Ts 304/07

388/5/B/2009 POSTANOWIENIE z dnia 4 października 2009 r. Sygn. akt Ts 304/07 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Rzepliński – przewodniczący Mirosław Granat – sprawozdawca Ewa Łętowska, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 kwietnia 2009 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej Janusza B., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 17 grudnia 2007 r. skarżący wniósł o stwierdzenie niezgodności: art. 156 § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji; art. 157 § 1 k.p.k. z art. 2, art. 32, art. 42 ust. 2, art. 51 ust. 3, art. 68 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji; § 1 i § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 czerwca 2003 r. w sprawie wysokości opłaty za wydanie kserokopii dokumentów oraz uwierzytelnionych odpisów z akt sprawy (Dz. U. Nr 107, poz. 1006; dalej: rozporządzenie) z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 78 w zw. z art. 7 Konstytucji. Skarżący zarzucił w skardze konstytucyjnej, że art. 156 § 6 k.p.k., w zakresie, w jakim przez delegację ustawową umożliwia wprowadzenie Ministrowi Sprawiedliwości do systemu opłat za czynności w postępowaniu karnym opłatę dodatkową, niewchodzącą w skład kosztów postępowania, jest niezgodny z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, narusza prawo skarżącego do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji), a także prawo do rzetelnego procesu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Zdaniem skarżącego art. 157 § 1 k.p.k., w zakresie, w jakim ogranicza oskarżonemu prawo do bezpłatnego uzyskiwania z akt sprawy tylko orzeczeń sądowych, a pomija orzeczenia lekarskie uzyskane w wyniku badania oskarżonego przez biegłych w toku postępowania jest niezgodny z art. 2, art. 32, art. 42 ust. 2, art. 51 ust. 3 oraz art. 68 ust. 1-3 Konstytucji. Skarżący wskazał także, że § 1 i § 2 rozporządzenia, w zakresie, w jakim nie określają, że opłata za wydanie kopii dokumentów stanowi element kosztów sądowych, przez co wyłączają możliwość zaskarżenia w drodze zażalenia, są niezgodne z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 78 w. zw. z art. 7 Konstytucji, a także z art. 13 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, jak również z art. 617 k.p.k. Skarżący podniósł, że wysokość opłaty za wydanie kserokopii jest nadmierna w stosunku do faktycznych kosztów wykonania usługi, a nadto pozostaje w sprzeczności z wolą ustawodawcy wyrażoną w upoważnieniu ustawowym. Postanowieniem z 8 kwietnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Podstawę odmowy nadania biegu skardze konstytucyjnej stanowiło uznanie, że zaskarżone przepisy nie były podstawą ostatecznego orzeczenia o prawach i wolnościach skarżącego, a także oczywista bezzasadność zarzutów i brak wykazania naruszenia praw i wolności konstytucyjnych. Trybunał podkreślił, że art. 156 § 6 k.p.k. ustanawia jedynie delegację ustawową do określenia wysokości opłat za wydane w toku postępowania odpisy z akt sprawy. Jest to zatem przepis o charakterze formalnym, z którego treścią nie sposób wiązać zarzutów polegających na pozbawieniu skarżącego wskazanych praw i wolności konstytucyjnych. Niewątpliwie także przepis ten, jako zawierający jedynie upoważnienie ustawowe, a nie kreujący żadnych praw i obowiązków uczestników postępowania, nie był podstawą wydanych w sprawie skarżącego orzeczeń. Trybunał uznał, że podstawą ostatecznego orzeczenia w sprawie skarżącego nie mógł być także § 2 rozporządzenia, zgodnie z którym „za wydanie uwierzytelnionego odpisu