V CKN 1107/00

Wyrok z dnia 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1107/00 Nabycie weksla in blanco zaopatrzonego w indos, ale nie wypełnionego, nie stwarza indosatariuszowi ułatwień w dochodzeniu praw z weksla i ochrony przewidzianych w art. 16 i 17 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282). Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący) Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca) Sędzia SN Mirosława Wysocka Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A., II Inspektorat w W. przeciwko Kredyt Bankowi, Spółce Akcyjnej, III Oddział w W. i Katarzynie S. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 16 kwietnia 2002 r. na rozprawie kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 22 października 1999 r. oddalił kasację i zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanego Banku kwotę 6000 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 22 października 1999 r. oddalił apelację powodowego Zakładu od wyroku Sądu Rejonowego dla Wrocławia- Śródmieścia we Wrocławiu, na podstawie którego, wydany w stosunku do pozwanej oraz pozwanego Banku nakaz zapłaty, polecający obu pozwanym zapłacenie solidarnie kwoty 14 555 zł, został w stosunku do pozwanego Banku uchylony, a powództwo oddalone. Według dokonanych ustaleń, pozwany Bank udzielił pozwanej Katarzynie S. kredytu na kwotę 12 075 zł, który zabezpieczony został wekslem in blanco z dołączoną deklaracją wekslową, upoważniającą Bank do jego wypełnienia kwotą udzielonego kredytu oraz odsetek i prowizji. Spłata kredytu została ponadto zabezpieczona umową ubezpieczenia zawartą przez pozwany Bank z powodowym Zakładem Ubezpieczeń. Wobec tego, że pozwana zaprzestała spłacania kredytu strona powodowa – zgodnie z umową ubezpieczenia kredytu – wypłaciła Bankowi należność odpowiadającą kwocie kredytu wraz z odsetkami umownymi. Pozwany Bank, "w celu umożliwienia windykacji wierzytelności wobec kredytobiorcy", przeniósł tę wierzytelność na stronę powodową, a także przeniósł przez indos nie wypełniony weksel in blanco i wydał deklarację wekslową. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy przyjął, że strona powodowa nie może żądanej w pozwie kwoty dochodzić od pozwanego Banku na podstawie przekazanego weksla in blanco, bowiem nabywając go uzyskała jedynie zabezpieczenie wekslowe długu obciążającego pozwaną z tytułu otrzymanego kredytu. Powodowemu Zakładowi nie przysługują zatem prawa wynikające z art. 17 i 47 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 – dalej "Pr.weksl."). Kasacja od powyższego wyroku oparta została na podstawie naruszenia art. 232 k.p.c. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a także na podstawie naruszenia art. 10, 11, 15, 17, 18 ust. 1 i art. 47 Pr.weksl. oraz art. 517 i 9219 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. We wniosku kasacyjnym strona powodowa wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego przez utrzymanie nakazu zapłaty w mocy ewentualnie uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Skarżący, uzasadniając powołany w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3931 pkt 2 k.p.c. zarzut naruszenia art. 232 k.p.c., podniósł, że „przeniesienie przez sądy obu instancji wekslowego sporu na płaszczyznę sporu cywilnego powinno obligować do powołania wymienionych [w kasacji] dowodów z urzędu”. Zdaniem skarżącego, dowody w postaci „Regulaminu udzielania pożyczek na zakupy artykułów konsumpcyjnych trwałego użytku”, „Zasad obsługi klienta w systemie Polskiego Towarzystwa Finansowego S.A. we współpracy z Kredyt Bank S.A. w W., III Oddział w W.” oraz „Wykazu sprzedawców, u których na zakup pojazdów udziela się kredytu objętego umową ubezpieczenia na podstawie pkt 6 warunków ogólnych”, służyć miałyby zbadaniu, czy zasadne było wypłacenie przez stronę powodową pozwanemu Bankowi odszkodowania, o którym mowa w umowie ubezpieczenia kredytu udzielonego pozwanej Katarzyny S. Odnosząc się do tak postawionego zarzutu, należy przede wszystkim zauważyć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, iż uprawnienie sądu, a nie – jak błędnie przyjmuje skarżący – obowiązek dopuszczenia dowodu nie wskazanego przez stronę (art. 232 zdanie drugie k.p.c.), nie może stanowić podstawy do formułowania zarzutu naruszenia tego przepisu. Tylko w wyjątkowych wypadkach (np. nieporadność strony) uprawnienie, o jakim mowa w art. 232 zdanie drugie k.p.c., przeradza się w obowiązek przeprowadzenia przez sąd dowodów nie wskazanych przez stronę. Podnieść ponadto trzeba, że skoro powód nie opierał powództwa przeciwko pozwanemu Bankowi na twierdzeniu, że wypłacone – na podstawie umowy ubezpieczenia kredytu – odszkodowanie było nienależne (co mogłoby uzasadniać żądanie zwrotu odszkodowania), to badanie tej okoliczności, jako nieistotnej w sprawie, byłoby nieuzasadnione nawet, gdyby wnioski dowodowe zgłoszone zostały przez stronę powodową. Przechodząc do oceny podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego podkreślić należy, że weksel in blanco może być przedmiotem obrotu jeszcze przed wypełnieniem. Wynika to z brzmienia art. 10 Pr.weksl., w