IV CSK 333/17

Sygn. akt IV CSK 333/17
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 18 kwietnia 2018 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
‎
SSN Wojciech Katner
‎
SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)
Protokolant Izabela Czapowska
w sprawie z powództwa "P." Spółki Akcyjnej w G.
‎
przeciwko M.S. i A.S.
‎
o zapłatę,
‎
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej
w dniu 18 kwietnia 2018 r.,
‎
skargi kasacyjnej pozwanych
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
‎
z dnia 26 października 2016 r., sygn. akt I ACa …/16,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w G. nakazem zapłaty wydanym w dniu 2  kwietnia  2014 r. w postępowaniu nakazowym zobowiązał pozwanych M.S. i A.S. aby zapłacili solidarnie powódce ,,P.” spółce akcyjnej w G.  139388,28 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 4 czerwca 2013 r. oraz kosztami postępowania w kwocie 5343,00 zł a  po  rozpoznaniu zarzutów pozwanych, wyrokiem z dnia 22 grudnia 2015 r, uchylił ten nakaz i oddalił powództwo.
Sąd Apelacyjny w […]., na skutek apelacji powódki, wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że utrzymał nakaz zapłaty w mocy i orzekł o kosztach postępowania.
W sprawie ustalono, że w dniu 6 października 2009 r. powódka zawarła z  pozwanym M.S. umowę leasingu operacyjnego. Zgodnie z tą umową, powódka zobowiązała się sfinansować zakup samochodu ciężarowego marki BMW 530xd, zaś pozwany przyjął na siebie obowiązek zapłaty powódce 48  rat leasingowych w kwotach po 4490,82 brutto zł; do chwili wygaśnięcia umowy samochód miał stanowić własność powódki a następnie zostać wykupiony przez  pozwanego. Pozwany wystawił i wręczył pozwanemu podpisany przez siebie weksel
in blanco
, poręczony przez żonę – pozwaną A.S. Do weksla została  dołączona deklaracja wystawcy i poręczyciela wekslowego, upoważniająca do jego wypełnienia w każdym czasie na sumę  odpowiadającą wierzytelności z  tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy leasingu; finansujący miał prawo opatrzyć weksel datą płatności według swojego uznania i zawiadomić o  tym leasingobiorcę najpóźniej w siódmym dniu przed terminem płatności.
W czasie wykonywania umowy leasingu okazało się, że samochód będący jego przedmiotem pochodzi z kradzieży; został on odebrany pozwanemu w dniu 14  maja 2010 r. i zatrzymany przez organy ścigania. Powódka,  po zaprzestaniu uiszczania rat leasingowych, wezwała pozwanego do zwrotu pojazdu, a w dniu 20  maja 2010 r. – wobec bezskuteczności tego wezwania – wypowiedziała umowę leasingu i zażądała uiszczenia rat pozostałych do zapłaty; pismo w tym przedmiocie zostało doręczone pozwanemu w dniu 25 maja 2010 r. Należności te nie zostały uregulowane, w związku z czym powódka wezwała pozwanych do wykupu weksla
in blanco
wypełnionego w dniu 23 maja 2013 r., opatrzonego terminem płatności na dzień 3 czerwca 2013 r.
Sąd Okręgowy wskazał, że skoro  weksel stanowiący podstawę żądania pozwu zabezpieczał wierzytelność powódki wynikającą z obowiązku zapłaty rat  leasingowych, to warunkiem jego prawidłowego wypełnienia było istnienie nieprzedawnionej wierzytelności z tego tytułu. Wierzytelność zabezpieczona wekslem stała się wymagalna w dniu 26 maja 2010 r. i – zgodnie z art. 118 k.c. – przedawniła się z w dniu 26 maja 2013 r. Wprawdzie powódka wypełniła weksel przed upływem terminu przedawnienia, ale opatrzyła go – niezgodnie z treścią porozumienia wekslowego - datą płatności przypadającą po upływie tego terminu. Nie doszło zatem do skutecznego wykreowania zobowiązania wekslowego usprawiedliwiającego żądnie zapłaty kwoty dochodzonej pozwem.
