Ts 309/13

175/2/B/2014 POSTANOWIENIE z dnia 28 stycznia 2014 r. Sygn. akt Ts 309/13 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej P.P. w sprawie zgodności: 1) art. 110a ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.) oraz art. 103 pkt 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540, ze zm.) z art. 2 i art. 7 w związku z art. 112 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 110a ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.) oraz art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540, ze zm.) z art. 2, art. 20, art. 31 ust. 3 oraz art. 42 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 28 listopada 2013 r. P.P. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność: po pierwsze, art. 110a ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.; dalej: k.k.s.) oraz art. 103 pkt 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540, ze zm., dalej; ustawa o grach hazardowych) z art. 2 i art. 7 w związku z art. 112 Konstytucji; po drugie, art. 110a k.k.s. oraz art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy o grach hazardowych z art. 2, art. 20, art. 31 ust. 3 oraz art. 42 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Jeleniej Górze – Wydział II Karny z dnia 27 marca 2012 r. (sygn. akt II K 18/12) skarżący został uniewinniony z zarzutu zlecenia reklamy gier wbrew art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy o grach hazardowych, a tym samym z zarzutu popełnienia czynu zabronionego w art. 110a k.k.s. Rozstrzygnięcie to uchylił Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze – VI Wydział Karny Odwoławczy wyrokiem z dnia 14 września 2012 r. (sygn. akt VI Ka 420/10). W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze – Wydział II Karny, wyrokiem z dnia 12 marca 2013 r. (sygn. akt II K 1686/12), uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu i skazał go na karę grzywny. Rozstrzygnięcie to utrzymał w mocy Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze – VI Wydział Karny Odwoławczy wyrokiem z dnia 23 lipca 2013 r. (sygn. akt VI Ka 275/13), doręczonym skarżącemu 30 sierpnia 2013 r. Skarżący zarzucił, że art. 110a k.k.s. został wprowadzony do systemu prawnego z naruszeniem art. 2 i art. 7 w związku z art. 112 Konstytucji. Jego zdaniem podczas uchwalania art. 103 pkt 9 ustawy o grach hazardowych, który zmienił k.k.s. w ten sposób, że wprowadził do niego kwestionowany przepis, doszło do naruszenia postanowień uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. – Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (M.P. z 2012 r., poz. 32, ze zm.; dalej: Regulamin Sejmu). Skarżący podkreślił w szczególności, że przy rozpatrywaniu projektu ustawy o grach hazardowych nie zachowano przewidzianych w Regulaminie Sejmu terminów dla projektów zmian w kodeksach. Pierwsze czytanie projektu odbyło się pięć dni po doręczeniu druku sejmowego posłom, nie zaś – jak przewiduje art. 95 ust. 1 Regulaminu Sejmu – najwcześniej czternastego dnia od takiego doręczenia. Skarżący zaznaczył też, że prace nad zakwestionowaną ustawą trwały jedynie czternaście dni, co – jego zdaniem – świadczy o rażącym naruszeniu zasad uchwalania zmian w kodeksach. Wobec treści art. 110a k.k.s. oraz art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy o grach hazardowych skarżący sformułował natomiast zarzut naruszenia zasad dostatecznej określoności przepisu karnego i zakazu retroaktywnego działania przepisów karnych (wywodzonych przez skarżącego z art. 2 i art. 42 ust. 1 Konstytucji) oraz zasad ograniczania wolności działalności gospodarczej (powiązanych przez skarżącego z art. 20 i art. 31 ust. 3 Konstytucji). Zdaniem skarżącego niejasny jest w szczególności zakaz publicznego rozpowszechniania oznaczeń związanych z grami oraz zakaz reklamy i promocji produktów wykorzystujących podobieństwo do oznaczeń gier lub podmiotów je organizujących. Ponadto – w przekonaniu skarżącego – wskazane zakazy prowadzą do nieproporcjonalnej ingerencji w wolność działalności gospodarczej. Skarżący wskazał też, że w sprawie, która legła u podstaw wniesienia skargi konstytucyjnej, został skazany za zlecanie reklamy gier. Umowa o emisję reklamy, której dotyczyło skazanie, została jednak zawarta przed wejściem w życie zakwestionowanych przepisów. Dlatego – jego zdaniem – naruszona została zasada niedziałania prawa wstecz. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, zakwestionować zgodność z Konstytucją przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji. Zasady, na jakich dopuszczalne jest korzystanie z tego środka ochrony wolności i praw, precyzuje ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). W świetle powyższych unormowań konstytucyjnych i ustawowych nie ulega wątpliwości, że przesłanką rozpoznania skargi konstytucyjnej nie może być wskazanie dowolnego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ale tylko takiego, który w konkretnej sprawie stanowił podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia, a zarazem doprowadził do naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw wskazanych jako podstawa skargi. Zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK skarżący ma obowiązek wskazania, jakie konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, oraz dokładnego określenia sposobu ich naruszenia przez zaskarżone przepisy. Niespełnienie tego warunku, podobnie jak oczywista bezzasadność skargi konstytucyjnej, skutkuje odmową nadania jej dalszego biegu. Analiza wniesionej skargi konstytucyjnej prowadzi do wniosku, że skarga ta nie spełnia warunków nadania jej dalszego biegu. Skarżący zakwestionował zgodność art. 110a k.k.s. i art. 103 pkt 9 ustawy o grach hazardowych z art. 2 i art. 7 w związku z art. 112 Konstytucji. Nie sformułował jednak w tym zakresie zarzutu naruszenia konstytucyjnych praw i wolności. Jak wielokrotnie podkreślał Trybunał, wzorcami kontroli konstytucyjności przepisów zakwestionowanych w skardze konstytucyjnej mogą być jedynie te przepisy Konstytucji, które gwarantują konstytucyjne prawa lub wolności. Samodzielnych wzorców kontroli w postępowaniu skargowym nie mogą więc stanowić zasady ustrojowe, regulacje dotyczące systemu źródeł prawa ani inne przepisy adresowane jedynie do organów władzy publicznej (zob. np. wyroki TK z dnia 13 stycznia 2004 r., SK 10/03, OTK ZU nr 1A/2004, poz. 2 oraz 5 listopada 2008 r., SK 79/06, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 153; a także postanowienia TK z dnia 26 czerwca 2002 r., SK 1/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 53; 11 września 2009 r., Ts 263/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 32; 14 grudnia 2009 r., SK 49/07, OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 173 oraz 15 grudnia 2009 r., Ts 5/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 13 i cytowane tam orzecznictwo). Ani art. 2 czy art. 7 Konstytucji, z których skarżący wywodzi zasady demokratycznego państwa prawnego, przyzwoitej legislacji i legalizmu, ani art. 112 Konstytucji odnoszący się do systemu źródeł prawa i zasady autonomii regulaminowej Sejmu nie mają charakteru konstytucyjnych praw i wolności. Powołanie ich przez skarżącego jako jedynych wzorców kontroli przepisów zakwestionowanych w punkcie pierwszym skargi uzasadnia więc, na podstawie art. 49 w związku z art. 36 ust. 3 oraz art. 47 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o TK, odmowę nadania skardze dalszego biegu w zakresie badania zgodności art. 110a k.k.s. i art. 103 pkt 9 ustawy o grach hazardowych ze wskazanymi w skardze wzorcami kontroli. Ponadto Trybunał stwierdza, że nawet gdyby zarzut naruszenia trybu uchwalania ustawy o grach hazardowych mógł być przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie, to trzeba byłoby stwierdzić, iż skarżący nie uprawdopodobnił naruszenia Konstytucji w tym zakresie. W swoim orzecznictwie Trybunał przyjmuje bowiem, że o ile przestrzeganie zarówno Konstytucji, jak i regulaminowych warunków uchwalania ustaw ma istotne znaczenie dla prawidłowego stanowienia prawa, o tyle w trybie badania zgodności uchwalonej już ustawy z Konstytucją Trybunał bada stosowanie norm regulaminowych