V CK 103/05

V CK 103/05 - Wyrok Sądu Najwyższego
Data orzeczenia
2005-08-18
orzeczenie prawomocne
Sąd
Sąd Najwyższy
Sędziowie
Zychowicz Marek /przewodniczący sprawozdawca/
Bielska-Sobkowicz Teresa
Górowski Jan
Symbol z opisem
6119 Inne o symbolu podstawowym 611
Hasła tematyczne
Działalność gospodarcza
Powołane przepisy
Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
art. 233 par. 1, art. 479[14] par. 2
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
art. 55[1]
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037
art. 210
Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.
Dz.U. 1934 nr 57 poz. 502
art. 203
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy.
Tezy
1. Uwzględnienie w postępowaniu w sprawach gospodarczych twierdzeń, zarzutów albo dowodów na ich poparcie powołanych przez pozwanego po złożeniu odpowiedzi na pozew, mimo że nie wykazał on, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo że potrzeba powołania wynikła później /art. 479[14] par. 2 Kpc/, stanowi naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
2. Art. 210 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych /Dz.U. nr 94 poz. 1037 ze zm./ jednoznacznie określa podmioty uprawnione do reprezentacji spółki w umowach zawieranych z członkami jej zarządu, są to rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Umowa zawarta między osobami będącymi jednocześnie wspólnikami spółki cywilnej oraz wspólnikami spółki z o.o. i członkami jej zarządu jako tzw. "czynność z samym sobą" jest nieważna.
Sentencja
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Agencji Finansowej "F." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w D.-G. przeciwko "S. D. C." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w H. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 sierpnia 2005 r., kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 września 2004 r., I ACa 813/04 - uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Agencja Finansowa F. spółka z o.o. w D.-G. wniosła o zasądzenie na jej rzecz od S. D. C. spółki z o.o. w H. kwoty 32.747,10 zł z odsetkami ustawowymi. Na uzasadnienie żądania podała w pozwie, że dochodzona kwota stanowi wierzytelność przysługującą spółce cywilnej B. w W. z tytułu wynagrodzenia za wykonane roboty budowlane, że wierzytelność tę nabyła spółka z o.o. B. w W. wobec wniesienia do niej przez wspólników spółki B. aportu w postaci przedsiębiorstwa, w skład którego wchodziła ta wierzytelność i że powódka nabyła ją od spółki B. umową z dnia 5 grudnia 2002 r.
Pozwana nie uznała powództwa. W odpowiedzi na pozew zarzuciła, że powódka nie nabyła skutecznie dochodzonej wierzytelności, gdyż już w lipcu 2001 r. pozwana złożyła spółce B. oświadczenie o potrąceniu tej wierzytelności z wierzytelnościami w stosunku do tej spółki, nabytymi od Spółki z o.o. T. w W.
Sąd Okręgowy w K. uznał, że oświadczenie o potrąceniu, na które powołała się pozwana, jest bezskuteczne i wyrokiem z dnia 5 grudnia 2003 r. uwzględnił powództwo.
W wyniku uwzględnienia apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 22 września 2004 r. zmienił wyrok sądu pierwszej instancji i powództwo oddalił. Według tego Sądu z załączonego przez powódkę niepełnego odpisu uchwały nr 1/2000 Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników spółki B. nie wynika jakie składniki majątkowe zostały wniesione do tej spółki przez wspólników spółki B. i nie zostało wykazane w sposób nie budzący wątpliwości, że aport wniesiony przez wspólników spółki B. do spółki B. obejmuje dochodzona w sprawie wierzytelność. Umowa przelewu tej wierzytelności z dnia 19 marca 2001 r. zawarta pomiędzy wspólnikami spółki B. a spółką B. jest zaś nieważna, gdyż w umowie tej spółkę B. reprezentowali dwaj członkowie jej zarządu, którzy jako wspólnicy spółki B. byli także zbywcami wierzytelności /art. 210 Ksh w związku z art. 58 par. 1 Kc/. Spółka B. zatem nie nabyła skutecznie wierzytelności, nie mogła więc przenieść jej na powódkę i powódka nie jest legitymowana do jej dochodzenia. W tej sytuacji zdaniem Sądu Apelacyjnego nie wymagają rozważania wątpliwości związane z ważnością umowy przelewu wierzytelności z dnia 5 grudnia 2002 r. ze względu na brak w treści tej umowy podstawy prawnej przysporzenia /causae/. Niemniej Sąd ten stwierdził, że powódka nie wykazała celu, w jakim umowa została zawarta, co ma wpływ na jej ważność.