Sąd Apelacyjny podzielił - co do zasady - stanowisko, że wypełnienie weksla
in blanco
po upływie terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu jest niezgodne z deklaracją wekslową i może być przedmiotem zarzutu wystawcy weksla oraz poręczyciela opartego na art. 10 ustawy z dnia 28  kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz. U. Nr 37, poz. 282 ze zm; dalej: „Pr.weksl.”). Uznał jednak, że w konkretnym stanie faktycznym sytuacja taka nie wystąpiła, gdyż weksel został wypełniony na trzy dni przed upływem terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego. Opatrzenie weksla datą płatności w dniu 3 czerwca 2013 r. nie było sprzeczne z treścią porozumienia wekslowego a w konsekwencji skutecznie wykreowało zobowiązanie wekslowe.
W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 398
3
§ 1 pkt 1 k.p.c.), pozwani wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i  przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie – przez błędną wykładnię  oraz  niewłaściwe zastosowanie - art. 10 i art. 70 Pr.weksl., art. 65 § 1 i 2 oraz art. 58 § 1 i 2 k.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Apelacyjny nie miał wątpliwości co do tego,  że wystawca weksla
in blanco
oraz poręczyciel wekslowy mogą – na podstawie art. 10 Pr.weksl. powołać się wobec remitenta na zarzut wypełnienia przez niego weksla niezgodnie  z zawartym porozumieniem. Wyraził przy tym zapatrywanie, że treścią upoważnienia zawartego w deklaracji wekslowej towarzyszącej wystawieniu weksla  in blanco, wręczanego dla zabezpieczenia określonego roszczenia, jest objęte  uzupełnienie weksla przed upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu. Podkreślił, że przedawnienie roszczenia ze stosunku podstawowego ma znaczenie do chwili uzupełnienia weksla; dopiero po tym uzupełnieniu powstaje zobowiązanie wekslowe i do przedawnienia objętego nim roszczenia stosuje się przepisy prawa wekslowego.
Przytoczone stwierdzenia są wyrazem aprobaty dominującego w  orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiska, według którego o uzupełnieniu weksla
in blanco
zgodnie z upoważnieniem osoby na nim podpisanej można mówić wtedy, gdy uzupełnienie to nastąpiło przed upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu (zob. m.in. wyroki: z dnia 14 października 1971 r., II CR 277/71, OSP 1971 r., nr 7 - 8, poz. 139, z dnia 9  września 2004 r., II CK 499/03, Glosa 2005, nr 4, s. 38, z dnia 19 listopada 2004  r., V CK 228/04, OSP 2005, Nr 11, poz. 130, z dnia 9 grudnia 2004 r., II CK 170/04, nie publ., z dnia 30 listopada 2005 r., III CK 274/05, nie publ., z dnia 15 lutego 2006 r., IV CSK 15/05, nie publ., z dnia 14 lipca 2006 r., II CSK 75/06, nie  publ., z dnia 19 października 2006 r., V CSK 205/06, nie publ., z dnia 19  grudnia 2007 r., V CSK 323/07, nie publ., z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK 522/07, nie publ., z dnia 15 maja 2008 r., I CSK 548/07, nie publ., z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 616/09, nie publ., z dnia 1 grudnia 2010 r., I CSK 181/10, nie publ., z  dnia 13  grudnia 2012 r., IV CSK 199/12, nie publ. i z dnia 4 września 2014 r., II  CSK 478/13, OSNC-ZD 2015, Nr 4, poz. 64). W uzasadnieniu tego zapatrywania eksponowano potrzebę ochrony dłużnika przed zobowiązaniem bezterminowym oraz wyjątkowo wysokie ryzyko, jakie stwarza dla niego weksel
in blanco,
podkreślając, że
