V ACa 2717/24

Sygn. akt V ACa 2717/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 lipca 2025 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku – V Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: sędzia Artur Fornal Protokolant: sekr. sąd. Anna Wojtalik po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2025 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy z powództwa Syndyka masy upadłości A. M. przeciwko (...) w W. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 15 czerwca 2023 r. sygn. akt XV C 1261/20 1. 
        zmienia zaskarżony wyrok: a) 
        w punkcie I. (pierwszym) w ten sposób, że we wskazanym tam zakresie oddala powództwo; b) 
        w punkcie III. (trzecim) w ten sposób, że nie obciąża strony powodowej kosztami procesu; 2. 
        nie obciąża strony powodowej kosztami postępowania apelacyjnego. Na oryginale właściwy podpis Sygn. akt V ACa 2717/24 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Gdańsku w sprawie z powództwa A. M. przeciwko (...) (obecnie działającym pod firmą - (...) ) z siedzibą w W. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego orzekł, że: I. 
        pozbawia wykonalności tytuł wykonawczy w postaci nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym z 5 czerwca 2013 r., wydanego przez Sąd Rejonowy Lublin – Zachód w Lublinie w sprawie VI Nc-e 577643/13, opatrzonego klauzulą wykonalności postanowieniem tego Sądu z 6 sierpnia 2013 r. w części, tj. w zakresie części należności głównej w wysokości 45 832,66 zł; II. 
        w pozostałym zakresie powództwo oddala; III. 
        koszty procesu znosi wzajemnie pomiędzy stronami. Rozstrzygnięcie to oparte zostało o następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne. Nakazem zapłaty z 5 czerwca 2013 r., wydanym przez Sąd Rejonowy Lublin – Zachód w Lublinie VI Wydział Cywilny w elektronicznym postępowaniu upominawczym toczącym się pod sygnaturą VI Nc-e 577643/13, nakazano powódce aby zapłaciła pozwanemu kwotę 239 827,53 zł z ustawowymi odsetkami od 11 marca 2013 r. i kosztami procesu w kwocie 10 198 zł. Postanowieniem z 6 sierpnia 2013 r., nakazowi temu nadana została klauzula wykonalności. Roszczenie objęte tym nakazem pozwany wywiódł z umowy o kredyt gotówkowy nr (...) z 21 grudnia 2010 r. zawartej przez powódkę z pierwotnym wierzycielem Bankiem (...) S.A. Mocą tej umowy udzielony został kredyt w wysokości 192 750 zł. Wyrokiem z 18 lutego 2019 r., wydanym przez Sąd Rejonowy w Gdyni II Wydział Karny w sprawie II K 1067/17, powódka została uznana za winną m.in. tego że doprowadziła ww. Bank do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez zawarcie opisanej wyżej umowy kredytu w wysokości 192 750 zł (pkt IV wyroku), a nadto, zobowiązana została do naprawienia części szkody wyrządzonej przestępstwem poprzez zapłatę na rzecz pozwanego kwoty 45 832,66 zł (pkt VIII wyroku). Sąd pierwszej instancji zważył, że oba te orzeczenia dotyczyły roszczenia wynikającego z tej samej umowy kredytu, na kwotę 192 750 zł. Motywując swoje rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 25 § 1 k.k.w. , egzekucję zasądzonych roszczeń cywilnych, orzeczonej grzywny, świadczenia pieniężnego oraz należności sądowych prowadzi się według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego , przy czym zgodnie z art. 25 § 3 k.k.w. , w pierwszej kolejności podlegają zaspokojeniu zasądzone roszczenia cywilne mające na celu naprawienie szkody lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. W myśl zaś art. 26 k.k.w. , do tytułów egzekucyjnych mają zastosowanie przepisy art. 776 – 795 k.p.c. Z przepisów tych wynika więc, iż orzeczenie karne nakazujące naprawienie szkody poprzez zapłatę określonej kwoty, jest tytułem egzekucyjnym, któremu nadaje się klauzulę wykonalności. Zgodnie z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. , dłużnik może w drodze powództwa żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub części albo ograniczenia, jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane; gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może oprzeć powództwo także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, na zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zgłoszenie tego zarzutu w sprawie było z mocy ustawy niedopuszczalne, a także na zarzucie potrącenia. Sąd pierwszej instancji zważył, że takim zdarzeniem, powodującym niemożność egzekwowania, jest niewątpliwie powstanie drugiego tytułu egzekucyjnego, obejmującego to samo roszczenie, które objęte zostało pierwszym tytułem. Jak ustalono w sprawie, ww. nakaz zapłaty obejmował roszczenie z tytułu opisanej wyżej umowy kredytu na kwotę 192 750 zł, zaś powyższy wyrok karny m.in. naprawienie szkody wynikłej m.in. z zawarcia tej umowy (oraz innej) i braku spłaty wypłaconej kwoty kredytu. Wprawdzie w pkt VIII wyroku karnego nie wskazano, z którego konkretnie przestępstwa szkodę objął obowiązek jej naprawienia, jednak należało uznać, że ów obowiązek dotyczy m.in. szkody powstałej z zawarcia ww. umowy kredytu. W ocenie Sądu pierwszej instancji nie stoi to na przeszkodzie, aby obowiązek ten zaliczyć na roszczenie pieniężne z innej umowy, objętej czynem za który powódka została skazana. W związku z tym, że sąd karny nie wskazał którego czynu dotyczy obowiązek naprawienia szkody, powódka miała prawo wyboru, per analogiam , na zasadzie art. 451 § 1 k.c. , w myśl którego, dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Występując z powództwem przeciwegzekucyjnym o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego obejmującego roszczenie z tytułu ww. umowy kredytu, powódka tym samym dokonała wyboru zaliczenia długu, objętego innym tytułem egzekucyjnym jakim jest wyrok karny. W konsekwencji Sąd Okręgowy orzekł o pozbawieniu wskazanego tytułu wykonawczego wykonalności w zakresie należności głównej – w części pokrywającej się z tytułem egzekucyjnym w postaci ww. wyroku karnego. Roszczenie o pozbawienie wykonalności ww. tytułu wykonawczego w zakresie wykraczającym ponad kwotę 45 832,66 zł należności głównej oraz należności ubocznych (odsetki, koszty procesu) podlegało natomiast oddaleniu. O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. uznając, iż obie strony winne ponieść konsekwencje z jednej strony błędnego określenia zakresu roszczenia, a drugiej zaś żądania oddalenia powództwa w części objętej dwoma tytułami egzekucyjnymi. Od powyższego wyroku apelację wniósł pozwany, zaskarżając go w części, tj. co do pkt I i III wyroku. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie:  art. 233 § 1 i art. 227 k.p.c. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów mające polegać na: a) 
        błędnym uznaniu przez Sąd pierwszej instancji, że powódka dokonując dobrowolnych wpłat – wskazując przy tym jako tytuł płatności „naprawienie szkody sygn. akt II K 1067/17” – wykazała legitymację do wystąpienia z żądaniem pozwu, w sytuacji gdy wyrok karny dotyczył także innych roszczeń wynikających z dodatkowo zawartych z Bankiem (...) S.A. umów kredytowych, a więc nie wiadomo dlaczego zasadnym byłoby zaliczenie dokonanych wpłat akurat na poczet spłaty kapitału roszczenia stwierdzonego tytułem wykonawczym w sprawie VI Nc-e 577643/13, podczas gdy powódka nigdy nie określiła innego tytułu płatności niż wskazany wyżej; b) 
        braku wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz dokonanie jego częściowo dowolnej i sprzecznej z zasadami logiki i obiektywizmu oceny w szczególności w zakresie bezpodstawnego przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji, że powódka udowodniła zasadność uwzględnienia powództwa w części dotyczącej kwoty 45 832,66 zł, zaliczonej bezpodstawnie przez ten Sąd na poczet kapitału gdy – wobec niezamieszczenia przez powódkę w tytułach płatności określenia ich jako: „naprawienie szkody sygn. akt II K 1067/17” brak było podstaw do zaliczenia tych wpłat na poczet sprawy VI Nc-e 577643/13, a tym bardziej na poczet kapitału; c) 
