Ts 134/09

320/4/B/2012 POSTANOWIENIE z dnia 6 marca 2012 r. Sygn. akt Ts 134/09 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Adam Jamróz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Grażyny Ś. w sprawie zgodności: art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, ze zm.) z art. 2, art. 32 w zw. z art. 67 ust. 1 i art. 71 ust. 1, art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej złożonej do Trybunału Konstytucyjnego 10 czerwca 2009 r. skarżąca zarzuciła art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, ze zm.) niezgodność z art. 2, art. 32 w zw. z art. 67 ust. 1 i art. 71 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarga została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym i prawnym. Wyrokiem z 28 stycznia 1997 r. małżeństwo skarżącej zostało rozwiązane bez orzekania o winie. Małżonek skarżącej przekazywał jednak świadczenia na jej rzecz, a pomiędzy byłymi małżonkami odrodziła się więź duchowa i emocjonalna; razem mieszkali i prowadzili wspólne gospodarstwo. Były małżonek zmarł 27 czerwca 2003 r. W chwili śmierci miał ustalone prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Decyzją z 10 sierpnia 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w Szczecinie (nr R-430239) odmówił skarżącej prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu. Odwołanie wniesione przez skarżącą zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie – VII Wydział Ubezpieczeń Społecznych z 7 marca 2006 r. (sygn. akt VII K 4257/04). Orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 27 lutego 2007 r. uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania. Po ponownym rozpoznaniu Sąd Okręgowy w Szczecinie – VII Wydział Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 17 grudnia 2007 r. (sygn. akt VII U 1270/07) zmienił decyzję ZUS z 10 sierpnia 2004 r. i przyznał skarżącej prawo do renty rodzinnej. Apelacja złożona od powyższego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 15 maja 2008 r. (sygn. akt III AUa 230/08). Pozwany ZUS wniósł skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, który wyrokiem z 19 marca 2009 r. (sygn. akt II UK 256/08) uchylił zaskarżone orzeczenie i zmienił poprzedzający je wyrok sądu I instancji w ten sposób, że oddalił powództwo. Skarżąca zarzuca zakwestionowanemu przepisowi naruszenie prawa do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy lub inwalidztwa oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego przez pozbawione racji nieprzyznanie świadczenia z zakresu ubezpieczenia społecznego byłemu małżonkowi pozostającemu w trudnej sytuacji życiowej. W uzasadnieniu powyższego zarzutu, wskazując na rozumienie zabezpieczenia społecznego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, skarżąca wywodzi, że najważniejsze powinno być otrzymywanie alimentów przez byłego małżonka, nie zaś forma dowodzenia tego prawa. W jej ocenie powinien to być problem dowodowy, a nie przesłanka materialna uprawniająca do przyznania renty. Zdaniem skarżącej regulacja, która uzależnia zabezpieczenie społeczne nie od ustalenia określonego stanu faktycznego, ale od formy jego wykazania, musi zostać uznana za niezgodną z Konstytucją. Wystarczające do otrzymania prawa do renty powinno być stwierdzenie, że była małżonka pozostawała z ubezpieczonym we wspólności majątkowej. W dalszej części uzasadnienia skarżąca wskazuje na istotę prawa do renty rodzinnej, które ma służyć zapobieżeniu pogorszenia sytuacji życiowej rodziny. W jej ocenie: „jeżeli byli małżonkowie na mocy porozumienia ustalili wysokość i częstotliwość płacenia alimentów i realizowali powyższe uprawnienia, stwierdzić należy, że żonie przysługiwało prawo do alimentów. Przyjąć należy, że wdowa, która pozostawała w chwili śmierci męża we wspólności majątkowej małżeńskiej ma prawo do renty rodzinnej nawet wtedy gdy nie miała ustalonego prawa do alimentów z jego strony, skoro miała zagwarantowaną prawnie możliwość korzystania z dochodów męża za jego życia (…). Świadczenia alimentacyjne między małżonkami stanowią kontynuację powstałego przez zawarcie małżeństwa obowiązku wzajemnej pomocy w zakresie utrzymania, istnieją więc nie z powodu rozwodu lecz pomimo rozwodu, który nie stwarza nowego obowiązku alimentacyjnego, ale powoduje zmodyfikowanie obowiązku istniejącego w czasie trwania małżeństwa”. Zdaniem skarżącej gorsze traktowanie eksmałżonków, którzy nie byli w stanie dojść do porozumienia i wystąpili na drogę sądową, względem znajdujących się w tej samej sytuacji obywateli, którzy dobrowolnie i pozasądowo ustalili zasady