- w świetle tych zagrożeń - czasowe ograniczenia możliwości uzupełnienia weksla nabierają szczególnego znaczenia. Wskazywano, że ścisła więź między zobowiązaniem wekslowym wynikającym z weksla
in blanco
a  roszczeniem podlegającym zabezpieczeniu przemawia za przyjęciem, że weksel  ten może zostać uzupełniony jedynie w okresie przed upływem terminu  przedawnienia zabezpieczonego nim roszczenia. Uznawano, że również zastrzeżenie w porozumieniu wekslowym, że weksel
in blanco
może być wypełniony w każdym czasie, nie daje podstaw – w świetle dyrektyw art. 65 k.c. - do całkowitego oderwania możliwej chwili jego wypełnienia od okresu, w którym można dochodzić zabezpieczonego roszczenia; pogląd dopuszczający możliwość uzupełnienia weksla
in blanco
nawet po wielu latach od upływu przedawnienia roszczenia zabezpieczonego pozostaje w sprzeczności z przyjętym w art. 65 k.c. założeniem rozsądnego i celowego działania uczestników obrotu prawnego. Gdyby nawet w konkretnym przypadku udzielone upoważnienie do uzupełnienia weksla miało rzeczywiście oznaczać uprawnienie do dokonania tej czynności w każdym czasie bez jakichkolwiek ograniczeń, to taki zamiar stron nie mógłby być respektowany z przyczyn podobnych do tych, które legły u podstaw unormowań zawartych w art. 120 § 1 zdanie drugie k.c. oraz art. 365
1
k.c.
Nietrudno dostrzec, że przytoczone argumenty przemawiają nie tylko na rzecz poglądu wyłączającego możliwość wypełnienia weksla
in blanco
po upływie terminu przedawnienia zabezpieczonego roszczenia, ale również za uznaniem, że ograniczenie to odnosi się do oznaczenia na wekslu daty płatności. Prowadzi to do wniosku, że użycie w deklaracji wekslowej zwrotów wskazujących na możliwość wypełnienia weksla w każdym czasie oraz opatrzenia go datą płatności według uznania wierzyciela nie oznacza pozostawienia mu w tym zakresie pełnej dowolności. Weksel może być uzupełniony w dowolnej chwili, ale tylko przed upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu; może również zostać opatrzony dowolną datą płatności, ale mieszczącą się w okresie od dnia wymagalności zabezpieczonego roszczenia do dnia upływu terminu jego przedawnienia.
Sąd Apelacyjny, uznając za bezzasadny zarzut uzupełnienia weksla niezgodnie z deklaracją wekslową, nie wskazał bliżej przesłanek tej oceny. Z  motywów zaskarżonego wyroku wynika, że zaakceptował ustalenia odnoszące się do treści porozumienia wekslowego zawartego między stronami, zawierającego – stosowane zwyczajowo - sformułowania upoważniające wierzyciela do uzupełnienia weksla „w dowolnym czasie” i opatrzenia go datą płatności „według swego uznania”. Można zatem wnioskować, że sformułowania te zostały zinterpretowane jako dające wierzycielowi niczym nieskrępowaną swobodę przy  oznaczeniu daty płatności weksla
in blanco.
Taka wykładnia porozumienia wekslowego ze wskazanych przyczyn nie może być zaaprobowana, co usprawiedliwia zarzut naruszenia art. 65 k.c. i nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów  obrazy art. 10 Pr.weksl. i art. 58 § 1 i 2 k.c.
Bezprzedmiotowe, na obecnym etapie postępowania, okazało się roztrząsanie zarzutu błędnej wykładni art. 70 Pr.weksl. Ocena, od jakiej daty należy liczyć bieg określonego w tym przepisie terminu przedawnienia roszczenia wekslowego może wchodzić w rachubę dopiero po przesądzeniu, że roszczenie takie powstało.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398
15
§ 1 k.p.c. orzekł, jak  w sentencji.
kc
aj