z akt sprawy pobiera się opłatę w wysokości 6 zł za każdą stronicę”, albowiem skarżący wnosił jedynie o wydanie kserokopii dokumentu, a nie uwierzytelnionego odpisu z akt. W zakresie zarzutów dotyczących art. 157 § 1 k.p.k. oraz § 1 rozporządzenia Trybunał wskazał na dysproporcję pomiędzy znikomą wysokością opłaty za wydanie kserokopii dokumentów (kwota 8 PLN), a charakterem zarzutów skarżącego, wskazujących na zamknięcie drogi do realizacji prawa do obrony, prawa do sądu oraz innych praw konstytucyjnych. Trybunał przypomniał, że zgodnie z modelem skargi konstytucyjnej naruszenie praw i wolności konstytucyjnych musi mieć charakter realny i uznał, że skarżący nie wykazał w tym zakresie naruszenia jego praw lub wolności. W układzie okoliczności występujących w niniejszej sprawie nie sposób uznać, że zakwestionowane przepisy w sposób faktyczny doprowadziły do pozbawienia skarżącego możliwości realizacji swych konstytucyjnych uprawnień. Niezależnie od powyższego Trybunał wskazał, że niedopuszczalność nadania biegu skardze konstytucyjnej wynika także z treści zarzutów formułowanych pod adresem wskazanych przepisów, zmierzających do wykazania, że naruszenie konstytucyjnych praw i wolności wynika z braku możliwości uznania kosztów opłaty za wydanie kserokopii dokumentów za koszty sądowe w rozumieniu art. 616 § 2 k.p.k. Trybunał uznał, że tak formułowane zarzuty związane są w rzeczywistości nie z zaskarżonymi art. 157 § 1 k.p.k. oraz § 1 rozporządzenia, lecz z przepisami o kosztach sądowych, których skarżący nie wskazał jako przedmiotu kontroli w niniejszej skardze. Za oczywiście bezzasadne uznał Trybunał wiązanie obowiązku uiszczenia opłaty za kserokopie dokumentów z akt sprawy z pozbawieniem go dostępu do akt sprawy. Dostęp oskarżonego do akt sprawy gwarantowany jest przez obowiązujące przepisy art. 156 k.p.k. i obejmuje przede wszystkim możliwość wglądu do akt oraz sporządzania odpisów, zaś wymóg poniesienia opłaty za wydanie kserokopii z akt sprawy, tj. realizacji jednej z dodatkowych form dostępu, nie prowadzi do pozbawienia skarżącego dostępu do tych akt. Trybunał podkreślił również, że art. 157 § 1 k.p.k. dotyczy wydawania oskarżonemu jedynie odpisów orzeczeń zapadających w jego sprawie, zaś kwestię uzyskiwania kopii dokumentów reguluje art. 156 § 2 k.p.k. Zatem nie budzi wątpliwości, że zarzuty skarżącego dotyczące pozbawienia go możliwości uzyskiwania bezpłatnych kserokopii dokumentów, a nie orzeczeń zapadających w postępowaniu, kierowane powinny być w stosunku do art. 156 § 2 k.p.k., a nie art. 157 § 1 k.p.k. Zdaniem Trybunału oczywiście bezzasadne jest twierdzenie, iż wysokość opłat za kserokopie wydawanych dokumentów powinna stanowić ekwiwalent „faktycznych kosztów wykonania usługi” – utożsamianych przez skarżącego z prowadzeniem działalności gospodarczej o charakterze usług kserograficznych. Określone w art. 156 § 6 k.p.k. wytyczne, nakazujące brać pod uwagę koszty wykonania kserokopii, odnoszą się do realnych kosztów poniesionych w związku z wykonaniem kopii dokumentów oraz nakładu pracy sądu albo innego organu procesowego, a zatem nie tylko bezpośredniego kosztu użycia materiałów i maszyn. Skarżący wniósł zażalenie na postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu. Zarzucił w nim błędne przyjęcie przez Trybunał, że art. 156 § 6 k.p.k. i § 2 rozporządzenia nie stanowiły podstawy ostatecznego orzeczenia o prawach i wolnościach skarżącego. Wskazał, że skoro między art. 156 § 6 k.p.k. a rozporządzeniem nie zachodzi relacja jak między przepisem ogólnym a szczególnym, to nawet błędne powołanie się skarżącego na delegację ustawową, a nie rozporządzenie nie może stanowić podstawy odmowy nadania biegu skardze. Skarżący podnosi, że skoro sąd orzekający ma – zgodnie z art. 178 ust. 1 Konstytucji – obowiązek dokonania samodzielnej oceny zgodności „podstawowych aktów normatywnych”, a w razie braku ich zgodności z Konstytucją odmowy ich stosowania, to w sytuacji, w której sąd zastosował przepisy rozporządzenia tym samym oceniał też przepis zawierający delegację ustawową, a stąd wniosek, że przepis ten był podstawą orzeczenia. Zdaniem skarżącego ustalenie przez sąd opłaty za wydanie odpisu opinii „jak za kserokopię” nie może stanowić podstawy uznania, że przepis § 2 rozporządzenia nie był podstawą orzeczenia w sprawie skarżącego. Nadto, zdaniem skarżącego, Trybunał niezasadnie przyjął, że wysokość opłaty w niniejszej sprawie pozostaje w dysproporcji do charakteru zarzutów skarżącego, skoro opinia wydana w sprawie skarżącego przez biegłych psychiatrów stanowi dane wrażliwe podlegające szczególnemu reżimowi. Skarżący zarzucił także nieuzasadnione przyjęcie przez Trybunał oczywistej bezzasadności zarzutów i pominięcie stawianego przez skarżącego zarzutu związanego z dostępem do świadczeń medycznych, w tym diagnozy i opinii osoby przymusowo leczonej w zamkniętym zakładzie medycznym. Bezzasadne jest także, zdaniem skarżącego, uznanie, że konieczność poniesienia opłaty nie prowadziła do naruszenia konstytucyjnych praw i wolności, podczas gdy skarżący przebywając na internacji w szpitalu, nie dysponował środkami finansowymi, zatem naruszenie jego praw i wolności miało charakter realny. Skarżący wskazuje, że konieczność ponoszenia opłat za kserokopie opinii dotyczącej jego stanu zdrowia ma bezpośredni wpływ na możliwość ochrony takich praw, jak wolność, godność, prawo do obrony, prawo do sprawiedliwego rozpoznania sprawy. Zdaniem skarżącego to treść art. 156 § 6 k.p.k. powoduje, że opłaty za kserokopie i odpisy z akt sprawy nie mają rangi opłat wchodzących w skład kosztów sądowych. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, zaś zarzuty podniesione w zażaleniu nie podważają ustaleń dokonanych w przedmiotowym postanowieniu i w ocenie Trybunału nie zasługują na uwzględnienie. Podstawą odmowy nadania biegu skardze konstytucyjnej było stwierdzenie, że zaskarżone przepisy nie były w części podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia, w części zaś oczywista bezzasadność zarzutów skarżącego oraz brak wykazania naruszenia konstytucyjnych praw i wolności. Oceniając zarzuty zawarte w zażaleniu, należy wskazać, że Trybunał zasadnie stwierdził, iż art. 156 § 6 k.p.k., ustanawiający delegację dla Ministra Sprawiedliwości do określenia wysokości opłaty za wydanie kserokopii dokumentów oraz uwierzytelnionych odpisów z akt sprawy w oparciu o koszty wykonania takich kserokopii, nie stanowił podstawy orzeczeń wydanych w sprawie skarżącego. Rozstrzygnięcie oparte zostało na art. 156 § 1 i 4 k.p.k., co wskazał także bezpośrednio Sąd Okręgowy w Białymstoku – IV Wydział Penitencjarny i Nadzoru nad Wykonywaniem Orzeczeń Karnych w postanowieniu z 3 lipca 2007 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowił także art. 156 § 2 k.p.k., zgodnie z którym na wniosek oskarżonego lub jego obrońcy wydaje się odpłatnie kserokopie dokumentów z akt sprawy. To powyższe przepisy, a nie kwestionowany art. 156 § 6 k.p.k. wprowadzają możliwość uzyskania kserokopii z akt sprawy, a także przewidują odpłatność za ich wydanie. Nie sposób także aprobować stanowiska, że sam fakt zastosowania