Ts 345/10

366/4/B/2012 POSTANOWIENIE z dnia 30 maja 2012 r. Sygn. akt Ts 345/10 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Teresa Liszcz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Macieja T. w sprawie zgodności: 1) art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188, ze zm.) z art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 2 oraz art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) § 2 pkt 1 i 2, § 14 ust. 1 pkt 2, § 14 ust. 2 pkt 3 oraz § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.) z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 42 ust. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 21 grudnia 2010 r. Maciej T. (dalej: skarżący) zarzucił niezgodność: po pierwsze, art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188, ze zm.; dalej: prawo o adwokaturze) z art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 2 oraz art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji oraz po drugie, § 2 pkt 1 i 2, § 14 ust. 1 pkt 2, § 14 ust. 2 pkt 3 oraz § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.; dalej: rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie) z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 42 ust. 2 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący został prawomocnie uniewinniony w toczącym się przeciwko niemu postępowaniu karnym. Postanowieniem z 20 lipca 2010 r. (sygn. akt IX K 212/07) Sąd Rejonowy w Wejherowie – Zamiejscowy Wydział Karny z siedzibą w Pucku zasądził na rzecz skarżącego zwrot wydatków za ustanowienie obrońcy w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji. Postanowieniem z 13 września 2010 r. (sygn. akt Kz 534/10), wydanym w wyniku wniesienia przez skarżącego zażalenia, Sąd Okręgowy w Gdańsku – Wydział V Karny Odwoławczy utrzymał w mocy powyższe postanowienie sądu rejonowego. Postanowienie sądu okręgowego zostało doręczone obrońcy skarżącego 21 września 2010 r. We wniesionej do Trybunału skardze konstytucyjnej skarżący kwestionuje sposób uregulowania zasad zwrotu kosztów poniesionych przez osobę uniewinnioną w postępowaniu karnym z tytułu ustanowienia w sprawie obrońcy, uzależnienie wysokości tego zwrotu od niezbędnego nakładu pracy adwokata, a także charakteru sprawy i wkładu pracy adwokata w przyczynienie się do jej wyjaśnienia oraz ograniczenie wysokości tego zwrotu do sześciokrotności stawki minimalnej. Zdaniem skarżącego zwrot kosztów poniesionych z tytułu ustanowienia obrońcy powinien bowiem następować w pełnej wysokości rzeczywiście poniesionych wydatków. Skarżący wskazuje, że art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze – „w zakresie w jakim zawiera upoważnienie dla Ministra Sprawiedliwości do określenia w drodze rozporządzenia wysokości opłat za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości, stanowiących podstawę do zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa prawnego i kosztów adwokackich bez wyłączenia, że ustalone w tym trybie opłaty nie mogą dotyczyć również tego w jakiej części i na jakich zasadach Skarb Państwa powinien zwracać oskarżonemu poniesione koszty jednego obrońcy z wyboru w przypadku jego uniewinnienia” – narusza zasadę proporcjonalności, zasadę prawa do obrony oraz sformułowany w art. 92 ust. 2 Konstytucji zakaz subdelegacji. W ocenie skarżącego zaskarżony przepis przewiduje ograniczenie prawa do obrony w akcie rangi podustawowej oraz prowadzi do bezzasadnego ograniczenia tego prawa, które powinno być rozumiane jako nakazujące zwrócenie stronie wygrywającej proces karny całości wydatków poniesionych w związku z ustanowieniem obrońcy bez dokonywania oceny wkładu pracy adwokata lub odwoływania się do wysokości stawek minimalnych. Ponadto skarżący formułuje zarzut naruszenia zasady określoności przepisów prawa, proporcjonalności, równości oraz prawa do obrony w odniesieniu do § 2 pkt 1 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie, który nakazuje sądowi orzekającemu o zwrocie kosztów procesu branie pod uwagę niezbędnego nakładu pracy adwokata, a także charakteru sprawy i wkładu pracy adwokata w przyczynienie się do jej wyjaśnienia oraz § 2 pkt 2 tego rozporządzenia, zobowiązującego sąd do zasądzenia opłaty za czynności adwokata na podstawie stawek minimalnych oraz ograniczającego wysokość tej opłaty do