Ts 13/07

64/2/B/2008 POSTANOWIENIE z dnia 19 marca 2008 r. Sygn. akt Ts 13/07 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Rzepliński, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Cezarego Płatkowskiego i Mariusza Janusza o zbadanie zgodności: art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 49, poz. 408) oraz art. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o ochronie prawa lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 281, poz. 2783, ze zm.) z art. 2, art. 64 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, postanawia: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. Skarżący wnieśli do Trybunału Konstytucyjnego w dniu 17 stycznia 2007 r. skargę konstytucyjną, w której domagają się uznania, że art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 49, poz. 408; dalej: ustawa zmieniająca z 2003 r.) oraz art. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o ochronie prawa lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy o zmianie kodeksu cywilnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 281, poz. 2783, ze zm.; dalej: ustawa zmieniająca z 2004 r.) są niezgodne z art. 2, art. 64 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji. Zakwestionowane przepisy rozstrzygają o czasowym zakresie zastosowania art. 6851 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.; dalej: k.c.). Skarżący wskazują, iż w dacie zawarcia przez nich umowy najmu lokalu użytkowego przepis ten obowiązywał w następującym brzmieniu: „Wynajmujący lokal może podwyższyć czynsz, wypowiadając dotychczasową wysokość czynszu najpóźniej na miesiąc naprzód, na koniec miesiąca kalendarzowego”. Na podstawie ustawy zmieniającej z 2003 r. art. 6851 k.c. otrzymał nowe brzmienie, zgodnie z którym „Jeżeli czas trwania najmu lokalu mieszkalnego nie jest oznaczony, wynajmujący lokal może podwyższyć czynsz, wypowiadając dotychczasową wysokość czynszu najpóźniej na miesiąc naprzód, na koniec miesiąca kalendarzowego”. Jednocześnie, zgodnie z zaskarżonym art. 8 ust. 2 tej ustawy, art. 6851 k.c. w nowym brzmieniu stosuje się również do umów najmu zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej z 2003 r. Na podstawie ustawy zmieniającej z 2004 r. art. 6851 k.c. otrzymał ponownie pierwotne brzmienie, w którym stosuje się go, na podstawie zaskarżonego art. 5 tejże ustawy do umów najmu zawartych po jej wejściu w życie, tj. po dniu 1 stycznia 2005 r. W opinii skarżących wymienione przepisy ustaw nowelizujących – z 2003 i 2004 r. są niezgodne z art. 2 Konstytucji ze względu na naruszenie zasady lex retro non agit. Wynikająca z nich regulacja prowadzi do sytuacji, w której właściciele lokali użytkowych, którzy zawarli umowę najmu przed 24 kwietnia 2003 r., tj. dniem wejścia wżycie ustawy nowelizującej z 2003 r., utracili przyznane przed tą datą uprawnienie do kształtowania wysokości czynszu najmu w drodze wypowiedzenia, co nie znajduje racjonalnego uzasadnienia w sytuacji rynkowej. Skarżący wskazują, że w świetle materiałów z prac komisji sejmowej celem ustawodawcy uzasadniającym uchwalenie ustawy nowelizującej z 2003 r. było dążenie do ograniczenia możliwości wypowiadania wysokości czynszu najmu zawartego na czas oznaczony bez względu na charakter lokalu, a tym samym wyeliminowano mechanizm rynkowy w odniesieniu do lokali użytkowych. Ich zdaniem nie sposób bowiem oczekiwać, że najemca lokalu użytkowego, czy to w stosunku prawnym zawartym na czas oznaczony czy bezterminowy, zgodzi się na zaproponowaną przez wynajmującego wysokość czynszu. Zaskarżone przepisy prowadzą, jak podniesiono w skardze konstytucyjnej, do nieuzasadnionego zróżnicowania uprawnień właścicieli w zależności od daty powstania stosunku najmu, co narusza równość wobec prawa, ujętą w art. 32 ust. 1 Konstytucji. W ocenie skarżących przepisy te ingerują również nadmiernie w prawo własności w sposób nieadekwatny do zakładanego celu, a tym samym naruszają art. 64 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W sposób, ich zdaniem, arbitralny pozbawiają one właściciela prawa regulowania wysokości czynszu na skutek zmienionych warunków ekonomicznych, konieczności poniesienia na najmowany lokal znacznych nakładów, w szczególności w celu zadośćuczynienia oczekiwaniom najemcy. Godzą tym samym w prawa gospodarki wolnorynkowej, uniemożliwiając w pewnych sytuacjach osiąganie przez wynajmującego zysku. 