Ts 194/09

POSTANOWIENIE z dnia 4 listopada 2011 r. Sygn. akt Ts 194/09 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Maria Gintowt-Jankowicz – przewodnicząca Teresa Liszcz – sprawozdawca Wojciech Hermeliński, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 czerwca 2011 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej Dagmary i Pawła K., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE W sporządzonej przez adwokata skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 11 sierpnia 2009 r. (data nadania), Dagmara i Paweł K. (dalej: skarżący) zarzucili niezgodność art. 217a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.; dalej: k.k.w.) z art. 47 i art. 49 w związku z art. 2, art. 30 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, a także z art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; dalej: Konwencja) w związku z art. 9 i art. 91 ust. 2 Konstytucji. W ocenie skarżących niezgodność art. 217a k.k.w. ze wskazanymi w petitum skargi wzorcami kontroli polegać ma na „nieprecyzyjnym i blankietowym dopuszczeniu” przez ten przepis możliwości kontroli korespondencji osób tymczasowo aresztowanych „bez wskazania okoliczności, w których kontrola może nastąpić, przyczyn kontroli, jej znaczenia dla i w związku z prowadzonym postępowaniem karnym, co w konsekwencji w sposób nieproporcjonalny ingeruje w sferę wolności i praw konstytucyjnych”. Postanowieniem z 15 czerwca 2011 r. Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 in fine oraz art. 36 ust. 3 w związku z art. 49 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK) – odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Skarżący jako przedmiot kontroli wskazali bowiem art. 217a k.k.w., a przepis ten stanowił jedynie podstawę prawną wydania przez prokuratora Prokuratury Rejonowej w Wałbrzychu zarządzenia z 17 kwietnia 2009 r. (sygn. akt 3 Ds. 229/09/15/Sp) w przedmiocie zatrzymania części korespondencji, które obrońca skarżących otrzymał 4 maja 2009 r. W świetle zaś art. 6 § 1 k.k.w. zarządzenie takie nie podlega zaskarżeniu, gdyż nie należy do zakresu decyzji zamykających drogę do wydania wyroku (art. 459 § 1 w związku z art. 466 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k. w związku z art. 1 § 2 k.k.w.). Oznaczało to, że w sprawie będącej przedmiotem rozpoznania wstępnego ostatecznym rozstrzygnięciem o prawach skarżących, w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 47 ust. 2 w związku z art. 46 ust. 1 ustawy o TK było rzeczone zarządzenie o zatrzymaniu części korespondencji. Rozstrzygnięcie to jest niezaskarżalne, należało więc przyjąć, że od doręczenia obrońcy skarżących zarządzenia o sygn. 3 Ds. 229/08/15/Sp biegł termin do złożenia skargi konstytucyjnej. Skarga konstytucyjna została zaś złożona 11 sierpnia 2009 r., a więc z przekroczeniem trzymiesięcznego terminu, o którym mowa w art. 46 ust. 1 ustawy o TK. W myśl powołanego przepisu ustawy o TK skarga konstytucyjna powinna być złożona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile takowa jest przewidziana. Z kolei w rozpoznawanej sprawie wydano rozstrzygnięcie o prawach skarżących, wobec którego nie przewidziano w ustawie drogi prawnej, w której rozstrzygnięcie to mogłoby być zaskarżone. Ponadto, Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że z art. 79 ust. 1 Konstytucji wynika, iż skarga konstytucyjna przysługuje tylko w wypadku, gdy zostały naruszone wolności lub prawa określone w Konstytucji. W związku z tym wskazany przez skarżących art. 8 Konwencji nie mógł stanowić wzorca kontroli w rozpatrywanej sprawie. Z kolei art. 9 i art. 91 ust. 2 Konstytucji nie kreują po stronie obywateli żadnych praw ani wolności konstytucyjnych, gdyż są przepisami ustrojowymi i dotyczą odpowiednio – przestrzegania przez Rzeczpospolitą Polską wiążącego ją prawa międzynarodowego oraz pozycji ratyfikowanych umów międzynarodowych w polskim porządku prawnym. Skoro art. 79 ust. 1 ustawy zasadniczej nie przewiduje możliwości kwestionowania w trybie skargi konstytucyjnej zgodności przepisów aktów normatywnych z umowami międzynarodowymi oraz przepisami konstytucyjnymi, z których nie wynikają (choćby pośrednio) jakiekolwiek prawa lub wolności, to odmówiono, ze względu na niedopuszczalność orzekania, nadania dalszego biegu rozpatrywanej skardze także w zakresie badania zgodności art. 217a k.k.w. z art. 8 Konwencji w związku z art. 9 i art. 91 ust. 2 Konstytucji. Odpis powyższego postanowienia został doręczony pełnomocnikowi skarżących 26 lipca 2011 r. Pismem procesowym, sporządzonym przez adwokata i wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 29 lipca 2011 r. (data nadania), skarżący złożyli zażalenie na postanowienie z 15 czerwca 2011 r., zarzucając mu naruszenie art. 45 i art. 79 Konstytucji oraz art. 6 Konwencji w związku z art. 9 Konstytucji. Zdaniem skarżących, „w związku z konstytucyjną zasadą dwuinstancyjności w każdej sprawie, która dotyczy praw i obowiązków obywatelskich, wszelkie decyzje władz Państwa muszą być poddane kontroli instancyjnej. W związku z tym skarżący miał tytuł do zaskarżenia zarządzenia Prokuratury Rejonowej w Wałbrzychu do organu nadrzędnego nad organem prokuratorskim, mimo braku ku temu formalnego przepisu. Dlatego data odrzucenia lub pozostawienia środka odwoławczego jest datą, od której to skarżący ma prawo do liczenia terminu dla złożenia skargi konstytucyjnej. Licząc ten termin jako początkowy dla skargi skarżący nie uchybili terminowi do jej złożenia”. W dalszej części zażalenia skarżący podnieśli, że zaskarżone postanowienie „oznacza także, że Trybunał aprobuje podwójne standardy w zakresie rzetelności postępowania i nietracenia z pola widzenia fundamentalnych idei w postaci sprawiedliwości proceduralnej”, ponieważ „wybiera skrajny formalizm, a nie zapewnienie efektywnej ochrony prawnej obywateli, których prawa są naruszane”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 36 ust. 4 w związku z art. 49 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 25 ust. 1 pkt 3 lit. b in fine w związku z art. 36 ust. 6 i 7 w związku z art. 49 ustawy o TK). Na etapie rozpatrzenia zażalenia Trybunał Konstytucyjny bada przede wszystkim, czy wydając zaskarżone postanowienie, prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie uznaje, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, zaś odniesienie się do treści zażalenia musi zostać poprzedzone uwagami natury ogólnej, dotyczącymi zasady skargowości obowiązującej w postępowaniu przed polskim sądem konstytucyjnym. Zgodnie z art. 66 ustawy o TK Trybunał orzekając, jest związany granicami wniosku, pytania prawnego lub skargi. Zasada ta wymaga, aby sam skarżący określił akt normatywny lub jego część, które są przedmiotem postępowania. Trybunał nie może z urzędu rozszerzyć tak wskazanego przedmiotu kontroli. Istotne jest przy tym, że niemożność działania Trybunału ex officio zachowuje aktualność we wszystkich stadiach postępowania przed tym organem. Stąd należy przyjąć, że podmiot występujący z zażaleniem na postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu sam określa granice, w ramach których sprawa podlega rozpoznaniu. Niezwykle istotną kwestią jest przy tym funkcja, jaką pełni ten środek odwoławczy. Jak wynika z treści art. 36 ust. 4 w związku z art. 49 ustawy o TK, na postanowienie w sprawie nienadania skardze dalszego biegu skarżącemu przysługuje zażalenie do Trybunału w terminie siedmiu dni od daty doręczenia postanowienia. Przedmiotem zażalenia jest wydane w ramach wstępnej kontroli postanowienie dotyczące oceny strony formalnej skargi. Ze względu na to, że w przepisie tym stanowi się o postanowieniu „w sprawie nienadania dalszego biegu” skardze, należy uznać, że zażalenie może odnosić się jedynie do przedstawionych przez Trybunał Konstytucyjny argumentów przemawiających za negatywną oceną strony formalnej skargi. Zażalenie w żadnej mierze nie może więc być wykorzystywane do formułowania ocen, postulatów i polemik z Trybunałem, jak też z innymi organami wymiaru sprawiedliwości i administracji publicznej. Takie postępowanie musi zostać każdorazowo ocenione jako niepodważenie zasadności argumentacji zawartej w zaskarżonym postanowieniu i skutkować będzie nieuwzględnieniem zażalenia. Przystępując do oceny wniesionego przez skarżących środka odwoławczego, Trybunał Konstytucyjny przypomina, że zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Ponadto, skarga konstytucyjna winna odpowiadać – z woli ustrojodawcy (verba legis: „na zasadach określonych w ustawie”) – warunkom merytorycznym i formalnym opisanym w ustawie zwykłej, czyli ustawie o Trybunale Konstytucyjnym (por. J. Trzciński, uwaga 10. do art. 79 Konstytucji, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1999-2007). Z art. 46 ust. 1 ustawy o TK wynika obowiązek wniesienia skargi w terminie trzech miesięcy od dnia doręczenia skarżącemu rozstrzygnięcia przesądzającego o wyczerpaniu drogi prawnej. Należy w tym miejscu podkreślić, że przesłanki wydania w sprawie ostatecznego orzeczenia (art. 79 ust. 1 in fine Konstytucji) nie można utożsamiać z przesłanką wyczerpania drogi prawnej (art. 46 ust. 1 