i kwoty alimentów, narusza zasadę równości w zakresie praw wynikających zarówno z art. 67 ust. 1 Konstytucji, jak i z art. 71 ust. 1 Konstytucji. Warunkiem sine qua non przyznania prawa do zabezpieczenia nie może być – w ocenie skarżącej – wyłącznie uzyskanie wyroku lub ugody sądowej. Zróżnicowanie praw osób, których byli współmałżonkowie zmarli, w zależności od tego, czy posiadają oni tytuł egzekucyjny czy nie, powoduje dyskryminację osób nieposiadających ustalonego sądownie prawa do alimentów w kontekście prawa do szczególnej pomocy państwa w przypadku trudnej sytuacji materialnej. W ocenie skarżącej kwestionowany przepis narusza także prawo do sądu. Przyjęcie, że stwierdzenie prawa do alimentów może nastąpić wyłącznie przez wykazanie istnienia wyroku sądowego lub ugody sądowej, pozbawia stronę możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem. Jest to – zdaniem skarżącej – ewidentne ograniczenie w zakresie procedury dowodowej. Mimo że skarżąca starała się wykazać, iż jej zmarły mąż wypełniał swoje obowiązki alimentacyjne i przyczyniał się do utrzymania rodziny, nie zostało to uwzględnione przez sąd orzekający w sprawie. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna jest środkiem ochrony konstytucyjnych praw lub wolności, którego rozpoznanie zostało uwarunkowane spełnieniem szeregu przesłanek, wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z przepisów ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Wynika z nich jednoznacznie, że uprawniona do wniesienia skargi jest tylko osoba, której konstytucyjne prawa i wolności zostały naruszone na skutek wydania rozstrzygnięcia na podstawie kwestionowanej regulacji. Istotne jest przy tym, że do naruszenia wskazanych praw powinno dojść ze względu na treść przepisu, w zakresie, w którym skarżąca zarzuca mu niekonstytucyjność. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego podkreśla się także – wskazując na art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK – że to na skarżącym ciąży obowiązek nie tylko wskazania, jakie konstytucyjne prawa i wolności zostały naruszone, ale także określenia, w jaki sposób prawa te lub wolności doznały uszczerbku na skutek wydania na podstawie kwestionowanych przepisów ostatecznego rozstrzygnięcia. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego w skardze konstytucyjnej stanowiącej przedmiot wstępnego rozpoznania przesłanka powyższa – określona w art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK – nie została spełniona. Skarżąca uprawnienie do wniesienia skargi konstytucyjnej upatruje w naruszeniu zasad i praw konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32, art. 67 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny wypowiadał się wielokrotnie na temat możliwości dochodzenia ochrony zasad przedmiotowych, wynikających z art. 2 oraz z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w tym najbardziej wyczerpująco w postanowieniach wydanych w pełnym składzie w sprawach o sygnaturach: Ts 105/00 – w zakresie zasad wywodzonych z art. 2 Konstytucji (postanowienia z 12 grudnia 2000 r. i 23 stycznia 2002 r., OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 59 i 60) oraz SK 10/01 – w zakresie zasady równości (postanowienie z 24 października 2001 r., OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). Badając dopuszczalność powoływania się na art. 2 Konstytucji, jako źródło konstytucyjnych praw lub wolności, których ochrony można dochodzić w trybie skargi konstytucyjnej, Trybunał Konstytucyjny wskazuje w pierwszej kolejności na konieczność precyzyjnego określenia wolności lub prawa podmiotowego, wyinterpretowanego z tego przepisu, którego naruszenie uzasadnić ma legitymację do wniesienia skargi konstytucyjnej. Podkreśla przy tym, że chodzi tu tylko o prawa lub wolności przyjmujące normatywną postać praw podmiotowych. Oznacza to, że ich adresatem jest obywatel (lub inny podmiot prawa), kształtują one jego sytuację prawną, ma on możność wyboru zachowania się, tj. spełnienia lub niespełnienia normy prawnej. Nie stanowi podstawy do wniesienia skargi powołanie się przez skarżącego na naruszenie wynikających z art. 2 Konstytucji norm prawnych, które ze względu na charakter zasad przedmiotowych, adresowane są przede wszystkim do ustawodawcy i wyznaczają sposób, w jaki normowane być powinny poszczególne dziedziny życia publicznego. Odwołanie się do tych zasad, w tym do zasady sprawiedliwości społecznej, może mieć znaczenie tylko w sytuacji, w której skarżący wskaże równocześnie konstytucyjną wolność lub konstytucyjne prawo