Ts 274/09

173/2/B/2012 POSTANOWIENIE z dnia 9 lutego 2012 r. Sygn. akt Ts 274/09 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Teresa Liszcz po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej „Centrum Jasna” Sp. z o.o. o zbadanie zgodności: art. 229 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361, ze zm.) z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 13 listopada 2009 r. (data nadania) „Centrum Jasna” Sp. z o.o. (dalej: skarżąca) wystąpiła o stwierdzenie niezgodności art. 229 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361, ze zm.; dalej: prawo upadłościowe) z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie z kwestionowanym przepisem w sprawach nieuregulowanych prawem upadłościowym do postępowania upadłościowego stosuje się odpowiednio przepisy księgi pierwszej części pierwszej ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.), z wyjątkiem przepisów o zawieszeniu i wznowieniu postępowania. W przekonaniu skarżącej kwestionowany przepis jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność wznowienia postępowania w sytuacji, gdy podstawą wznowienia jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie, z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą (art. 4011 k.p.c.). Tym samym skarżąca twierdzi, że zaskarżony przepis narusza jej prawo do sądu (art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji) oraz prawo do równego traktowania (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Powyższe zarzuty zostały sformułowane w związku z następującym stanem faktycznym. Skarżąca brała udział – w charakterze wierzyciela – w postępowaniu upadłościowym (z możliwością zawarcia układu), zakończonym postanowieniem Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim z 4 czerwca 2008 r. (sygn. akt V GUp 11/04). W trakcie postępowania wniosła o wyłączenie sędziów Sądu Rejonowego oraz Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim. Oba wnioski zostały oddalone. Z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24 czerwca 2008 r. (P 8/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 84) skarżąca wniosła o wznowienie postępowania o wyłączenie sędziów Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim i postępowania upadłościowego oraz o wznowienie postępowania o wyłączenie sędziów Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim i postępowania upadłościowego. Skargi dotyczące postępowań o wyłączenie sędziów zostały odrzucone – postanowieniami Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 26 lutego 2009 r. (sygn. akt I ACo 20/08) oraz Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z 5 maja 2009 r. (sygn. akt VII GCo 7/08). Zażalenie na postanowienie z 5 maja 2009 r. wniesione do Sądu Apelacyjnego w Szczecinie zostało oddalone postanowieniem z 31 sierpnia 2009 r. (sygn. akt I ACz 394/09). Skargi o wznowienie postępowania upadłościowego zostały odrzucone przez Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem z 28 maja 2009 r. (sygn. akt V GUp 2/09). Zażalenie skarżącej na orzeczenie Sadu Rejonowego zostało oddalone postanowieniem Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z 25 września 2009 r. (sygn. akt VII Gz 15/09). Skarżąca wiąże naruszenie jej konstytucyjnych praw podmiotowych zarówno z postanowieniem Sądu Apelacyjnego z 31 sierpnia 2009 r. (sygn. akt I Acz 394/09), które zostało jej doręczone 15 września 2009 r., jak i z postanowieniem Sądu Okręgowego z 25 września 2009 r. (sygn. akt VII Gz 15/09), które zostało jej doręczone 30 września 2009 r. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Skarga konstytucyjna jest kwalifikowanym środkiem ochrony wolności lub praw, który musi spełniać szereg przesłanek warunkujących jego dopuszczalność. Zasadniczo zostały one uregulowane w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz uszczegółowione w art. 4648 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Jeśli jednak Trybunał ustali podczas wstępnej kontroli skargi, że skarżącemu przysługuje legitymacja skargowa, zostały zachowane jej warunki formalne, lecz jednocześnie stwierdzi, że argumenty mające wyjaśniać sposób naruszenia konstytucyjnych praw lub wolności są bezzasadne w stopniu oczywistym, odmawia nadania skardze dalszego biegu (zob. postanowienie TK z 19 listopada 2008 r., Ts 102/06, OTK ZU nr 6/B/2008, poz. 222). 