ustawy o TK). Są to regulacje ściśle powiązane, ale nie tożsame. Warunek, polegający na wydaniu przez sąd lub organ administracji publicznej orzeczenia dotyczącego konstytucyjnych wolności, praw lub obowiązków skarżącego, jest ustanowiony w art. 79 ust. 1 ustawy zasadniczej. Jego konsekwencją jest przewidziana w art. 47 ust. 2 ustawy o TK powinność załączenia do skargi konstytucyjnej „wyroku, decyzji lub innego rozstrzygnięcia”. Natomiast warunek „wyczerpania drogi prawnej” został ustanowiony w art. 46 ust. 1 ustawy o TK w ramach przyznanej ustawodawcy kompetencji do określenia zasad wnoszenia skarg konstytucyjnych, dlatego ustawodawca mógł wyłączyć zastosowanie tego warunku w sytuacji, gdy droga prawna w ramach określonej procedury nie jest przewidziana. Należy przyjąć, że w ramach określenia zasad składania skarg konstytucyjnych, art. 46 ust. 1 ustawy o TK precyzuje tylko, jaki jest termin ich składania oraz co oznacza pojęcie „ostateczności orzeczenia”, od którego doręczenia biegnie termin do złożenia skargi konstytucyjnej. Zgodnie z art. 46 ust. 1 in medio a contrario ustawy o TK, jeżeli dana procedura nie przewiduje środków zaskarżenia, warunek wyczerpania drogi prawnej nie ma znaczenia, a skarżący może złożyć skargę konstytucyjną, przyjmując za jej podstawę orzeczenie odnoszące się do przysługujących mu konstytucyjnych wolności lub praw albo obciążających go konstytucyjnych obowiązków (por. postanowienie TK z 24 listopada 2004 r., Ts 57/04, OTK ZU nr 5/B/2004, poz. 300). Innymi słowy: wskazanie przez ustawodawcę w art. 46 ust. 1 in fine ustawy o TK na moment doręczenia skarżącemu ostatecznego rozstrzygnięcia, pozwala ustalić początek biegu terminu do złożenia skargi konstytucyjnej, także w przypadkach, gdy skarżącemu nie przysługiwała jakakolwiek droga weryfikacji tych orzeczeń. W rozpatrywanej sprawie przedmiotem zaskarżenia uczyniony został art. 217a k.k.w., który stanowił podstawę prawną wydania przez prokuratora Prokuratury Rejonowej w Wałbrzychu zarządzenia z 17 kwietnia 2009 r. (sygn. akt 3 Ds. 229/09/15/Sp) w przedmiocie zatrzymania części korespondencji. Na podstawie art. 6 § 1 k.k.w. rozstrzygnięcie tego typu jest niezaskarżalne, gdyż nie należy do zakresu decyzji zamykających drogę do wydania wyroku, co wynika z art. 459 § 1 w związku z art. 466 § 1 k.p.k. w związku z art. 1 § 2 k.k.w. Oznacza to, że w Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z 15 czerwca 2011 r. prawidłowo ustalił, iż w sprawie będącej przedmiotem wstępnego rozpoznania ostatecznym rozstrzygnięciem o prawach skarżących (w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 46 ust. 1 i art. 47 ust. 2 ustawy o TK) było zarządzenie o zatrzymaniu części korespondencji z 17 kwietnia 2009 r. Rozstrzygnięcie to (jako niezaskarżalne) implikowało tę konsekwencję, że to od daty jego doręczenia obrońcy skarżących (4 maja 2009 r.) biegł termin do złożenia skargi konstytucyjnej, który został przez skarżących przekroczony o dziewięć dni. Początek biegu terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej, o którym mowa w art. 46 ust. 1 ustawy o TK, jest niezależny od tego, czy skarżący wystąpi z nieprzewidzianym w ramach danej procedury środkiem zaskarżenia, czy też takiego środka nie wniesie. Nie znajduje bowiem uzasadnienia odmienne liczenie początku tego terminu dla osób, które wniosły nieprzewidziany przez prawo środek zaskarżenia i dla osób, które tego nie zrobiły. Nie ma też najmniejszych podstaw do wykładania terminu „wyczerpanie drogi prawnej” rozszerzająco (a przez to contra legem), w zależności od tego, czy dany podmiot – jak w sprawie leżącej u podstaw wniesienia rozpatrywanej skargi konstytucyjnej – skorzystał z nieprzewidzianego (niedopuszczalnego) w ramach danej procedury środka zaskarżenia. Mając powyższe na uwadze, Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie stwierdza, że w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo odmówiono – na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 in fine oraz art. 36 ust. 3 w związku z art. 49 ustawy o TK – nadania dalszego biegu rozpatrywanej skardze konstytucyjnej w oparciu o niespełnienie przez skarżących przesłanki z art. 46 ust. 1 ustawy o TK. Z kolei wobec braku odniesienia się w zażaleniu do pozostałych przesłanek leżących u podstaw kwestionowanego postanowienia, Trybunał ograniczył się w tym miejscu do jednoznacznego ich zaaprobowania. Z przedstawionych wyżej powodów Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 36 ust. 7 w związku z art. 49 ustawy o TK – postanowił nie uwzględnić zażalenia.