Ts 192/09

131/2/B/2010 POSTANOWIENIE z dnia 17 lutego 2010 r. Sygn. akt Ts 192/09 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Biernat, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Jarosława J. w sprawie zgodności: 1) art. 117 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398, ze zm.) z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji, 3) art. 100 ust. 2, art. 101 ust. 1 i 2 oraz art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398, ze zm.) z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 10 sierpnia 2009 r. skarżący reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu zarzucił, że art. 117 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.), w zakresie, w jakim w sprawach cywilnych uzależnia uwzględnienie wniosku – osób pozbawionych wolności – o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu od sądowego uznania, że udział pełnomocnika w sprawie jest konieczny, jest niezgodny z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Ponadto, w ocenie skarżącego art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398, ze zm.; dalej: u.k.s.c.) w zakresie, w jakim nakłada na osobę pozbawioną wolności bezwzględny obowiązek wniesienia opłaty podstawowej w sprawach, w których przepisy nie przewidują opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Te same wzorce skarżący wskazał dla kontroli art. 100 ust. 2, art. 101 ust. 1 i 2 oraz art. 102 ust. 1 u.k.s.c. w zakresie, w jakim dopuszczają odmowę udzielenia przez sąd w sprawach cywilnych zwolnienia od kosztów sądowych w całości osobom pozbawionym wolności i nieposiadającym żadnego majątku. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. Skarżący dochodził swych praw przed sądami powszechnymi. W toku postępowań sądy podjęły szereg niekorzystnych dla niego rozstrzygnięć, z którymi wiąże legitymację do wniesienia skargi konstytucyjnej. Pismem złożonym w Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku 11 lipca 2008 r., skarżący wystąpił o przyznanie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej. Postanowieniem z dnia 2 października 2008 r. (sygn. akt I Co 1178/08) Sąd Rejonowy dla Warszawy Śródmieścia – Wydział I Cywilny ustanowił dla skarżącego pełnomocnika z urzędu celem sporządzenia skargi konstytucyjnej. Pismem z 6 maja 2009 r. (nr SOU/1539/17994/08) Okręgowa Rada Adwokacka w Warszawie wyznaczyła dla skarżącego kolejnego pełnomocnika. Powyższe pismo zostało doręczone wyznaczonemu adwokatowi 14 maja 2009 r. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2009 r. (doręczonym 26 października 2009 r.) pełnomocnik skarżącego został wezwany do uzupełnienia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: dokładne określenie przedmiotu skargi konstytucyjnej; wskazanie – w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – ostatecznego orzeczenia, z którym skarżący wiąże naruszenie wolności lub praw oraz daty jego doręczenia wraz z uzasadnieniem skarżącemu; podanie daty wystąpienia przez skarżącego do sądu rejonowego z wnioskiem o przyznanie pełnomocnika do sporządzenia skargi konstytucyjnej; podanie daty ustanowienia dla skarżącego pełnomocnika – mec. Tomasza Paluszyńskiego; wskazanie konstytucyjnych praw podmiotowych (oraz sposobu ich naruszenia), z którymi skarżący wiąże naruszenie art. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji; wskazanie, w jaki sposób art. 14 ust. 1, art. 100 ust. 2, art. 101 ust. 1 i 2 oraz art. 102 ust. 1 u.k.s.c. naruszają konstytucyjne prawa skarżącego wynikające z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Pismem z 2 listopada 2009 r. pełnomocnik skarżącego odniósł się do zarządzenia, w szczególności wskazał, że ostatecznym orzeczeniem naruszającym konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego – w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – jest postanowienie Sądu Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 27 czerwca 2008 r. (sygn. akt III APz 22/08), błędnie określone w piśmie jako postanowienie z dnia 27 czerwca 2009 r. Wbrew zarządzeniu sędziego, pełnomocnik nie wskazał daty doręczenia rozstrzygnięcia wraz z uzasadnieniem skarżącemu. Trybunał Konstytucyjny, działając na podstawie art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK), telefonicznie ustalił w Sądzie Apelacyjnym w Gdańsku, że powyższe postanowienie zostało doręczone skarżącemu 10 lipca 2008 r. Formułując zarzuty pod adresem art. 117 § 4 k.p.c., skarżący stanął na stanowisku, że przepis ten jest nieprecyzyjny, gdyż przez uzależnienie przyznania pomocy prawnej z urzędu od uznania, że udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie jest potrzebny, zezwala rozpoznającemu wniosek sądowi kierować się dowolnie ustalanymi, niejasnymi przesłankami. Prowadzi to do zamknięcia możliwości rozpoznania sprawy przed sądem w ramach rzetelnej procedury. Skarżący zarzucił również, że poprzez odmowę przyznania pomocy prawnej osób przebywających w zakładzie karnym lub areszcie śledczym następuje naruszenie zasady równości, gdyż w ten sposób różnicuje się ich sytuację z sytuacją osób nieizolowanych. Bezwzględny wymóg uiszczenia opłaty podstawowej przez stronę nieposiadającą środków na jej opłacenie stanowi naruszenie prawa do sądu. Zaskarżonym przepisom u.k.s.c. skarżący zarzucił, że ustanowiony przez nie bezwzględny wymóg uiszczenia przez stronę opłaty podstawowej, w sytuacji gdy nie posiada ona – tak jak skarżący – żadnego majątku oraz źródła dochodu, jak również możliwość udzielenia odmowy przez sąd takiej osobie zwolnienia od kosztów sądowych w całości, stanowi naruszenie praw wskazanych w petitum skargi. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, przedmiotem skargi konstytucyjnej może być wyłącznie przepis (ustawy lub innego aktu normatywnego), na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach skarżącego. Z kolei w myśl art. 46 ust. 1 ustawy o TK, skarga konstytucyjna może być wniesiona przez skarżącego po wyczerpaniu przysługującej w sprawie drogi prawnej, w terminie 3 miesięcy od dnia doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Naruszenie tego terminu wyłącza możliwość merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. Art. 48 ust. 2 ustawy o TK przewiduje ponadto, że w razie niemożności poniesienia kosztów pomocy prawnej, skarżący może zwrócić się do sądu rejonowego, właściwego dla jego miejsca zamieszkania, o ustanowienie dla niego adwokata lub radcy prawnego z urzędu na podstawie przepisów k.p.c. Do czasu rozstrzygnięcia przez sąd wniosku nie biegnie trzymiesięczny termin przewidziany w art. 46 ust. 1 ustawy o TK. Równocześnie należy podkreślić, że wystąpienie z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu powoduje jedynie zawieszenie terminu do złożenia skargi konstytucyjnej (zob. postanowienie TK z 25 listopada 1998 r., Ts 92/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 46). W postępowaniu zainicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej zasadnicze znaczenie ma również stwierdzenie przez skarżącego, które z wydanych rozstrzygnięć uznane być winno za ostateczne orzeczenie – w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Z okoliczności sprawy, w związku z którą wniesiona została skarga, a w szczególności z pisma stanowiącego odpowiedź na zarządzenie sędziego Trybunału z dnia 21 października 2009 r. wynika jednoznacznie, że skarżący legitymację do wniesienia skargi konstytucyjnej wiąże z postanowieniem Sądu Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z 27 czerwca 2008 r. (sygn. akt III APz 22/08). Podstawową przesłanką odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest przekroczenie terminu do jej wniesienia. Należy zauważyć, że w sprawie skarżącego trzymiesięczny termin do wniesienia skargi, określony w art. 46 ust. 1 ustawy o TK, rozpoczął swój bieg od dnia doręczenia skarżącemu postanowienia – wskazanego w piśmie z 2 listopada 2009 r. jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – tj. 10 lipca 2008 r. Wystąpienie przez skarżącego 11 lipca 2008 r. z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu spowodowało zawieszenie biegu terminu do wniesienia skargi do dnia 2 października 2008 r. (ustanowienie pierwszego pełnomocnika). Zmiana pełnomocnika z urzędu nie miała wpływu na bieg trzymiesięcznego terminu, którego początek biegu w dalszym ciągu liczony był od dnia 10 lipca 2008 r. Wniesienie przez skarżącego skargi dopiero 10 sierpnia 2009 r. nastąpiło zatem ze znacznym przekroczeniem terminu określonego w art. 46 ust. 1 ustawy o TK. Niezależnie od powyższej okoliczności, stanowiącej samodzielną przesłankę odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, należy wskazać również na inne okoliczności uzasadniające takie rozstrzygnięcie. W szczególności należy podkreślić, że zarzut naruszenia zasady poprawnej legislacji, z którym skarżący wiąże naruszenie art. 2 Konstytucji, przez istnienie niedookreślonego, a co za tym idzie ocennego zwrotu „uzna za potrzebny”, jest oczywiście bezzasadny. Trybunał zwraca uwagę, że zwroty (pojęcia) niedookreślone i nieostre istnieją w każdym systemie prawnym. Nie jest bowiem możliwe skonstruowanie przepisów, które wykluczałyby jakikolwiek margines swobody odczytania. Jak wskazywał to już Trybunał w postanowieniu z dnia 27 kwietnia 2004 r.: „każdy akt prawny (czy konkretny przepis prawny) zawiera pojęcia o mniejszym lub większym stopniu niedookreśloności. Nieostrość czy niedookreśloność pojęć prawnych sprzyja uelastycznieniu porządku prawnego (...). Nie każda więc, ale jedynie kwalifikowana – tj. niedająca się usunąć w drodze uznanych metod wykładni – nieostrość czy niejasność przepisu może stanowić podstawę stwierdzenia jego niekonstytucyjności” (P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36). Zwroty (pojęcia) niedookreślone występują we wszystkich systemach prawa europejskiego, także tych państw, które charakteryzują się wysoką kulturą prawną i bez wszelkiej wątpliwości są zaliczane do państw prawa. Zwroty te przesuwają obowiązek konkretyzacji normy na etap stosowania prawa i w związku z tym dają sądom (czy organom administracji – tak w wypadku np. uznania administracyjnego) pewną swobodę decyzyjną. Nie można jej jednak utożsamiać z dowolnością i wolnością od zewnętrznej kontroli. W szczególności niepodobna kwestionować wskazanych przepisów na podstawie art. 45 ust. 1 Konstytucji jako naruszających prawo do sądu przez fakt posługiwania się zwrotami – zdaniem skarżącego – nieostrymi. Niedostateczna precyzja i brak dookreśloności przepisu może tylko wtedy być podstawą zarzutu, gdy dany zwrot nie daje – przy użyciu ogólnie aprobowanych technik wykładni – możliwości ustalenia jego znaczenia. Natomiast niebezpieczeństwo, jakie wiąże się ze stosowaniem zwrotów niedookreślonych i nieostrych, jest powszechnie znane: praktyka stosowania tych przepisów stosunkowo łatwo może ulegać wypaczeniu na skutek powoływania się na takie zwroty bez próby wypełnienia ich konkretną treścią, wynikającą z okoliczności danej sprawy. Takie wypaczenie dotyczyć może jednak jedynie praktyki stosowania prawa, nie jest zaś błędem legislatora. Także i w odniesieniu do zarzutów sformułowanych na tle niniejszej sprawy należy uznać, że ustawodawca ma prawo posłużyć się zwrotami niedookreślonymi, dającymi sądom możliwość wyważonej, zindywidualizowanej oceny. Nie jest to naruszenie konstytucyjności przez legislatora, który utrzymuje się w takim wypadku w granicach konstytucyjnej swobody regulacji. Ponadto należy podkreślić, że w świetle orzecznictwa Trybunału zarówno art. 2, jak i art. 32 ust. 1 Konstytucji nie mogą stanowić samodzielnych wzorców w postępowaniu skargowym, gdyż nie są samoistnymi źródłami praw podmiotowych, ochrony których skarżący mógłby domagać się w skardze. Trybunał zwraca zatem uwagę, że charakter normy wyrażonej w art. 32 Konstytucji wyjaśnił w postanowieniu pełnego składu z dnia 24 października 2001 r. (SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225), stwierdzając między innymi, że norma ta tworzy prawo o szczególnym charakterze – jego naruszenie może być rozpatrywane jedynie w zakresie innego konstytucyjnego prawa lub wolności (metaprawo). W uzasadnieniu orzeczenia Trybunał stanął na stanowisku, że: „art. 32 Konstytucji wyraża przede wszystkim zasadę ogólną, i dlatego winien być w pierwszej kolejności odnoszony do konkretnych przepisów Konstytucji, nawet jeżeli konstytucyjna regulacja danego prawa jest niepełna i wymaga konkretyzacji ustawowej”. Wskazanie naruszenia zasady równości w związku z konkretnym prawem podmiotowym winno być poparte merytoryczną argumentacją. Skarżący zarówno w skardze, jak i w piśmie procesowym nadesłanym w celu wykonania zarządzenia sędziego Trybunału z dnia 21 października 2009 r. nie sprecyzował, jakie konstytucyjne prawa lub wolności wiąże z naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji. W tej sytuacji, nawet gdyby w świetle zasady falsa demonstratio non nocet przyjąć, że skarżący naruszenie tego prawa łączy z naruszeniem prawa do sądu, to i tak – w ocenie Trybunału – zarzut ten nie mógłby zostać uwzględniony, gdyż w skardze nie wskazano, w zakresie którego z elementów prawo to doznało naruszenia. Ponadto, zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji musi łączyć się ze wskazaniem grupy podmiotów wyposażonych w cechę relewantną, a następnie wykazaniem nierównego ich potraktowania. Należy bowiem podkreślić, że zgodnie z dotychczasową i utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału, zasada równości oznacza nakaz jednakowego traktowania wszystkich obywateli w obrębie określonej klasy (kategorii). Inaczej mówiąc, wszystkie podmioty charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną (relewantną) powinny być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących (zob. np. wyrok z dnia 5 listopada 1997 r., K 22/97, OTK ZU nr 3-4/1997, poz. 41). Oceniając daną regulację prawną z punktu widzenia zasady równości, należy zatem rozważyć, czy można wskazać wspólną cechę istotną, uzasadniającą równe traktowanie podmiotów prawa, biorąc dodatkowo pod uwagę zarówno treść, jak i cel danej regulacji prawnej. W skardze konstytucyjnej pełnomocnik skarżącego porównał sytuację osób pozbawionych wolności, którym sąd nie przyznał pomocy prawnej, z osobami nieizolowanymi. Trybunał Konstytucyjny wyraża pogląd, że niewłaściwe jest porównywanie obu kręgów adresatów, bo ich sytuacja prawna jest odmienna. Biorąc powyższe pod uwagę, nie budzi wątpliwości Trybunału, że skarżący nie wskazał prawidłowo ani cechy relewantnej, ani też grupy podmiotów charakteryzujących się tą cechą – przesądzającą o możności stwierdzenia przez Trybunał nierównego traktowania. Również z art. 2 Konstytucji nie wynikają dla skarżącego żadne prawa o charakterze podmiotowym. Normy wywodzone z tego przepisu wyznaczają jedynie standard kreowania przez ustawodawcę wolności i praw, nie wprowadzając jednocześnie konkretnej wolności czy konkretnego prawa (zob. postanowienia TK z dnia: 10 stycznia 2001 r., Ts 72/00, OTK ZU nr 1/2001, poz. 12; 20 lutego 2008 r., SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22). Art. 2 Konstytucji może stanowić wzorzec kontroli, lecz tylko wówczas, gdy zasady z niego płynące zostaną odniesione do przepisów Konstytucji, które prawa i wolności wyrażają. Tym samym, biorąc pod uwagę unormowanie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 ustawy o TK, należało odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.