2. Przedstawione powyżej zarzuty skarżący sformułowali w konsekwencji postępowania cywilnego dotyczącego skuteczności ich oświadczenia o zmianie (podwyższeniu) wysokości czynszu najmu lokalu użytkowego stanowiącego ich własność. Umowa najmu została zawarta w 2002 r., gdy obowiązywał art. 6851 k.c. w pierwotnym brzmieniu, oświadczenie o zmianie dotychczasowego czynszu zostało natomiast złożone w 2005 r., po zmianie tego przepisu na mocy ustaw nowelizujących z 2003 i 2004 r. Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze wyrokiem z 9 maja 2006 r. (sygn. akt V GC 335/05) oddalił powództwo skarżących w części obejmującej żądanie zapłaty czynszu najmu w wysokości przekraczającej ustaloną pierwotnie w umowie. W uzasadnieniu Sąd przyjął, iż oświadczenie o zmianie wysokości czynszu najmu złożone przez skarżących było bezskuteczne ze względu na to, że łączyła ich z osobą trzecią umowa spółki cywilnej, z czego wynika, iż oświadczenie to powinno było zostać złożone przez wszystkich wspólników; osoba trzecia oświadczenia takiego jednakże nie złożyła. Pomocniczo Sąd wskazał, iż art. 6851 k.c. w brzmieniu obowiązującym w chwili orzekania nie stosuje się do umowy najmu stanowiącej przedmiot postępowania, ze względu na zaskarżone przepisy międzyczasowe, nawet jeśli w chwili zawierania umowy miał on identyczne brzmienie, jak w chwili orzekania. Wyrokiem z 26 września 2006 r. (sygn. akt V Ga 54/06) Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze oddalił apelację skarżących, podzielając wprawdzie ich zarzuty odnoszące się do braku między nimi i osobą trzecią stosunku spółki cywilnej, uznając jednakże, iż prawidłowe były ustalenia Sądu Rejonowego co do czasowego zakresu obowiązywania art. 6851 k.c., których to skarżący nie kwestionowali w swojej apelacji. Sąd Okręgowy zwrócił przy tym uwagę, że – zgodnie z dominującym w doktrynie i orzecznictwie poglądem – skarżącym jako wynajmującym nigdy nie przysługiwało uprawnienie do wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartego na czas oznaczony (tu: 10 lat). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Prawo wniesienia skargi konstytucyjnej, zagwarantowane przez art. 79 ust. 1 Konstytucji przysługuje każdemu, czyje prawa lub wolności określone Konstytucją zostały naruszone wskutek wydania ostatecznego orzeczenia opartego na zaskarżonym przepisie. Przesłanki formalne skargi konstytucyjnej zawarte są w ustawie z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Brak spełnienia przesłanek wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji lub art. 46-47 ustawy o TK skutkuje, zgodnie z art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 ustawy o TK wydaniem postanowienia o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Art. 47 ust. 1 ustawy o TK nakłada na skarżącego m.in. obowiązek wskazania, jakie konstytucyjne prawa lub wolności oraz w jaki sposób zostały w sprawie skarżącego naruszone (wraz z uzasadnieniem). 2. W przedstawionej skardze konstytucyjnej skarżący powołują się na ograniczenie prawa własności wynikające z braku możliwości wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartego na czas oznaczony. W ocenie Trybunału wzorzec ten jest nieadekwatny do podnoszonego zarzutu. W pierwszej kolejności należy bowiem rozróżnić prawo własności, gwarantowane w art. 64 Konstytucji i autonomię woli podmiotów prawa w kształtowaniu dotyczących go stosunków prawnych, wynikającą z prawa do wolności określonego w art. 31 ust. 1 Konstytucji. Jak wynika z orzecznictwa Trybunału, konstytucyjne pojęcie własności jest szersze niż w kodeksie cywilnym, choć wykazują one daleko idące podobieństwa. Na prawo własności, o którym mowa w Konstytucji składają się: uprawnienie do rozporządzania rzeczą i dysponowania nią – zarówno w drodze czynności faktycznych, jak i prawnych (por. wyroki TK z: 12 stycznia 1999 r., P 2/98, OTK ZU nr 1/1999, poz. 2; 25 lutego 1999 r., K. 23/98, OTK ZU nr 1/1999, poz. 25; 11 maja 1999 r., K. 13/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 74; 25 maja 1999 r., SK 9/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 78; 12 stycznia 2000 r., P 11/98, OTK ZU nr 1/2000, poz. 3). Jednym ze sposobów dysponowania rzeczą jest oddanie jej innej osobie do korzystania na podstawie stosunku