sześciokrotności stawki minimalnej. W przekonaniu skarżącego przepisy te nie realizują zasady zwrotu oskarżonemu wydatków rzeczywiście przez niego poniesionych, co prowadzi do wewnętrznej sprzeczności w systemie prawa oraz różnicuje sytuację prawną osób uniewinnionych w postępowaniu karnym, które korzystały z obrońcy z wyboru oraz tych, dla których ustanowiono obrońcę z urzędu. Osoby korzystające z obrońcy z urzędu nie ponoszą bowiem kosztów obrony, podczas gdy osoby korzystające z obrońcy z wyboru nie mają pewności, w jakiej wysokości koszty te zostaną im zwrócone. Skarżący wskazuje również, że kryteria oceny wysokości opłaty za czynności adwokata są niejasne i ocenne, przez co naruszają zasady przyzwoitej legislacji. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, zakwestionować zgodność z Konstytucją przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego prawach lub wolnościach albo obowiązkach określonych w Konstytucji. Przesłanką rozpoznania skargi konstytucyjnej nie może być więc wskazanie dowolnego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ale tylko takiego, który w konkretnej sprawie stanowił podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia, a zarazem doprowadził do naruszenia wskazanych jako podstawa skargi konstytucyjnych wolności lub praw. W związku z tym, obowiązkiem skarżącego jest dołączenie do skargi konstytucyjnej orzeczenia, które wykazuje powyższą, złożoną kwalifikację, tzn. zostało wydane na podstawie przepisów stanowiących przedmiot wniesionej skargi i prowadzi do niedozwolonej ingerencji w sferę konstytucyjnie chronionych praw podmiotowych. Zasady, na jakich dopuszczalne jest korzystanie ze skargi konstytucyjnej, precyzuje ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, na skarżącym ciąży obowiązek wskazania naruszonych wolności lub praw oraz sposobu ich naruszenia. Ponadto, zgodnie z art. 36 ust. 3 ustawy o TK, znajdującym zastosowanie do spraw rozpatrywanych w trybie skargi konstytucyjnej na podstawie art. 49 tejże ustawy, Trybunał Konstytucyjny w toku wstępnego rozpoznania skargi konstytucyjnej odmawia nadania jej dalszego biegu, jeżeli jest ona oczywiście bezzasadna. Analiza skargi konstytucyjnej wniesionej w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że skarga ta nie spełnia warunków nadania jej dalszego biegu. W pierwszej kolejności Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że niektóre spośród zarzutów sformułowanych przez skarżącego dotyczą niezgodności zaskarżonych przepisów z przepisami Konstytucji, które nie mogą stanowić samodzielnych wzorców kontroli w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej. Nie przybierają bowiem postaci konstytucyjnych wolności lub praw podmiotowych, których ochronie służy – w myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji – skarga konstytucyjna. Przedmiotem rozpoznania w trybie skargowym nie może być w szczególności zarzut naruszenia zasady demokratycznego państwa prawnego oraz wynikających z niej zasad poprawnej legislacji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, żadna z tych zasad nie stanowi źródła wolności i praw konstytucyjnych, a więc nie może być samodzielnym wzorcem w postępowaniu skargowym (zob. np. postanowienia TK z: 26 czerwca 2002 r., SK 1/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 53; 14 grudnia 2009 r., SK 49/07, OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 173 oraz 15 grudnia 2009 r., Ts 5/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 13 i cytowane tam orzecznictwo). Trybunał wielokrotnie podkreślał, że art. 2 Konstytucji może stanowić w postępowaniu skargowym jedynie pomocniczy wzorzec kontroli, pod warunkiem jednoczesnego wskazania innej naruszonej normy konstytucyjnej statuującej wolność lub prawo (zob. wyrok TK z 26 kwietnia 2005 r., SK 36/03, OTK ZU nr 4/A/2005, poz. 40). Zarzut niezgodności z zasadami ustrojowymi wynikającymi z art. 2 Konstytucji mógłby być więc rozpatrywany wyłącznie w ramach oceny sposobu naruszenia konstytucyjnych wolności i praw (zob. postanowienie TK z 26 czerwca 2002 r., SK 1/02 oraz wyrok TK z 13 stycznia 2004 r., SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2). Sytuacja taka nie ma jednak miejsca w niniejszej sprawie. Skarżący wyraźnie formułuje w niej bowiem zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji jako niezależny (równoległy) wobec zarzutu naruszenia pozostałych wskazanych w skardze przepisów Konstytucji. Podobnie, samodzielną podstawą skargi konstytucyjnej nie może być art. 31 ust. 3 Konstytucji. Również ten przepis nie jest bowiem źródłem praw ani wolności (zob. wyrok TK z 22 listopada 2004 r., SK 64/03, OTK ZU nr 10/A/2004, poz. 107), a jedynie wyznacza zasady ograniczania praw i wolności gwarantowanych w innych przepisach Konstytucji. Odwołanie się do wyrażonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji zasady proporcjonalności oraz wymogu dokonywania ograniczeń praw i wolności w formie ustawowej może więc tylko towarzyszyć innej podstawie prawnej skargi i służyć wykazaniu, że ograniczenie danego prawa lub wolności było nadmierne lub przybrało nieprawidłową formę; żeby stosować ten przepis trzeba więc najpierw wykazać istnienie konstytucyjnego prawa lub wolności. W niniejszej sprawie skarżący powołuje art. 31 ust. 3 Konstytucji jako samodzielny wzorzec kontroli zaskarżonych przepisów. W takim kształcie zarzut ten nie może być rozpoznany w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej. Ponadto, nawet jeśli przyjąć – wbrew brzmieniu petitum skargi – że sformułowany w niej zarzut naruszenia art. 31 ust. 3 Konstytucji pozostaje w związku z zarzutem naruszenia prawa do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji), to w tym zakresie skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna. Argumentacja skarżącego sprowadza się do wskazania, że art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze pozwala na ograniczenie, a zaskarżone przepisy rozporządzenia ograniczają prawo do obrony w akcie rangi podustawowej. Wprowadzają bowiem konieczność uwzględnienia przez sąd zasądzający opłatę za czynności adwokackie niezbędnego nakładu pracy adwokata, charakteru sprawy oraz jego wkładu pracy w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia (§ 2 ust. 1 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie). Tymczasem wymóg brania pod uwagę rodzaju i zawiłości danej sprawy oraz nakładu pracy adwokata wynika już z art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze, a więc normy o charakterze ustawowym, którą § 2 ust. 1 i 2 zaskarżonego rozporządzenia jedynie doprecyzowuje. Oczywiście bezzasadne jest więc twierdzenie skarżącego, że ograniczenie jego praw następuje w przepisach podustawowych, nie zaś w prawie o adwokaturze. Samodzielnego wzorca kontroli przepisów zaskarżonych w skardze konstytucyjnej nie może również stanowić art. 32 ust. 1 Konstytucji. Jak bowiem stwierdził Trybunał w sprawie SK 10/01, gwarantowane przez art. 32 ust. 1 Konstytucji prawo do równego traktowania ma „charakter niejako prawa »drugiego stopnia« (»metaprawa«), tzn. przysługuje ono w związku z konkretnymi normami prawnymi lub innymi działaniami organów władzy publicznej, a nie w oderwaniu od nich – niejako »samoistnie«. Jeżeli te normy lub działania nie mają odniesienia do konkretnych określonych w Konstytucji wolności i praw, prawo do równego traktowania nie ma w pełni charakteru prawa konstytucyjnego, a to sprawia, że nie może ono być chronione za pomocą skargi konstytucyjnej” (postanowienie TK z 24 października 2001 r., SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). Art. 32 Konstytucji może więc być powołany jako wzorzec kontroli w postępowaniu skargowym tylko wówczas, gdy zostanie odniesiony do treści innych norm konstytucyjnych, chroniących poszczególne wolności i prawa naruszone kwestionowaną w skardze konstytucyjnej regulacją (zob. np. postanowienie TK z 13 marca 2002 r., Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 i cytowane tam orzecznictwo). Także w tym wypadku, z petitum skargi konstytucyjnej wynika natomiast, że skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji jako niezależny (równoległy) wobec zarzutu naruszenia pozostałych wskazanych przez niego przepisów Konstytucji. Ponadto, nawet jeśli uznać, że – wbrew wyraźnemu sformułowaniu petitum skargi – postawiony przez skarżącego zarzut naruszenia zasady równości pozostaje w związku z zarzutem naruszenia prawa do obrony, to również w tym zakresie skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna. Skarżący wskazuje na wprowadzenie przez zaskarżone przepisy nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji oskarżonych uniewinnionych w postępowaniu karnym w zależności od tego, czy korzystali oni z pomocy obrońcy z urzędu, czy też z wyboru. Pierwsza grupa w ogóle nie ponosi kosztów swojej obrony, podczas gdy drugiej są one zwracane tylko do ograniczonej wysokości (sześciokrotności stawek minimalnych). Należy jednak zauważyć, że zaskarżone rozporządzenie jednolicie reguluje stawki minimalne, będące podstawą ustalenia wysokości opłaty za czynności adwokata. W wypadku osób reprezentowanych przez obrońcę z urzędu pozwala na zasądzenie kwoty odpowiadającej sześciokrotnej wysokości tych stawek – jak miało to miejsce w sprawie skarżącego – podczas gdy kwota opłaty zasądzanej tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu może wynosić maksymalnie 150% stawek minimalnych (§ 19 pkt 1 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie). Zwrot kosztów obrony osobie uniewinnionej, korzystającej z pomocy obrońcy z wyboru, może być więc znacznie wyższy niż koszty takiej obrony z urzędu (zob. także postanowienie Sądu Najwyższego z 23 marca 2011 r., sygn. akt I KZP 1/11, OSNKW z 2011 r., nr 5, poz. 38). Przedmiotem rozpoznania w trybie kontroli inicjowanej wniesieniem skargi konstytucyjnej nie może być także zarzut naruszenia art. 92 ust. 1 i 2 Konstytucji przez zaskarżony art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego również art. 92 Konstytucji nie jest przepisem dającym podstawę do dekodowania praw podmiotowych, których ochrona mogłaby być realizowana za pomocą skargi konstytucyjnej. Przepis ten adresowany jest do ustawodawcy oraz organów wyposażonych w kompetencję do stanowienia rozporządzeń i określa konstytucyjne przesłanki, na jakich dopuszczalne jest wydawanie tego rodzaju źródeł prawa. Zakazuje także organowi upoważnionemu do wydania rozporządzenia przekazania tej kompetencji innemu organowi (zakaz subdelegacji). Tym samym nie gwarantuje on ani obywatelom, ani innym podmiotom konstytucyjnego prawa czy wolności. Nie może więc stanowić bezpośrednio punktu odniesienia dla dokonywania kontroli konstytucyjności aktów prawnych, kwestionowanych w trybie skargi konstytucyjnej (zob. np. wyrok TK z 5 listopada 2008 r., SK 79/06, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 153 oraz postanowienie TK z 11 września 2009 r., Ts 263/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 32). W zakresie zarzutu naruszenia przez zaskarżone przepisy art. 42 ust. 2 Konstytucji skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna. Skarżący, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 lipca 2006 r. (SK 21/04, OTK ZU nr 7/A/2006, poz. 88), wskazuje bowiem, że ustawodawca ma obowiązek wprowadzić przepisy gwarantujące, aby osoba uniewinniona w postępowaniu karnym otrzymywała pełen zwrot kosztów poniesionych w związku z ustanowieniem obrońcy z wyboru, niezależnie od ich wysokości. W cytowanym wyroku Trybunał uznał za niezgodne z Konstytucją przepisy przewidujące zwrot kosztów obrony osobom uniewinnionym, które skorzystały z pomocy obrońcy z wyboru jedynie w uzasadnionych wypadkach, na mocy arbitralnej decyzji sądu. Stwierdził, że orzeczenie to przesądza o tym, że zasadą w postępowaniu karnym powinien być zwrot osobie uniewinnionej kosztów jej obrony. Trybunał wyraźnie wskazał jednak, że to „do ustawodawcy – w ramach konstytucyjnie dopuszczalnego »luzu regulacyjnego« – należy […] rozważenie, czy zwrot kosztów obrony winien następować według stawek umownych (rynkowych) czy też określonych przepisami prawa” (pkt 9 uzasadnienia). Trybunał uznał więc, że normy konstytucyjne pozostawiają prawodawcy możliwość ograniczenia wysokości kwoty zasądzanej jako zwrot opłaty za czynności adwokata oraz powiązania jej z zasadami, na jakich Skarb Państwa ponosi koszty obrony z urzędu, a więc z zasadami określonymi w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie (zob. pkt 6 uzasadnienia). W świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału nie znajduje więc podstaw twierdzenie skarżącego, że brak zwrotu opłaty w pełnej wysokości poniesionych kosztów, niezależnie od ich wysokości, narusza prawo do obrony gwarantowane przez art. 42 ust. 1 Konstytucji. Mając powyższe na uwadze, Trybunał Konstytucyjny postanowił odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.