którym nie ma jednak wyraźnych wskazówek co do zasad rządzących tym obrotem. Sąd Najwyższy, rozważając to zagadnienie w wyroku z dnia 5 lutego 1998 r., III CKN 342/97 (OSNC 1998, nr 9, poz. 141), wskazał na występujące w tym zakresie dwa zapatrywania. Według jednego – wychodzącego z założenia, że weksel in blanco nie jest przeznaczony do obiegu i wobec tego można oczekiwać od jego nabywcy, aby uprzednio zasięgnął u osoby podpisanej na nim informacji o treści upoważnienia do uzupełnienia – nabycie weksla in blanco jest możliwe tylko ze skutkami przelewu, tj. z wyłączeniem zastosowania art. 10 Pr.weksl. Choćby zatem nabycie weksla in blanco przybierało zewnętrzną postać nabycia w drodze indosu lub w sposób określony w art. 14 zdanie drugie pkt 3 Pr.weksl., to wywrze ono tylko takie skutki, jakie wynikają z przelewu wierzytelności. Według innego poglądu – wychodzącego z założenia, że weksel in blanco jest przeznaczony do obiegu i żądanie od jego nabywcy, aby zasięgnął uprzednio u osoby na nim podpisanej informacji o treści upoważnienia do uzupełnienia, hamowałoby obrót tym wekslem – nabycie weksla in blanco jest możliwe także na zasadach Prawa wekslowego, z zastosowaniem art. 10 tego Prawa, a zatem w sposób chroniący dobrą wiarę nabywcy co do treści upoważnienia do uzupełnienia weksla in blanco. Wybór drugiej ewentualności – jak zauważył Sąd Najwyższy w powołanym wyroku – można zasadnie rozważać tylko w odniesieniu do tych przypadków, w których wręczony nabywcy weksel in blanco jest zaopatrzony w indos, jedynie bowiem wtedy są podstawy do uznania, że przeniesienie weksla in blanco nastąpiło na zasadach Prawa wekslowego, tj. w sposób przewidziany w art. 14 zdanie pierwsze lub art. 14 zdanie drugie pkt 3. W sprawie występuje właśnie taka sytuacja, co oznacza, że rozważania Sądu Okręgowego, skonkludowane stwierdzeniem, iż nabywca weksla in blanco ma jedynie uprawnienia cesjonariusza, są nieadekwatne do przyjętych ustaleń. Przypomnieć należy, że przeniesienie weksla in blanco tylko według przepisów o przelewie wierzytelności następuje w przypadku, gdy weksel taki nie został zaopatrzony w indos (por. powołany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1998 r.). W rozumowaniu Sądu Okręgowego dostrzec można ponadto niekonsekwencję, skoro roszczenie strony powodowej ocenione zostało także w płaszczyźnie uprawnień, jakie przysługują indosatariuszowi, który nabył weksel in blanco nie wypełniony. Rozważania w tym zakresie sprowadzone zostały tylko do stwierdzenia, że indosatariusz, nabywając nie wypełniony weksel, wprawdzie uzyskuje legitymację formalną (art. 16 Pr.weksl.), musi jednak zdawać sobie sprawę z tego, że nie może korzystać z ułatwień i ochrony przewidzianych w art. 16 i 17 Pr.weksl. To trafne spostrzeżenie wymaga – w celu wykazania bezzasadności podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego – uzupełnienia przez wskazanie różnic, jakie zachodzą pomiędzy uprawnieniami indosatariusza, który nabył weksel in blanco nie wypełniony (taki nabyła strona powodowa) i uprawnieniami indosatariusza, który nabył weksel in blanco wypełniony. W pierwszej sytuacji nabycie weksla in blanco następuje – jak zaznaczono – z zastosowaniem art. 10 Pr.weksl., a zatem w sposób chroniący dobrą wiarę nabywcy co do treści upoważnienia do uzupełnienia tego weksla. Oznacza to, że indosatariuszowi mogą być przedstawione zarzuty subiektywne, oparte na stosunkach osobistych dłużnika z danym wierzycielem wekslowym, a zatem dotyczące samego wręczenia weksla. Strona pozwana zarzuty takie zgłosiła powołując się na uzgodnienia przyjęte między stronami w umowie cesji wierzytelności z dnia 30 czerwca 1997 r. Na podstawie tej umowy pozwany Bank "w celu umożliwienia windykacji wierzytelności wobec kredytodawcy" przeniósł tę wierzytelność na stronę powodową i przekazał stronie powodowej deklarację wekslową oraz niezupełny weksel z własnym indosem. Nie może budzić wątpliwości, że celem tych czynności było tylko przydanie wierzytelności dodatkowej podstawy w postaci zobowiązania wekslowego. Strona powodowa zyskała zatem uprawnienie dochodzenia roszczenia od kredytobiorcy nie tylko ze stosunku kauzalnego (cesja wierzytelności) w drodze zwykłego procesu, lecz także z weksla w postępowaniu nakazowym. Nabycie niewypełnionego weksla in blanco z indosem nie stwarza natomiast ułatwień w dochodzeniu praw z weksla i ochrony przewidzianych w art.16 i 17 Pr.weksl. Dopiero w drugiej sytuacji, gdy indosatariusz nabywa weksel in blanco wypełniony, zerwana zostaje więź między dłużnikiem a wierzycielem wekslowym ze stosunku podstawowego i weksel uzyskuje w pełni swój abstrakcyjny charakter (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1999, II CKN 282/98, OSNC 1999, nr 12, poz. 207). Zaakceptowanie stanowiska zaprezentowanego w kasacji prowadziłoby do nieuprawnionego zrównania pozycji prawnej indosatariusza, który nabył weksel in blanco niewypełniony, z sytuacją prawną indosatariusza, który nabył weksel in blanco wypełniony. Z przytoczonych względów kasację, jako pozbawioną uzasadnionych podstaw, należało oddalić na podstawie art. 39312 k.p.c.