najmu. Trybunał dokonywał wprawdzie oceny naruszenia konstytucyjnego prawa własności przez stosowanie przepisów odnoszących się do treści umowy najmu w zakresie ustalania czynszu najmu (por. wyroki TK z: 12 stycznia 2000 r., P 11/98, OTK ZU nr 1/2000, poz. 3 in corpore i 2 października 2002 r., K 48/01, OTK ZU nr 5/A/2002, poz. 62 in corpore). Należy jednakże mieć na uwadze, że uznanie przepisów określających tzw. czynsz regulowany w stosunku najmu lokalu mieszkalnego za niezgodne z Konstytucją uzasadnione było nie tylko samym faktem ustalania jego wysokości przez podmiot trzeci w stosunku do umowy najmu (gminę), lecz dopiero w kontekście całości materiału normatywnego, narzucającego właścicielowi osobę najemcy (przekształcenie tzw. kwaterunku wynikającego z decyzji administracyjnej w cywilnoprawny stosunek najmu połączone z normami regulującymi wstąpienie osób zamieszkujących z najemcą w lokalu w stosunek najmu w przypadku śmierci pierwotnego najemcy) oraz utrudniającego, jeśli nawet nie uniemożliwiającego, wynajmującemu wypowiedzenie stosunku najmu tego lokalu (ochrona lokatorów) i tym samym wykluczającego jakiekolwiek decydowanie przez wynajmującego o sposobie i zakresie korzystania z rzeczy. 3. Dodatkowo Trybunał uznał, że praktyka korzystania przez gminy z przepisów przyznających im kompetencję do określania wysokości czynszu najmu lokali mieszkalnych nadała im taką treść, że właściciele, w celu spełniania obowiązków nałożonych na nich przez system prawny, zmuszeni byli do ponoszenia nakładów na własność, które, z powodów prawnych, nie mogły być pokryte przez zyski osiągane z czynszu najmu. W uzasadnieniu Trybunał wyraźnie podkreślił, wskazując na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, że prawo własności nie może per se być naruszone tylko w ten sposób, że państwo przejmuje w całości lub w części ustalanie wysokości czynszu najmu lokalu mieszkalnego, zastępując w tym zakresie swobodne decydowanie przez najemcę i wynajmującego. Dopiero bowiem, zdaniem Trybunału, kumulacja norm obowiązujących w polskim systemie prawnym w odniesieniu do stosunku najmu lokalu mieszkalnego spowodowała stan naruszenia prawa własności. 4. Z odmienną sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Przedmiotem umowy i sporu sądowego, w związku z którymi skarżący powołują się na naruszenie konstytucyjnych praw i wolności był bowiem lokal użytkowy, w stosunku do którego nie została ograniczona swoboda nawiązania i treści stosunku najmu oraz osoby najemcy. System prawny pozwala właścicielowi lokalu użytkowego na zawieranie umów najmu lokali użytkowych (oraz w pewnym zakresie także lokali mieszkalnych) w różnoraki sposób kształtujących uprawnienia najemcy i wynajmującego. W szczególności pozwala stronom zawierać zarówno umowy na czas oznaczony, jak i na czas nieoznaczony, różniące się sposobem i chwilą ustania stosunku najmu. Zawierając umowy pierwszego typu, strony przedkładają trwałość stosunku prawnego nad ryzyko zmian cen i stosunków na rynku, choć mogą (zazwyczaj) osłabić więź umowną, wprowadzając do umowy postanowienia przewidujące ustanie stosunku prawnego przed upływem oznaczonego terminu. Umowy na czas nieoznaczony, które w każdej chwili mogą zostać rozwiązane przez wypowiedzenie, charakteryzują się większą elastycznością, strony ryzykują jednak, że stosunek prawny ustanie zanim jego ekonomiczny cel zostanie osiągnięty. Pokreślić należy, że w odniesieniu do umowy najmu lokalu użytkowego – modele te stanowią jedynie propozycje ze strony ustawodawcy, który nie określa w jakich sytuacjach i z jakim podmiotem musi czy może być zawarta umowa danego typu. Również większość norm zawartych w kodeksie cywilnym odnoszących się do umowy najmu lokalu mieszkalnego ma charakter dyspozytywny i strony mogą odmiennie ukształtować swoje prawa i obowiązki. Wyłącznie właściciel i przyszły najemca uzgadniają, jaki kształt umowy najmu najlepiej odpowiada ich interesom. Decydując się na zawarcie umowy na czas oznaczony, właściciel godzi się na to, że przez określony czas pozbawiony będzie prawa dysponowania rzeczą, w zamian za co otrzyma świadczenie pieniężne w ustalonej wysokości. Dopuszczalność czy niedopuszczalność rozwiązania stosunku najmu zawartego na czas oznaczony na podstawie jednostronnej czynności prawnej, którą jest wypowiedzenie, mogłaby, na poziomie konstytucyjnym, być potencjalnie rozpatrywana z punktu widzenia art. 31 ust. 1 Konstytucji i wynikających z niego zasad ograniczania autonomii woli stron i swobody umów. W świetle okoliczności, że umowa najmu lokalu na czas oznaczony nie stanowi jednakże jedynego sposobu oddania lokalu użytkowego osobie trzeciej do odpłatnego korzystania, ograniczenie swobody zawierania umów w ten sposób wydaje się mocno wątpliwe. Jednoznacznie brak natomiast związku tak ujętego naruszenia z prawem własności. Dyspozycji przedmiotem prawa własności i ograniczenia swoich praw wobec rzeczy dokonuje właściciel, samodzielnie wybiera on najemcę i w drodze negocjacji z nim ustala zarówno czas trwania najmu, jak i wysokość czynszu. Wbrew twierdzeniom skarżących nie prowadzi to do wyeliminowania rynkowych mechanizmów ustalania wysokości czynszu; działają one bowiem na etapie zawierania umowy, kiedy to strony mogą uzgodnić swoje interesy. Nie można zapominać, że najemca lokalu użytkowego może mieć interes w trwaniu stosunku najmu przez pewien czas, pozwalający mu na realizację zamierzonego celu gospodarczego. Taka stabilność stosunku prawnego nigdy nie mogłaby zostać osiągnięta, gdyby każda umowa najmu lokalu użytkowego, w tym również zawarta na czas oznaczony, mogła być wypowiadana w każdym czasie według swobodnego uznania wynajmującego. 5. Przesłanki wskazania konstytucyjnego prawa lub wolności, które w sprawie skarżących zostały naruszone nie spełniają również zarzuty powołujące się na naruszenie zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji) oraz zasadę nieretroaktywności (wypływającą z zasady demokratycznego państwa prawnego, art. 2 Konstytucji). W orzecznictwie Trybunału jednoznacznie przyjmuje się, że zawarta w art. 2 Konstytucji generalna zasada demokratycznego państwa prawnego może stanowić źródło praw podmiotowych lub wolności, o tyle, o ile nie zostały on wprost wyrażone w innych przepisach Konstytucji. W trybie skargi konstytucyjnej, ze względu na związanie Trybunału granicami skargi na podstawie art. 66 ustawy o TK, na skarżącym ciąży obowiązek wskazania i uzasadnienia takiego prawa lub wolności. Zasada ochrony praw nabytych takiego charakteru nie posiada i dlatego też w tym zakresie skarga dotknięta jest brakiem formalnym. Dodatkowo zauważyć wypada, iż zarzut pozbawienia prawa do wypowiedzenia umowy najmu zawartej na czas oznaczony z mocą wsteczną na podstawie zaskarżonych przepisów nie znajduje poparcia w dołączonych do skargi konstytucyjnej dokumentach. Orzekający w sprawie Sąd Okręgowy wskazał bowiem, że również w dacie zawierania przedmiotowej umowy skarżącym uprawnienie takie nie przysługiwało. 6. Odmienny charakter ma natomiast zasada równości wynikająca z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Ma ona bowiem charakter ustrojowy, gwarantując każdemu prawo o szczególnym charakterze. Jego odmienność w stosunku do innych praw podmiotowych (np. prawa własności) przejawia się w tym, że nie stanowi samodzielnej podstawy skargi konstytucyjnej, lecz dopiero wówczas, gdy pozostaje w ścisłym powiązaniu z naruszeniem innego prawa podmiotowego („metaprawo”, por. postanowienie TK z 24 października 2001 r., SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). Skarżący podnoszą zaś jedynie, że zaskarżone regulacje różnicują sytuację prawną właścicieli wynajętych lokali w zależności od momentu nawiązania stosunku najmu, nie wskazując – w zakresie jakiego ich innego prawa konstytucyjnego – równość wobec prawa została naruszona. Tym samym nie została w tej sprawie spełniona przesłanka dopuszczalności skargi konstytucyjnej. 7. W petitum skargi konstytucyjnej jako wzorzec kontroli skarżący domagają się również zbadania zgodności zaskarżonych przepisów z art. 76 Konstytucji. Zarzut ten nie został w żaden sposób uprawdopodobniony w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej i wydaje się polegać na nieporozumieniu. Nie sposób bowiem wskazać, w jaki sposób zaskarżone przepisy w przedstawionych okolicznościach faktycznych, w szczególności okoliczności, iż skarżący są wynajmującymi, a nie najemcami, mogłyby pozostawać w sprzeczności z konstytucyjnym nakazem ochrony konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę, działając na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 ustawy o TK, orzeczono jak w sentencji.