        uznaniu, że wobec treści załączonych do akt sprawy dokumentów powódka udowodniła zasadność powództwa w części, tj. w zakresie uiszczonej przez nią dobrowolnie kwoty na rzecz pozwanego kwoty 45 832,66 zł – zaliczonej bezpodstawnie przez Sąd pierwszej instancji na poczet kapitału – co z dokumentów tych nie wynika;  art. 316 § 1 k.p.c. poprzez uwzględnienie żądanie we wskazanym zakresie, przy zaniechaniu wzięcia za podstawę rozstrzygnięcia stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, przy pominięciu że wydanie wyroku w sprawie karnej – sześć lat po wydaniu prawomocnego nakazu zapłaty – nie jest przesłanką do pozbawienia wykonalności tego orzeczenia, a zatem art. 840 k.p.c. nie ma zastosowania;  art. 840 k.p.c. przez błędne uznanie, że przesłanką do uchylenia istniejącego tytułu wykonawczego jest następcze pojawienie się innego tytułu egzekucyjnego, w sytuacji gdy istniejący od 2013 r. prawomocny nakaz korzysta z powagi rzeczy osądzonej i nie może być pozbawiony wykonalności jedynie w oparciu o późniejsze pojawienie się wyroku karnego, nakazującego powódce naprawienie szkody na rzecz pozwanego (który nie powinien mieć statusu pokrzywdzonego), który to wyrok narusza w tym zakresie zasadę res iudicata (chociaż pozwany nie ma interesu w jego uchyleniu);  art. 451 § 1 w zw. z art. 6 i art. 65 k.c. przez błędne przyjęcie, że dobrowolnie uiszczane przez powódkę wpłaty w związku z wytoczeniem powództwa należy interpretować jako dokonanie przez nią wyboru jaki dług chce spłacić podczas gdy powódka nie złożyła żadnego prawnie skutecznego oświadczenia w tym zakresie, a ww. treść tytułów przelewów przeczy stanowisku Sądu pierwszej instancji;  art. 451 § 3 k.c. w zw. z art. 840 k.p.c. przez błędne uznanie, że dobrowolnie uiszczane przez powódkę wpłaty, w których jako tytuł płatności wskazywała: „naprawienie szkody sygn. akt II K 1067/17” – jeśli już, nie powinny być zaliczone przez pozwanego na poczet najdalej wymagalnych świadczeń ubocznych, a na spłatę kapitału, przy czym jednocześnie, że tak opisane wpłaty powodują możliwość dochodzenia roszczeń na podstawie art. 840 k.p.c. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonym zakresie i oddalenie powództwa także w tej części, a ponadto zasądzenie od powódki zwrotu kosztów postępowania za obie instancje. Powódka w odpowiedzi na apelację wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W toku postępowania apelacyjnego ogłoszona została upadłość powódki, a postanowieniem z 19 września 2024 r. do udziału w sprawie po stronie powodowej wezwano syndyka. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja strony pozwanej zasługiwała na uwzględnienie, skutkując zmianą wyroku uwzględniającego żądanie pozwu w części i oddaleniem powództwa także i w tym zakresie. Podkreślić na wstępie należy, że postępowanie prowadzone przez sąd drugiej instancji – pozostając postępowaniem odwoławczym i kontrolnym – zachowuje walor postępowania rozpoznawczego, co oznacza, że sąd ten ma pełną, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia, swobodę jurysdykcyjną. Postępowanie przed sądem drugiej instancji polega bowiem na ponownym merytorycznym rozpoznaniu sprawy (zob. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008, III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Wbrew twierdzeniom apelacji w sprawie nie doszło do naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Powołany przepis reguluje jedynie kwestię oceny wiarygodności i mocy (wartości) dowodowej przeprowadzonych w sprawie dowodów, a nie poczynionych ustaleń faktycznych, czy wyprowadzonych z materiału dowodowego wniosków, co przede wszystkim kwestionuje pozwany. Nie stanowi więc o naruszeniu powyższego przepisu podnoszone w apelacji zaniechanie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału, czy też pominięcie przez sąd przy orzekaniu określonych okoliczności faktycznych, nawet jeżeli strona uważa je za okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (zob. wyroki SN z 25 listopada 2003 r., II CK 293/02 i z 22 lutego 2018 r., I CSK 361/17). W ocenie Sądu Apelacyjnego, na podstawie zebranych w sprawie dowodów Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które Sąd drugiej instancji podzielił i przyjął za własne ( art. 387 § 2 1 pkt 1 k.p.c. ). Podlegały one uzupełnieniu o istotny dla rozstrzygnięcia, a zaistniały dopiero w toku niniejszego postępowania apelacyjnego fakt ogłoszenia upadłości powódki, jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, co nastąpiło postanowieniem Sądu Rejonowego Gdańsk – Północ w Gdańsku z 6 września 2024 r. (sygn. akt (...) – zob. k. 311- 312 akt ). Mając ten fakt na względzie należy więc przede wszystkim wskazać na ugruntowany już w orzecznictwie pogląd zgodnie z którym powództwo przeciwegzekucyjne może być realizowane tylko pod warunkiem, że istnieje potencjalna możliwość realizacji tytułu wykonawczego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2002 r., I PKN 197/01, Wokanda 2002, nr 12, poz. 27 i z 20 stycznia 2016, IV CSK 282/15 oraz postanowienia z 30 maja 2014 r., II CSK 679/13 i 28 października 2022 r., I CSK 2003/22). Zasadność powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. – w związku z zaistnieniem po powstaniu tytułu egzekucyjnego zdarzeniem wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane – ocenia się według stanu rzeczy w chwili orzekania ( art. 316 § 1 k.p.c. ). Z charakteru i celu tego powództwa wynika, iż ma ono charakter powództwa zmierzającego do wydania wyroku konstytutywnego. Wyrok taki przekształca istniejący dotąd między stronami stosunek prawny i działa ex nunc . Celem tego powództwa jest udaremnienie możliwości przeprowadzenia jakiejkolwiek egzekucji na podstawie określonego tytułu wykonawczego. Stanowi ono zatem środek obrony przed egzekucją (zob. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 30 marca 1976 r., III CZP 18/76, OSNC 1976, nr 9, poz. 195). W związku z powyższym Sąd Apelacyjny nie mógł w niniejszej sprawie pominąć, że z regulacji art. 146 ust. 1 i 3 w zw. z art. 491 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 614 ze zm.) wynika, że aktualnie – w związku z prowadzonym w stosunku do powódki A. M. postępowaniem upadłościowym – niedopuszczalne jest skierowanie egzekucji do jej majątku wchodzącego w skład masy upadłości. W ocenie Sądu drugiej instancji już tylko z tej przyczyny powództwo – w zakresie wynikającym z zaskarżenia – nie mogło zostać uwzględnione. Niezależnie od powyższego nie można było zaaprobować poglądu prawnego Sądu Okręgowego zgodnie z którym za zdarzenie, o którym mowa w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. , powodujące niemożność egzekwowania zobowiązania, może być uznane samo tylko powstanie drugiego tytułu egzekucyjnego obejmującego to samo roszczenie. Niezasadność takiego poglądu przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z 5 marca 2009 r., III CZP 3/09 (OSNC 2010, nr 1, poz. 1) na tle wzajemnej relacji pomiędzy sądowym tytułem wykonawczym wydanym przeciwko dłużnikowi, co do którego następnie ogłoszono upadłość, a stanowiącym tytuł egzekucyjny wyciągiem z prawomocnej listy wierzytelności sporządzonej w toku postępowania upadłościowego. Istnienie dwóch jednakowych i niezależnych od siebie tytułów egzekucyjnych z punktu widzenia interesu dłużnika stwarza niewątpliwie niebezpieczeństwo potencjalnego wykorzystania przez wierzyciela obu tytułów, niemniej – na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu ww. uchwały – dotkniętemu takim działaniem dłużnikowi przysługiwałyby środki obrony przed niezasadnie prowadzoną egzekucją, a po jej zakończeniu roszczenie o zwrot nienależnie wyegzekwowanego świadczenie i ewentualnie także roszczenie odszkodowawcze. Dla pozbawienia wykonalności takiego tytułu wykonawczego znaczenie mógłby natomiast mieć dopiero fakt wyegzekwowania wierzytelności w całości lub w części na podstawie drugiego z tytułów. W takim bowiem zakresie wcześniej powstały tytuł wykonawczy mógłby zostać pozbawiony wykonalności ze względu na wygaśnięcie (zaspokojenie) zobowiązania. Z tych względów uzasadnione okazały się podniesione w apelacji zarzuty naruszenia art. 840 i art. 316 § 1 k.p.c. W ocenie Sądu odwoławczego nie jest również trafne stanowisko Sądu pierwszej instancji, że oba tytuły będące przedmiotem oceny w sprawie dotyczyły tej samej wierzytelności. Odszkodowanie za nienależyte wykonanie umowy, dochodzone na podstawie art. 471 k.c. (którego dotyczył pkt VIII wyroku Sądu Rejonowego w Gdyni w sprawie II K 1067/17), jest świadczeniem mającym powetować szkodę spowodowaną niewłaściwym działaniem bądź zaniechaniem dłużnika. Jest to jednak roszczenie o innym charakterze niż roszczenie o wykonanie umowy (o którym rozstrzygnięto w wydanym wcześniej nakazie zapłaty w sprawie VI Nc-e 577643/13 Sądu Rejonowego Lublin – Zachód w Lublinie). Roszczenie odszkodowawcze ma bowiem na celu wyrównanie uszczerbku wywołanego nieprawidłowym zachowaniem kontrahenta, a nie wymuszenie na nim wykonania zobowiązania zgodnie z treścią umowy. Obowiązek naprawienia szkody obejmuje jej całość, w tym także uszczerbek wywołany nieotrzymaniem należnych świadczeń we właściwym czasie, w wypadku świadczeń pieniężnych obejmujący także odsetki należne za opóźnienie (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 16 kwietnia 2008 r., V CSK 515/07). Nie budzi przy tym wątpliwości, że spełnienie świadczenia z tytułu naprawienia szkody prowadzić będzie do zaspokojenia (wygaśnięcia) również wierzytelności wynikającej z samej umowy. W niniejszej sprawie powódka jedynie ogólnikowo powołała się w pozwie na fakt dokonywania spłat tytułem „ kwoty (…) zasądzonej wyrokiem karnym, (…) po 250 zł miesięcznie” , a w toku procesu powoływała się na zapłatę z tego tytułu łącznie kwoty 8 750 zł ( zob. k. 5, 7 i 219 akt ). Na tej tylko podstawie – skoro ww. wyrok karny dotyczył bezspornie także naprawienia szkody wynikłej na skutek niewykonania przez powódkę również innej umowy (na kwotę 28 126,31 zł – zob. k. 105-105v. akt ) – nie sposób jednak wyprowadzić wniosku, że wierzytelność stwierdzona ww. nakazem zapłaty z pewnością wygasła w określonym w zaskarżonym wyroku zakresie (tj. co do części należności głównej w kwocie 45 832,66 zł). Dokonywanie w tym zakresie szczegółowych ustaleń, w szczególności poprzez zbadanie sposobu zaliczenia dokonywanych spłat, stosownie do regulacji zawartej w art. 451 k.c. , stało się jednak w niniejszej sprawie bezprzedmiotowe wobec – jak to już wyżej wskazano – niezasadności powództwa spowodowanej tym, że z uwagi na ogłoszenie upadłości powódki nie ma już obecnie możliwości realizacji kwestionowanego tytułu wykonawczego. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. Podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu – zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji – stanowił przepis art. 102 k.p.c. , wobec uznania, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, uzasadniający odstąpienie od obciążenia powódki (strony przegrywającej) tymi kosztami na rzecz pozwanego. Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z 7 grudnia 2011 r., II CZ 105/11 do kręgu okoliczności, które powinny być brane pod uwagę przy ocenie przesłanek z art. 102 k.p.c. należeć może także subiektywne przekonanie strony co do zasadności zgłoszonego roszczenia - trudne do zweryfikowania a limine - a ponadto szczególną zawiłość sprawy. W ocenie Sądu Apelacyjnego z przyczyn opisanych wyżej w niniejszej sprawie zachodzą te właśnie przesłanki.