2. Skarżąca utrzymuje, że art. 229 prawa upadłościowego narusza jej „prawo do skorzystania ze środków proceduralnych zmierzających do wydania w zakończonej sprawie nowego rozstrzygnięcia, opartego na stanie prawnym ukształtowanym wskutek wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego” (dalej: prawo do wznowienia), którego źródłem jest art. 190 ust. 4 Konstytucji (zob. przywołany przez skarżącą wyrok TK z 28 listopada 2006 r., SK 19/05, OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 154). Z naruszeniem tego prawa skarżąca wiąże również naruszenie przysługującego jej prawa do sądu (art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji) oraz prawa do równego traktowania (art. 32 ust. 1 Konstytucji). 2.1. Skorzystanie z prawa do wznowienia wymaga spełnienia przesłanek opisanych w art. 190 ust. 4 Konstytucji. Przede wszystkim, musi istnieć prawomocne orzeczenie, ostateczna decyzja administracyjna lub inne rozstrzygnięcie, które zostałoby wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą. O niezgodności takiego aktu normatywnego orzeka Trybunał Konstytucyjny. Zasady i tryb realizacji prawa do wznowienia regulują przepisy właściwe dla danego postępowania. 2.2. Skarżąca jako przepis, który został uznany przez Trybunał za niezgodny z Konstytucją, wskazuje art. 49 k.p.c. w brzmieniu przed nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571; dalej: ustawa nowelizująca). Na podstawie tego przepisu oddalono wnioski skarżącej o wyłączenie sędziów w ramach toczącego się postępowania upadłościowego, w którym występowała w charakterze wierzyciela upadłego. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 24 czerwca 2008 r. w sprawie o sygn. P 8/07 stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 49 k.p.c. w zakresie, w jakim ograniczał przesłankę wyłączenia sędziego jedynie do stosunku osobistego między nim a jedną ze stron lub jej przedstawicielem ustawowym, pomijając inne okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego. W okresie od 7 lipca 2008 r. (ogłoszenie wyroku TK) do 30 czerwca 2009 r. art. 49 k.p.c. obowiązywał o treści nadanej mu wspomnianym wyrokiem TK. Od 1 lipca 2009 r. zgodnie z art. 49 k.p.c. niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 48 k.p.c., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie. 2.3. Skarżąca wniosła o wznowienie postępowań w przedmiocie wyłączenia sędziów, lecz jej skargi zostały odrzucone jako niedopuszczalne (postanowienia z 26 lutego 2009 r. oraz 5 maja 2009 r.). Co więcej, sąd rozpoznający zażalenie na postanowienie z 5 maja 2009 r. stwierdził, że w świetle art. 229 prawa upadłościowego skarga o wznowienie postępowania jest wyłączona, a zatem również postępowanie incydentalne, które toczyło się w ramach tego postępowania, nie podlega wznowieniu (postanowienie z 31 sierpnia 2009 r.). Trybunał zwraca przede wszystkim uwagę, że trafnie w postanowieniu z 5 maja 2009 r. podniesiono, iż postępowanie incydentalne o wyłączenie sędziego dzieli losy postępowania głównego. Wyłączenie sędziego ma bowiem sens tylko w ramach danego postępowania, a nie abstrakcyjnie (co zdaje się pomijać skarżąca). Postępowaniem głównym w sprawie skarżącej było prawomocnie zakończone postępowanie upadłościowe, które ma na celu przede wszystkim doprowadzenie do zaspokojenia roszczeń wierzycieli w jak najwyższym stopniu, przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowego przedsiębiorstwa dłużnika, jeśli racjonalne względy na to pozwolą (art. 2 prawa upadłościowego). Do postępowania o ogłoszenie upadłości oraz do postępowania upadłościowego stosuje się odpowiednio przepisy księgi pierwszej części pierwszej k.p.c. (zob. art. 35 i art. 229 prawa upadłościowego). Ustawodawca przesądził również, że nie stosuje się przepisów o zawieszeniu i wznowieniu postępowania. Takie rozwiązanie tłumaczy się w literaturze głównie nieodwracalnością skutków postępowania upadłościowego (m.in. likwidacja majątku dłużnika, zaspokojenie wierzycieli itd.) oraz tym, że ustalenia, czy istnieje roszczenie wierzycieli, dokonuje