jest przy tym, zdaniem sądu I instancji podstaw do stosowania analogicznie przepisu art. 272 § 2a P.p.s.a. do orzeczeń ETPCz, jak także brak jest podstaw do stosowania zasady określonej w uchwale NSA. Inne są bowiem kompetencje ETPCz, jak także inny jest charakter jego orzeczeń. Mają one charakter rozstrzygania spraw pomiędzy państwami (art. 33 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Rzym.1950.11.04. Dz.U.1993.61.284 z dnia 1993.07.10), czy też spraw każdej osoby, organizacji pozarządowej lub grupy jednostek, która uważa, że stała się ofiarą naruszenia przez jedną z Wysokich Układających się Stron praw zawartych w Konwencji lub jej protokołach (art. 34 Konwencji). Rozstrzygnięcie ma zatem charakter jednostkowy. Taki charakter tego rozstrzygnięcia pozwala na jego odmienną ocenę w aspekcie prawa do wniesienia skargi o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego. Oceny takiej nie zmienia fakt, że orzeczenia na jakie powoływała się strona ma charakter wyroku pilotażowego (w nomenklaturze ETPCz). Jak bowiem wynika z treści przepisu art. 272 § 3 P.p.s.a. podstawą wznowienia mogą być orzeczenia organu międzynarodowego działającego na podstawie umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską. Takie brzmienie tego przepisu musi być wykładane w ten sposób, że po pierwsze sam fakt działania organu odbywa się na podstawie takiej umowy. Są nią uregulowane wszelkie elementy "konstrukcyjne" organu, a po drugie rozstrzygnięcie swoje wydaje na podstawie uprawnień przyznanych mu przez taką właśnie umowę międzynarodową. Po pierwsze zatem Państwo Polskie zaakceptowało w umowie fakt powstania takiego organu, a po drugie nadało mu odpowiednie kompetencje do wydawania wiążących rozstrzygnięć. Natomiast procedura wyroku pilotażowego nie jest procedurą traktatową, a jedynie procedurą wprowadzoną przez sam Trybunał, który mając na uwadze Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz jej Protokoły, ustanowił Regulamin (Dz.U.1993.61.284/1). Art. 61 ust. 1 tego regulaminu przewiduje, że Trybunał może wszcząć procedurę wyroku pilotażowego i wydać wyrok pilotażowy, gdy okoliczności faktyczne skargi wskazują na istnienie w zainteresowanej Układającej się Stronie problemu strukturalnego lub systemowego bądź innej podobnej dysfunkcji, która spowodowała lub może spowodować podobne skargi. Jednocześnie Regulamin w § 61 ust. 8 stanowi, że w przypadku niezastosowania się przez zainteresowaną Układającą się Stronę do sentencji wyroku pilotażowego, Trybunał podejmuje rozpatrywanie skarg odroczonych zgodnie z ustępem 6. Uregulowanie instytucji wyroku pilotażowego w Regulaminie ETPCz budzi zatem wątpliwości sądu I instancji co do tego, czy procedura tam przewidziana i zastosowana w sprawie na która powołuje się Skarżąca może być traktowana w aspekcie art. 272 § 3 P.p.s.a. analogicznie do traktatowych uprawnień TSUE zawartych w art. 267 TFUE". Skarżąca podjęła próbę zakwestionowania wskazanego stanowiska, jednak pominęła w tym względzie kluczowy jego fragment, tj. to, że o "rozstrzygnięciu organu międzynarodowego działającego na podstawie umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską" w rozumieniu art. 272 § 3 p.p.s.a. można mówić dopiero wtedy, gdy rozstrzygnięcie takie wydawane jest na podstawie uprawnień przyznanych organowi międzynarodowemu przez taką właśnie umowę międzynarodową. Argumentacja sądu pierwszej instancji jasno wskazuje, że przesłanka ta w jego ocenie musi być interpretowana ściśle – stąd zwłaszcza odwołanie się do treści art. 34 Konwencji i art. 61 ust. 8 Regulaminu ETPCz. Skarżąca, kwestionując pogląd, że procedura pilotażowa nie jest procedurą traktatową, nie wskazuje na żaden konkretny przepis zawartej przez Polskę umowy międzynarodowej przewidującej wprost procedurę pilotażową zastosowaną przez ETPCz w sprawie ze skargi nr 50849/21, odwołując się do wynikania takiej procedury "z odpowiednio interpretowanych norm" Konwencji (art. 1, art. 19 i art. 46 Konwencji). Skarżąca pomija w konsekwencji stanowisko sądu o konieczności ścisłej interpretacji przesłanek wznowienia, w tym przesłanki z art. 272 § 3 p.p.s.a., opowiadając się za tak znacznie zliberalizowanym rozumieniem art. 272 § 3 p.p.s.a., że dokonywanym w istocie w sprzeczności z jego treścią. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego taka wykładnia art. 272 § 3 p.p.s.a. jest błędna, nie uwzględnia bowiem tego, że instytucja wznowienia postępowania służąca obaleniu prawomocnych orzeczeń ma charakter nadzwyczajny i może być uruchamiana tylko w wyjątkowych, ściśle określonych przypadkach. Dlatego w procesie badania dopuszczalności wniesienia skargi o wznowienie postępowania nie jest możliwe stosowanie wykładni rozszerzającej, a przesłanki wznowieniowe muszą być interpretowane w sposób ścisły (por. np. postanowienie NSA z dnia 16 listopada 2005 r., I OZ 299/05; wyrok NSA z dnia 17 sierpnia 2012 r., I FSK 281/12).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca nie wykazała, że sam w sobie fakt wydania przez ETPCz wyroku pilotażowego wymaga od sądów krajowych przeprowadzenia postępowania wznowieniowego z pominięciem treści przepisów regulujących dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania. Wymaga zauważenia, że podzielenie stanowiska skarżącej pozbawiałoby znaczenia tę część procedury pilotażowej, która przewiduje, że niewykonanie przez pozwane państwo sentencji wyroku pilotażowego skutkuje podjęciem przez Trybunał rozpatrywania skarg odroczonych z uwagi na wyrok pilotażowy (przywołany przez sąd pierwszej instancji § 61 ust. 8 Regulaminu ETPCz). Gdyby wyrok pilotażowy mógł stanowić podstawę wznowienia postępowania sądowego niezależnie od tego, kto był stroną tego postępowania (czy uczestnik postępowania przed ETPCz, czy podmiot ze sprawą pilotażową w żaden sposób niezwiązany), wskazana norma byłaby pozbawiona znaczenia.
Nie można zgodzić się również ze skarżącą, że skoro jedynym środkiem mogącym prowadzić do usunięcia z obrotu prawnego orzeczenia niezgodnego z wyrokiem ETPCz jest skarga o wznowienie postępowania sądowego, to sąd powinien był – w konkretnych okolicznościach badanej sprawy – zignorować treść art. 272 § 3 p.p.s.a. i przystąpić do merytorycznego rozpatrzenia skargi o wznowienie. Jeśli w okolicznościach danej sprawy nie zaistniała wskazana w skardze o wznowienie postępowania sądowego podstawa wznowieniowa – z katalogu enumeratywnie wymienionych w ustawie podstaw wznowieniowych – skarga taka, zgodnie z treścią art. 280-281 p.p.s.a. podlega odrzuceniu a nie rozpatrzeniu co do istoty.
Z uwagi na to, że w badanej sprawie skarżąca zdaje się przywiązywać znacznie większą wagę do orzeczeń różnych sądów i trybunałów niż do brzmienia przepisów prawa, warto przypomnieć, że w Polsce nie obowiązuje system prawa precedensowego, a dane orzeczenie – czy to sądu krajowego, unijnego czy międzynarodowego – jest wiążące poza granicami sprawy, w której zostało wydane, jedynie w ściśle określonych w przepisach prawa przypadkach. Taki przypadek w okolicznościach sprawy nie wystąpił.
Z powyższych względów na uwzględnienie nie zasługują zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Nie zostały również naruszone przywołane w petitum skargi kasacyjnej przepisy prawa materialnego, skarżąca w ramach zarzutów naruszenia norm prawnomaterialnych zmierza bowiem do pominięcia ograniczeń związanych z koniecznością ścisłej interpretacji przesłanek wznowieniowych.
Końcowo wymaga zaznaczenia, że Naczelny Sąd Administracyjny nie dostrzegł potrzeby przedstawienia poszerzonemu składowi NSA do rozstrzygnięcia zagadnień prawnych, jak również skierowania do Trybunału Sprawiedliwości pytań prejudycjalnych, o treści wskazanej w skardze kasacyjnej.
Skoro podniesione przez skarżącego zarzuty kasacyjne okazały się nieusprawiedliwione, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
Mimo wniosku zawartego w odpowiedzi na skargę kasacyjną brak było podstawy do orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, bowiem zgodnie z uchwałą NSA z dnia 4 lutego 2008 r., I OPS 4/07, przepisy art. 203 i 204 p.p.s.a. nie mają zastosowania, gdy przedmiotem skargi kasacyjnej jest postanowienie sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie, a takim jest właśnie postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania.
Sylwester Marciniak
Sędzia NSA