Ostatnio wymieniony wyrok powódka zaskarżyła kasacją. Podstawę kasacji stanowi
1/ naruszenie prawa materialnego, a to art. 55[1] Kc przez przyjęcie, że wniesienie -jako aportu - przedsiębiorstwa do spółki B. nie objęło wierzytelności dochodzonej w sprawie oraz art. 210 Ksh przez błędną jego wykładnię i art. 204 Ksh przez jego niezastosowanie, co spowodowało uznanie za nieważną umowy przelewu wierzytelności z dnia 19 marca 2001 r. oraz 2/ naruszenie przepisów postępowania, a to art. 233 par. 1 Kpc przez przyjęcie, że z uchwały Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników spółki B. z dnia 20 listopada 2000 r. nie wynika przeniesienie na nią dochodzonej wierzytelności oraz art. 479[14] par. 2, art. 368 par. 1 pkt 4, art. 381 i art. 378 par. 1 Kpc przez rozpoznanie podniesionego przez pozwaną zarzutu braku legitymacji procesowej powódki, mimo podniesienia go dopiero na rozprawie apelacyjnej i nie wykazania przez pozwaną, że nie mogła go podnieść wcześniej. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności podlegają rozważeniu zarzuty podniesione w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, bowiem prawidłowość wykładni czy zastosowania prawa materialnego może być poddana właściwej ocenie jedynie na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy.
Trafny jest zarzut kasacji naruszenia art. 479[14] par. 2 Kpc. Przepis ten, adresowany do strony pozwanej w postępowaniu odrębnym - postępowaniu w sprawach gospodarczych, nakłada obowiązek podania w odpowiedzi na pozew wszystkich twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania. Jego treść jasno zatem wskazuje, że ustanawia on tzw. prekluzję procesową, ściśle określając tę fazę procesu, w której pozwany może podjąć skuteczną obronę, chyba że, jak dalej z tego przepisu wynika, pozwany wykaże, iż powołanie w odpowiedzi na pozew twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie nie było możliwe, albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP 115/03 /OSNC 2005 nr 5 poz. 77/, art. 479[14] par. 2 Kpc dotyczy wszystkich twierdzeń, zarzutów i dowodów, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Jak wskazano, wymieniony przepis adresowany jest do pozwanego. Jednocześnie jednak określa on powinność sądu egzekwowania obowiązków nałożonych na pozwanego, a to oznacza, że obowiązkiem sądu jest pominięcie spóźnionych twierdzeń pozwanego, czyli potraktowanie ich tak, jakby nie zostały zgłoszone, oraz oddalenie spóźnionych zarzutów i dowodów zgłoszonych przez pozwanego. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika jednakże, czy w ocenie Sądu drugiej instancji pozwana wykazała istnienie przesłanek pozwalających na uznanie, że podniesiony przez nią dopiero na rozprawie apelacyjnej zarzut braku legitymacji czynnej powoda nie uległ prekluzji. Już z tego względu zaskarżony wyrok nie może się ostać.
Na marginesie należy zauważyć, że art. 479[14] par. 2 Kpc jest odpowiednikiem art. 479[12] par. 1 Kpc, nakładającego na powoda obowiązek podania w pozwie wszystkich twierdzeń oraz dowodów na ich poparcie, również pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że powód wykaże, iż ich powołanie w pozwie nie było możliwe albo że taka potrzeba wynikła później. Jak zaś wynika z pozwu, powódka wywodziła swoje roszczenie z faktu nabycia dochodzonej w sprawie wierzytelności od spółki B. na podstawie umowy cesji z dnia 5 grudnia 2002 r., którą to wierzytelność do tej spółki wnieśli jako aport Jerzy L. i Andrzej M., wspólnicy spółki B., którzy następnie stali się wspólnikami spółki B. W tej sytuacji należy poddać w wątpliwość prawidłowość dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych. Jeżeli bowiem dochodzona wierzytelność miała być przedmiotem aportu wniesionego w dniu 20 listopada 2000 r. przez Jerzego L. i Andrzeja M. do spółki B., to nie mogła być już przedmiotem umowy cesji zawartej w dniu 19 marca 2001 r. przez nich z tą spółką. Zasadniczego znaczenia nabiera zatem ustalenie, czy - zgodnie z twierdzeniami powódki zawartymi w pozwie - przedmiotowa wierzytelność przysługiwała spółce B., a następnie na podstawie umowy przelewu została przeniesiona na powódkę. W tym zakresie dokonane ustalenia nie mogą być uznane za pełne. Sąd drugiej instancji ograniczył się bowiem do ustalenia, że wierzytelność ta nie została wymieniona w treści uchwały nr 1/2000 nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników spółki B. W treści tej uchwały nie wymieniono jednak żadnej wierzytelności przysługującej wspólnikom spółki B., które wraz z przedsiębiorstwem wnieśli oni do spółki B. Skarżąca powoływała się na załączniki do tej uchwały, które miały wierzytelności te określać. Brak odniesienia się do tych twierdzeń przy ocenie dowodów stanowi o naruszeniu art. 233 par. 1 Kpc, bowiem dokonana ocena nie może być uznana za wszechstronną.