się tylko dla potrzeb tego postępowania i orzeczenie w tych sprawach nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej (zob. m.in. F. Zedler, komentarz do art. 229 prawa upadłościowego, nb 3, [w:] A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2011, wyd. III oraz S. Gurgul, komentarz do art. 35, nb 10, [w:] Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2011, wyd. 8). Skarżąca zdaje się pomijać fakt, że prawo do wznowienia nie jest prawem absolutnym w szczególności, że zasady i tryb jego realizacji określa ustawodawca zwykły. Z przyczyn podanych powyżej w art. 229 prawa upadłościowego przesądzono o braku możliwości stosowania przepisów o wznowieniu postępowania (także po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego – art. 4011 k.p.c.). 2.4. W sprawie skarżącej sąd zatwierdził układ oraz wydał postanowienie o zakończeniu postępowania upadłościowego. Zgodnie z art. 290 prawa upadłościowego układ wiąże wszystkich wierzycieli, których wierzytelności według prawa upadłościowego są nim objęte, choćby nie zostały umieszczone na liście. Co więcej, wyciąg z listy wierzytelności, łącznie z wypisem prawomocnego postanowienia zatwierdzającego układ, jest tytułem egzekucyjnym m.in. przeciwko upadłemu (art. 296 prawa upadłościowego). Z dniem zaś uprawomocnienia się postanowienia zatwierdzającego układ, z mocy prawa ulegają umorzeniu postępowania zabezpieczające i egzekucyjne prowadzone przeciwko upadłemu w celu zaspokojenia należności objętych układem, a tytuły wykonawcze lub egzekucyjne, które stanowiły podstawę do prowadzenia takich postępowań, tracą z mocy prawa wykonalność (art. 295 ust. 1 prawa upadłościowego). Ustawodawca nie przewidział przy tym zmiany lub uchylenia układu w sytuacji, gdy postępowanie upadłościowe toczyło się na podstawie przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją (zob. art. 298 i art. 302 prawa upadłościowego). 2.5. Trybunał przychyla się jednak do stanowiska wyrażonego m.in. w postanowieniu z 31 sierpnia 2009 r. zapadłym w sprawie skarżącej, zgodnie z którym skarżąca pomimo braku możliwości wznowienia postępowania upadłościowego, może dochodzić odszkodowania od Skarbu Państwa za wydanie w jej sprawie niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia (skoro było ono sprzeczne z art. 49 k.p.c. w brzmieniu nadanym mu wyrokiem TK). Z uwagi na specyfikę postępowania upadłościowego – przedstawioną powyżej – ustawodawca udostępnił drogę odszkodowawczą jako właściwą dla rekompensaty braku możliwości bezpośredniej sanacji konstytucyjności rozstrzygnięcia. Tym samym, choć postępowanie to – z uwagi na praktyczną niemożliwość jego odtworzenia – nie podlega wznowieniu, to w wypadku, którego dotyczy wniesiona skarga, otwarta jest dla stron droga odszkodowawcza. Wobec powyższego Trybunał stwierdza, że w zakresie, w jakim skarżąca wiąże naruszenie jej praw z orzeczeniami dotyczącymi odrzucenia jej skargi o wznowienie postępowania incydentalnego w ramach zakończonego postępowania upadłościowego, zarzut niezgodności z Konstytucją art. 229 prawa upadłościowego jest bezzasadny w stopniu oczywistym. 3. Skarżąca wystąpiła nadto ze skargami o wznowienie postępowania upadłościowego (właściwego), wskazując tę samą podstawę wznowienia, co w skargach dotyczących postępowań incydentalnych. W tym jednak wypadku, co słusznie podkreślił sąd w postanowieniu z 25 września 2009 r., skarżąca nie uprawdopodobniła, że przysługuje jej prawo do wznowienia, o którym stanowi art. 190 ust. 4 Konstytucji. Skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24 czerwca 2008 r. dotyczył art. 49 k.p.c., to nie dotyczył on przepisów, na podstawie których sąd orzekł o zakończeniu postępowania upadłościowego. Wobec powyższego zarzut oparty na naruszeniu prawa do wznowienia skarżącej jest wadliwy zwłaszcza, że jedna z przesłanek tego prawa (istnienie orzeczenia w konkretnej sprawie wydanego na podstawie niekonstytucyjnego przepisu) nie została spełniona (art. 79 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 46 ust. 1 ustawy o TK). Mają powyższe na uwadze Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 ustawy o TK – odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.