jedynie w takim zakresie, w jakim wpływa to na realizację konstytucyjnych warunków procesu ustawodawczego. Ocena ta może dotyczyć nie tylko tego, jaki wpływ na przyjęte przepisy ustawy mogą mieć ewentualne naruszenia regulaminu, ale również respektowania w toku prac parlamentarnych prawa posłów do wyrażania indywidualnie i zbiorowo stanowiska wobec projektu (zob. wyrok TK z dnia 23 marca 2006 r., K 4/06, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 32). Wbrew założeniu skarżącego, sama szybkość uchwalenia ustawy – w sytuacji gdy odnosi się do skrócenia terminów przewidzianych w Regulaminie Sejmu – nie jest jednak wystarczającą postawą do stwierdzenia niekonstytucyjności ustawy. Jak bowiem stwierdził Trybunał w wyroku z dnia 23 marca 2006 r., wydanym w sprawie o sygn. K 4/06, zarzut zbyt pospiesznego przeprowadzenia postępowania ustawodawczego może być oceniany, po pierwsze, pod względem tego, czy tryb uchwalania ustawy nie pozbawił żadnej grupy parlamentarnej możliwości przedstawienia swojego stanowiska wobec ustawy, a po drugie, pod względem tego, czy w związku z szybkim tempem prac nad ustawą nie zawiera ona błędów. W tym drugim wypadku podstawą stwierdzenia ewentualnej niekonstytucyjności ustawy nie jest jednak sama szybkość jej uchwalenia, ale analiza merytorycznej treści ustawy. W niniejszej sprawie skarżący wskazał jedynie na zbyt pospieszne – jego zdaniem – przyjęcie zakwestionowanej regulacji. Nie wykazał jednak, aby uniemożliwiło to odniesienie się do projekty ustawy wszystkim posłom lub senatorom, którzy mieli taki zamiar. Nie uprawdopodobnił więc naruszenia Konstytucji w tym zakresie. Do treści merytorycznej ustawy odniósł się natomiast odrębnie. Skarżący zakwestionował także zgodność art. 110a k.k.s. oraz art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy o grach hazardowych z art. 2, art. 20, art. 31 ust. 3 oraz art. 42 ust. 1 Konstytucji. Trybunał przypomina, że z jego utrwalonego orzecznictwa wynika, iż ani art. 2 ani art. 31 ust. 3 Konstytucji nie mogą stanowić samodzielnych wzorców kontroli przepisów zakwestionowanych w skardze konstytucyjnej. Nie formułują one bowiem samodzielnych praw podmiotowych. Trybunał wielokrotnie podkreślał, że zarówno zarzut naruszenia zasad ustrojowych wynikających z art. 2 Konstytucji, jak i zarzut naruszenia zasad ograniczania konstytucyjnych wolności i praw wynikających z art. 31 ust. 3 Konstytucji mogą być przedmiotem skargi jedynie wtedy, gdy skarżący powiąże go z zarzutem naruszenia innych przepisów Konstytucji, gwarantujących poszczególne wolności i prawa (zob. postanowienie TK z dnia 26 czerwca 2002 r., SK 1/02 oraz wyroki TK z dnia 13 stycznia 2004 r., SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2 i 22 listopada 2004 r., SK 64/03, OTK ZU nr 10/A/2004, poz. 107). W petitum rozpatrywanej skargi konstytucyjnej skarżący wskazuje natomiast te przepisy jako samodzielne wzorce kontroli konstytucyjności art. 110a k.k.s. i art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy o grach hazardowych. W takim kształcie zarzuty ich naruszenia nie mogą więc być rozpoznane przez Trybunał. Jednocześnie Trybunał stwierdza, że nawet jeśli przyjąć, iż zarzuty niezgodności art. 110a k.k.s. i art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy o grach hazardowych z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji zostały w skardze konstytucyjnej sformułowane w powiązaniu z art. 42 ust. 1 i art. 20 Konstytucji, to należy uznać je za oczywiście bezzasadne. W odniesieniu do art. 110a k.k.s. i art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy o grach hazardowych skarżący formułuje trzy grupy zarzutów. Po pierwsze, wskazuje, że przepisy te są niezgodne z zasadą dostatecznej określoności przepisów karnych (zarzut naruszenia art. 2 i art. 42 ust. 1 Konstytucji). Po drugie, twierdzi, że stanowią nieproporcjonalną ingerencję w wolność działalności gospodarczej (art. 20 i art. 31 ust. 3 Konstytucji). Po trzecie, podkreśla, że ich zastosowanie do reklam nadawanych na podstawie umowy zawartej przez niego przed wejściem tych przepisów