Zarzut kasacji naruszenia art. 233 par. 1 Kpc związany jest z podnoszonym w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzutem naruszenia art. 55[1] Kc. Zgodzić się należy ze skarżącym, że w skład przedsiębiorstwa wchodzą także wierzytelności, jednoznacznie wynika to bowiem z treści pkt 4 art. 55[1] Kc. Zgodnie zaś z art. 55[2] Kc czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w jego skład, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów szczególnych. Jeżeli zatem przedmiotem aportu do spółki B. było przedsiębiorstwo, a z treści powołanego protokołu nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników nie wynika, by jakaś część przedsiębiorstwa nie została objęta aportem, to zostało ono przeniesione na rzecz tej spółki w całości, a więc również z wierzytelnościami, o ile wchodziły w jego skład. Obowiązek wykazania, że konkretna wierzytelność wchodziła w skład przedsiębiorstwa, obciąża jednakże skarżącą, zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu, wyrażoną w art. 6 Kc.
W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżąca powołała także zarzut naruszenia art. 210 Ksh. W świetle przedstawionych wyżej uwag, dotyczących znaczenia art. 479[14] par. 2 Kpc, ocena tego zarzutu ma mniejsze znaczenie. Nie można jednak zgodzić się z przedstawioną przez skarżącą wykładnią art. 210 Ksh. Skarżąca powołała się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., II CKN 24/98 /OSNC 1999 nr 11 poz. 187/, w uzasadnieniu którego wskazano, że art. 203 Kh, którego obecnie odpowiednikiem jest art. 210 Ksh, dotyczy umów między spółką a członkami zarządu, związanych z pełnioną przez nich funkcją w spółce, a nie umów zawieranych z członkami zarządu działającymi jako osoby fizyczne, a więc niezależnie od funkcji pełnionej przez nich w spółce. W ocenie skarżącej Jerzy L. i Andrzej M., członkowie zarządu spółki B., zawierając umowę ze wspólnikami spółki B., którymi oni byli, nie działali jako członkowie zarządu, a umowa ta z funkcją pełnioną przez nich w spółce nie miała związku. Tej oceny nie można podzielić. Celem przepisu art. 203 Kh, a obecnie 210 Ksh, jest ochrona interesów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i jej wspólników na wypadek konfliktu interesów, który może się ujawnić w sytuacji, gdy członek zarządu zawiera umowę "z samym sobą", a więc w sytuacji, gdy po obu stronach umowy występują te same osoby /taki właśnie wypadek nastąpił w umowie cesji z dnia 19 marca 2001 r./. Zarówno w doktrynie, jak i późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie uznaje się, że art. 203 Kh i art. 210 Ksh nie różnicują czynności prawnych i dotyczą wszystkich umów między spółką a członkiem zarządu, bez względu na to, czy umowy te mają związek z funkcją pełnioną przez tego członka w zarządzie spółki. To stanowisko Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela. Szczegółowe rozważanie tej kwestii w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie jest jednak konieczne.
Wobec powyższego, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393[13] par. 1 i art. 393[19] w związku z art. 108 par. 2 Kpc w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - prawo o ustroju sądów powszechnych /Dz.U. 2005 nr 13 poz. 98/, w związku z art. 3 tej ustawy, orzekł jak w sentencji.