przepisów rozporządzenia oznacza dokonanie przez sąd orzekający oceny konstytucyjności przepisu delegującego, a zatem i jego stosowanie uzasadniające uznanie tego przepisu za podstawę rozstrzygnięcia o prawach i wolnościach skarżącego. Tym bardziej, że kwestionowany jest przepis zawierający jedynie delegację ustawową, zaś zarzuty skarżącego nie dotyczą przewidzianego w nim trybu ani formy. Podkreślić wypada raz jeszcze, że rozstrzygnięcie w sprawie skarżącego o oddaleniu jego wniosku o wydanie kserokopii dokumentów z akt sprawy związane było z treścią obowiązku uiszczenia opłaty za wydanie tych dokumentów, wynikającego bezpośrednio z art. 156 § 4 k.p.k. Za zasadne należy uznać także stanowisko Trybunału w zakresie § 2 rozporządzenia. Wbrew twierdzeniom skarżącego przedmiotem postępowania nie było uzyskanie uwierzytelnionego odpisu z akt sprawy, lecz kserokopii dokumentu. Zatem nie budzi wątpliwości, że § 2 rozporządzenia nie był podstawą orzeczenia w sprawie skarżącego. Odnosząc się do pozostałych zarzutów, należy podkreślić, że zgodnie z obowiązującymi przepisami charakter informacji zawartych w dokumencie, którego kserokopia ma zostać wydana stronie postępowania, nie ma wpływu ani na koszt jej sporządzenia, ani na tryb udostępnienia stronie. Zatem fakt, że przedmiotem postępowania jest wydanie kserokopii opinii psychiatrycznej nie wpływa na relację pomiędzy wysokością opłaty, wynoszącą w tej sprawie 8 PLN, a zarzucanym naruszeniem prawa do obrony, prawa do sądu i pozostałych gwarancji konstytucyjnych. Pokreślić należy po raz kolejny, że skarżący nie został pozbawiony dostępu do akt sprawy ani dostępu do dokumentów wytworzonych w toku postępowania, związanych z jego osobą i jego sytuacją prawną. Żądanie skarżącego związane było z uzyskaniem kserokopii opinii psychiatrycznej sporządzonej na potrzeby postępowania. Warunkiem realizacji tego dodatkowego uprawnienia, wzmacniającego w istocie prawo dostępu do akt sprawy było uiszczenie opłaty zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie przepisami. W opinii Trybunału oczywiście bezzasadne jest twierdzenie, że tak określone przepisy, które w niniejszej sprawie obligowały skarżącego do poniesienia kosztu w wysokości 8 PLN prowadzą do naruszenia jego prawa do sądu, prawa do obrony i innych praw konstytucyjnych. Zarzut braku dostępu do świadczeń medycznych podnoszony przez skarżącego w zażaleniu pozostaje bez związku z treścią zaskarżonych przepisów, których celem jest umożliwienie stronie zapoznania się z dokumentami wchodzącymi w skład akt sprawy karnej, bez jakiegokolwiek różnicowania charakteru i treści tych dokumentów. Zasadnie przyjął Trybunał w zaskarżonym postanowieniu, że o tym, które koszty ponoszone przez uczestników postępowania zaliczane są do kosztów procesu oraz kosztów sądowych nie decyduje art. 156 § 6 k.p.k., lecz przepisy działu XIV kodeksu postępowania karnego zatytułowanego „Koszty procesu”, w szczególności zaś art. 616 i art. 617 k.p.k. Przepisy te określają rodzaje kosztów i opłat, zasady ich wymierzania i zwrotu stronom postępowania. Zatem to fakt, że przepisy te nie zaliczają opłat za wydanie kserokopii dokumentów z akt sprawy, o których mowa w art. 156 § 4 i 5 k.p.k. do kosztów procesu, w szczególności kosztów sądowych podlegających zwrotowi, przesądza o braku możliwości uzyskania ich ewentualnego zwrotu. Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę, należało nie uwzględnić zażalenia wniesionego na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania niniejszej skardze konstytucyjnej dalszego biegu.