w życie naruszyło zakaz działania prawa wstecz (art. 2 i art. 42 ust. 1 Konstytucji). W świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wszystkie powyższe zarzuty są oczywiście bezzasadne. Trybunał przypomina, że w wyroku z dnia 28 stycznia 2003 r. (K 2/02, OTK ZU nr 1/A/2003, poz. 4) obszernie wypowiadał się w sprawie konstytucyjności przepisów dotyczących zakazu reklamy alkoholu, których treść była analogiczna do treści przepisów kwestionowanych w niniejszej sprawie. Oceniając konstytucyjność regulacji zakazujących pośredniej reklamy alkoholu, Trybunał wskazał w szczególności na to, że ograniczenia możliwości reklamowania alkoholu są uzasadnione troską o ochronę zdrowia publicznego. Dokonawszy analizy treści kwestionowanych przepisów, uznał, że zakaz reklamy produktów „wykorzystujących podobieństwo” do napojów alkoholowych jest ograniczeniem proporcjonalnym, a więc uzasadnionym celem tego ograniczenia oraz nieprzekraczającym miary właściwej dla osiągnięcia tego celu. Nie narusza więc art. 20, art. 22 i art. 31 ust. 3 Konstytucji (zob. pkt III.7 uzasadnienia). Odniósł się również do możliwości użycia w przepisach określających znamiona czynu karalnego pojęć takich jak „wykorzystywanie podobieństwa do” oznaczeń „związanych” z alkoholem. Trybunał stwierdził, że samo ich użycie nie powoduje niekonstytucyjności przepisów karnych, gdyż zarówno dorobek doktryny, jak i orzecznictwa pozwala na ich klaryfikację. Wskazał, że użycie zwrotów niedookreślonych w prawie karnym jest powszechnie akceptowane i nie narusza art. 2 Konstytucji. Podkreślił również, że wskazane w tych przepisach czyny mogą być popełnione jedynie umyślnie, a więc nie ma możliwości penalizacji przypadkowego użycia oznaczeń podobnych do oznaczeń alkoholu (zob. pkt III.13 uzasadnienia). Ustalenia poczynione w przywołanym wyroku należy odnieść również do przepisów kwestionowanych w niniejszej sprawie. Wprowadzone w nich zakazy dotyczące reklamy gier hazardowych także są uzasadnione zagrożeniem uzależnienia od hazardu, jego negatywnych skutków zdrowotnych i społecznych (zob. uzasadnienie projektu ustawy o grach hazardowych – druk sejmowy nr 2481/VI kad., s. 1 i 20) i nie mogą być uznane za nieproporcjonalne do założonego celu. Oczywiście bezzasadne jest więc twierdzenie, że naruszają one wolność działalności gospodarczej oraz zasady jej ograniczania. Nieuzasadniony jest także zarzut, jakoby przepisy te naruszały zasadę określoności prawa. Wprawdzie wskazane przez skarżącego pojęcia oznaczeń związanych z grami, czy też produktów wykorzystujących podobieństwo do oznaczeń gier lub podmiotów je organizujących można uznać za pojęcia nieostre, ale skarżący nie wykazał, że pozostawiają one nadmierną swobodę interpretacyjną. Ponadto Trybunał stwierdza, że oczywiście bezzasadne jest również twierdzenie skarżącego, iż zastosowanie wobec niego zakwestionowanych przepisów naruszyło zasadę niedziałania prawa wstecz. Taka sytuacja miałaby miejsce, gdyby skarżący został ukarany za zlecanie reklam emitowanych przed wejściem w życie zakwestionowanej ustawy. Jak jednak wyraźnie wynika z orzeczeń wydanych w jego sprawie, skarżący poniósł odpowiedzialność za zlecanie reklamy gier hazardowych w okresie od stycznia do marca 2010 r., a więc od momentu wejścia w życie art. 110 k.k.s. i ustawy o grach hazardowych. Z punktu widzenia zakazu retroaktywnego działania prawa karnego nie ma znaczenia to, że emisja reklamy rozpoczęła się przed wejściem w życie zakwestionowanych ustaw. Skarżący poniósł bowiem odpowiedzialność za jej zlecanie jedynie w tym okresie, w którym była ona już zakazana. Z powyższych względów Trybunał stwierdził, że w zakresie badania zgodności art. 110a k.k.s. i art. 29 ust. 1, 6 i 8 ustawy o grach hazardowych z art. 2, art. 20, art. 31 ust. 3 oraz art. 42 ust. 1 Konstytucji skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna. Na podstawie art. 49 w związku z art. 36 ust. 3 ustawy o TK należało więc odmówić nadania jej dalszego biegu. Wziąwszy pod uwagę powyższe okoliczności, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.