podmiotowe, które doznały uszczerbku na skutek naruszenia powyższych zasad (zob. także postanowienia z 19 grudnia 2001 r., SK 8/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 272 oraz 26 czerwca 2002 r., SK 1/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 53). Uzasadniając niedopuszczalność ujmowania zasady równości jako źródła konstytucyjnych praw lub wolności, których naruszenie legitymuje do wniesienia skargi konstytucyjnej, Trybunał Konstytucyjny podniósł w powołanym już postanowieniu z 24 października 2001 r., że wynikająca z art. 32 Konstytucji zasada równości stanowi samodzielnie jedynie zasadę ogólną, mającą charakter niejako prawa „drugiego stopnia”, tzn. przysługującego w związku z konkretnymi normami prawnymi, a nie w oderwaniu od nich – „samoistnie”. Teza ta – jak podkreślał Trybunał – znajduje swoje uzasadnienie w specyfice przyjmowanego na gruncie Konstytucji rozumienia „równości”, która nie ma charakteru abstrakcyjnego i absolutnego, ale „funkcjonuje zawsze w pewnym kontekście sytuacyjnym, odniesiona musi być do zakazów lub nakazów albo nadania uprawnień określonym jednostkom (grupom jednostek) w porównaniu ze statusem innych jednostek (grup)”. W związku z powyższym dopuszczalność powołania się w skardze konstytucyjnej na naruszenie zasady równości winna zostać ograniczona wyłącznie do przypadków, w których zostanie wskazane konkretne podmiotowe prawo, wolność lub obowiązek o charakterze konstytucyjnym, w zakresie których zasada ta została naruszona. Skarżąca w skardze konstytucyjnej wprawdzie wskazała prawa konstytucyjne, w zakresie których doszło do naruszenia zasady równości, przez wskazanie na prawo do zabezpieczenia społecznego oraz prawo wynikające z art. 71 ust. 1 Konstytucji, jednakże nie uprawdopodobniła, że doszło do naruszenia tej zasady. Skarżąca nie wykazała bowiem, że znajdowała się w sytuacji, która uzasadniałaby przyznanie jej takich samych praw, jakie przysługują osobom mającym ustalone prawo do alimentów wyrokiem sądowym lub ugodą. Nie uprawdopodobniła, że spełniała przesłanki merytoryczne, warunkujące przyznanie jej prawa do alimentów (że mogła uzyskać korzystny dla siebie wyrok sądowy), co ma zasadnicze znaczenie w perspektywie określenia, czy rzeczywiście w jej przypadku jedynie brak spełnienia formalnego warunku – istnienia wyroku sądowego lub ugody sądowej – uniemożliwił jej uzyskanie dochodzonego świadczenia. Wykazanie, że w sprawie występują tzw. podmioty podobne, które powinny być w świetle zasady równości tak samo traktowane, jest konieczne także z tego powodu, że przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm.; dalej: k.r.o.) nie uzasadniają postawienia takiej tezy. Podstaw przyznania prawa do renty rodzinnej po rozwiedzionym małżonku nie można bowiem upatrywać – jak zdaje się to czynić skarżąca – w brzmieniu art. 27 k.r.o., który statuuje obowiązek przyczyniania się współmałżonków do zaspokajania potrzeb rodziny. Obowiązek ten gaśnie bowiem wraz z ustaniem małżeństwa. Prawo do renty rodzinnej wchodzi w miejsce prawa do alimentów, przysługującego rozwiedzionej małżonce tylko w przypadkach ściśle określonych przepisami k.r.o. Przyznanie prawa do alimentów zależy nie tylko od tego, czy były małżonek znajduje się w niedostatku, ale i od możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego. W sytuacji, w której zobowiązany małżonek nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, prawo to jest ograniczone czasowo do 5 lat od momentu orzeczenia rozwodu. Ten ostatni warunek ma szczególne znaczenie w sprawie, w związku z którą wniesiono skargę konstytucyjną, jako że śmierć byłego małżonka skarżącej nastąpiła po upływie 5 lat od rozwiązania małżeństwa. Z uzasadnienia wydanego w sprawie wyroku Sądu Najwyższego wynika natomiast jednoznacznie, że małżeństwo zostało rozwiązane na zgodny wniosek stron, bez orzekania o winie. Oznacza to, że skarżącej nie przysługiwało w momencie śmierci męża prawo do alimentów. Wobec powyższego należy stwierdzić, że skarżąca nie określiła sposobu naruszenia zasady równości w zakresie prawa do zabezpieczenia społecznego. Skarżąca nie wykazała również we wniesionej skardze konstytucyjnej, że jedynie kryteria formalne – brak wyroku sądowego lub ugody sądowej – uniemożliwiły jej uzyskanie prawa do renty rodzinnej, co oznacza, że nie określiła ona sposobu naruszenia prawa do sądu. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu wniesionej skardze konstytucyjnej na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 oraz art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK.