Ts 103/12

381/5/B/2014 POSTANOWIENIE z dnia 24 września 2013 r. Sygn. akt Ts 103/12 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Rzepliński, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej R.J. w sprawie zgodności: art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266, ze zm.) z art. 2, art.30, art. 69 i art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 23 kwietnia 2012 r. reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu R.J. (dalej: skarżący) postawił zarzut, że art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266, ze zm.; dalej: ustawa o ochronie praw lokatorów) narusza art. 2, art. 69 i art. 76 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. Wyrokiem z 24 sierpnia 2011 r. (sygn. akt I C 787/10) Sąd Rejonowy w Bytomiu – Wydział I Cywilny oddalił powództwo skarżącego przeciwko Gminie Bytom o ustalenie, tj. nakazanie przyznania na jego rzecz lokalu socjalnego umożliwiającego pod względem powierzchni oraz warunków sanitarnych zamieszkanie sześcioosobowej rodzinie, w tym jednej osobie niepełnosprawnej. Wyrokiem z 12 stycznia 2012 r. (sygn. akt IV Ca 750/11) Sąd Okręgowy w Katowicach – IV Wydział Cywilny Odwoławczy oddalił apelację skarżącego. Sąd orzekł, że skarżący nie wykazał, iż zaproponowany przez gminę lokal nie spełnia cech lokalu socjalnego, tj. nie spełnia kryteriów wyposażenia stanu technicznego oraz powierzchni przypadającej na jednego członka wieloosobowego gospodarstwa domowego. W uzasadnieniu sąd podkreślił również, że „ustawa o ochronie praw lokatorów nie zawiera w słowniku wyrażeń ustawowych (art. 2 ustawy), pojęcia »standardu lokalu« ani pojęcia »obniżonego standardu lokalu socjalnego«, rozumianego także, jako dopuszczalny zakres, o jaki jest możliwe obniżenie standardu podstawowego. Zatem rozważania na ten temat z gruntu skazane są na oceny niejednoznaczne i subiektywne, gdyż to co w danych okolicznościach uznawane jest za oczywisty standard w innych tym standardem być nie musi”. Wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach został doręczony skarżącemu wraz z uzasadnieniem 27 stycznia 2012 r. Postanowieniem z 24 lutego 2012 r. (sygn. akt I. 1.Co 883/12) Referendarz Sądowy w Sądzie Rejonowym w Bytomiu ustanowił dla skarżącego pełnomocnika z urzędu. Pismem z 16 marca 2012 r. (znak: L. Dz. U/329/12) Okręgowa Rada Adwokacka w Katowicach wyznaczyła adwokata do sporządzenia skargi. Zdaniem skarżącego w zakwestionowanym przepisie ustawodawca posłużył się pojęciem nieostrym („obniżony standard”) bez wskazania jakichkolwiek „kryteriów brzegowych” dla standardu podstawowego. Nie wprowadził także żadnych kryteriów odwołujących się do uwarunkowań osobistych najemców i członków ich gospodarstw domowych, w tym w szczególności wynikających z ich niepełnosprawności fizycznej lub psychicznej. W ten sposób umożliwił przyznanie skarżącemu i jego niepełnosprawnej żonie lokalu niewyposażonego w węzeł sanitarny. Przepis ten – jak podnosi skarżący – pozostaje w sprzeczności z zasadami rzetelnej legislacji i dostatecznej określoności prawa (art. 2 Konstytucji), narusza także konstytucyjne prawa najemców i osób niepełnosprawnych (art. 69 i art. 76 Konstytucji). Zarządzeniem sędziego Trybunału z 29 października 2012 r. (doręczonym 5 listopada 2012 r.) pełnomocnik skarżącego został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez wskazanie, jakie prawa i wolności skarżącego wyrażone w art. 2, art. 69 i art. 76 Konstytucji zostały naruszone, jak również wyjaśnienie sposobu ich naruszenia. W piśmie procesowym z 12 listopada 2012 r. (data nadania) pełnomocnik odniósł się do zarządzenia. Wskazał, że zakwestionowany w skardze przepis narusza godność niepełnosprawnej (ubezwłasnowolnionej) żony skarżącego oraz jego samego. W związku z tymi zarzutami „uzupełnił” skargę o niepowoływany wcześniej art. 30 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 36 ust. 1 w związku z art. 49 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy skarga odpowiada określonym przez prawo wymogom, a także czy postępowanie wszczęte na skutek wniesienia skargi podlegałoby umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK. Procedura ta umożliwia, już w początkowej fazie postępowania, eliminację spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny. 2. Zakwestionowany art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochronie praw lokatorów stanowi, że ilekroć w ustawie jest mowa o lokalu socjalnym, należy przez to rozumieć lokal nadający się do zamieszkania ze względu na wyposażenie i stan techniczny, którego powierzchnia pokoi przypadająca na członka gospodarstwa domowego najemcy nie może być mniejsza niż 5 m2, a w wypadku jednoosobowego gospodarstwa domowego 10 m2, przy czym lokal ten może być o obniżonym standardzie. Skarżący twierdzi, że przepis ten jest niekonstytucyjny ponieważ zawiera zwrot niedookreślony („obniżony standard”), nie wskazuje przy tym jakichkolwiek kryteriów, które by go uszczegółowiały. 3. Odnosząc się do tego zarzutu Trybunał zwraca uwagę, że zwroty (pojęcia) niedookreślone i nieostre istnieją w każdym systemie prawnym (por. wyrok TK z dnia 31 marca 2005 r., SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29 oraz powołane tam orzeczenia, a także wyroki TK z dnia 17 października 2000 r., SK 5/99, OTK ZU nr 7/2000, poz. 254 oraz 30 maja 2007 r., SK 68/06, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 53). Nie jest bowiem możliwe skonstruowanie przepisów, które wykluczałyby jakikolwiek margines swobody ich odczytania. Posłużenie się przez ustawodawcę tą techniką legislacyjną nie może samo przez się prowadzić do formułowania zarzutów niekonstytucyjności przepisów, w których pojęcia niedookreślone występują. Skarżący zarzuca również, że art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochronie praw lokatorów jest niekonstytucyjny, ponieważ nie „zawiera jakichkolwiek kryteriów zezwalających na uwzględnienie w zakresie definiowania lokalu socjalnego okoliczności zindywidualizowanych, pozwalających na uwzględnienie bezpieczeństwa lokatorów i zabezpieczenia egzystencji osób niepełnosprawnych”. Powyższy „brak legislacyjny” narusza prawa skarżącego i jego niepełnosprawnej (ubezwłasnowolnionej) żony, określone w art. 2, art. 69 i art. 76 Konstytucji. Trybunał stwierdza, że taki sposób sformułowania zarzutów musi zostać oceniony negatywnie. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego formułowano już pogląd, że „zarzuty nie mogą polegać na wskazywaniu, że przepis nie zawiera konkretnej regulacji, której istnienie zadowalałoby wnioskodawcę” (zob. wyrok TK z 19 listopada 2001 r., K 3/00, OTK ZU nr 8/2001, poz. 251). Zarzut zaniechania ustawodawczego (luki normatywnej) nie może być przedmiotem badania w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Wydanie orzeczenia należy więc uznać za niedopuszczalne (zob. postanowienia TK z 11 grudnia 2002 r., SK 17/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 98 oraz 22 czerwca 2005 r., K 42/04, OTK ZU nr 6/A/2005, poz. 74). Okoliczność ta – w myśl art. 49 w związku z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK – jest podstawą odmowy nadania skardze dalszego biegu. 4. Niezależnie od powyższego Trybunał zwraca uwagę, że zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji skargę konstytucyjną może wnieść „każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”. Oznacza to, że warunkiem złożenia skargi konstytucyjnej nie jest każde naruszenie Konstytucji, ale tylko naruszenie wyrażonych w niej norm regulujących wolności lub prawa człowieka i obywatela. Skarga konstytucyjna musi zatem zawierać wskazanie zarówno konkretnej osoby, której wolności lub prawa naruszono, jak i tego, które z określonych (poręczonych, zapewnionych, gwarantowanych, chronionych) w Konstytucji wolności lub praw naruszono, a także określenie sposobu naruszenia. W przypadku, w którym wniesiona skarga nie spełnia powyższych wymogów, Trybunał Konstytucyjny odmawia nadania jej dalszego biegu. Trybunał stwierdza, że skarga konstytucyjna nie może zostać rozpoznana merytorycznie ponieważ skarżący nie wskazał jakie jego prawa lub wolności – i w jaki sposób – zostały naruszone. 5. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że wskazane w skardze zasady prawidłowej legislacji i dostatecznej określoności prawa (art. 2 Konstytucji) nie są samoistnymi źródłami praw podmiotowych, ochrony których skarżący mógłby domagać się w skardze konstytucyjnej. Wyznaczają one jedynie standard kreowania przez ustawodawcę wolności i praw, nie wprowadzając jednocześnie konkretnej wolności czy konkretnego prawa (zob. postanowienia TK z: 10 stycznia 2001 r., Ts 72/00, OTK ZU nr 1/2001, poz. 12; 20 lutego 2008 r., SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22). Artykuł 2 ustawy zasadniczej może stanowić wzorzec kontroli tylko wówczas, gdy zasady z niego płynące zostaną odniesione do przepisów Konstytucji, które prawa i wolności wyrażają. 6. Na temat możliwości powoływania się na naruszenie art. 69 Konstytucji, jako wzorca kontroli w postępowaniu skargowym, Trybunał Konstytucyjny wypowiadał się wielokrotnie. W ocenie Trybunału przepis ten nie statuuje prawa podmiotowego o charakterze konstytucyjnym, którego naruszenie uzasadniałoby wystąpienie ze skargą konstytucyjną. Przepis ten wprawdzie nakłada na władzę publiczną obowiązek udzielenia osobom niepełnosprawnym pomocy w „zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej”, jednakże sposób realizacji tego obowiązku, na co jednoznacznie wskazuje brzmienie przepisu, wyznaczony jest przez ustawę („zgodnie z ustawą”). Biorąc pod uwagę treść art. 81 Konstytucji stanowiącego, iż praw wymienionych m.in. w art. 69 można dochodzić wyłącznie w granicach określonych ustawą, nie ma, w ocenie Trybunału Konstytucyjnego, podstaw do uznania tego przepisu za źródło konstytucyjnego prawa podmiotowego, którego ochrony można dochodzić w trybie skargi konstytucyjnej (zob. postanowienia TK z: 5 stycznia 2004 r. i 16 marca 2004 r., Ts 161/03, OTK ZU nr 1/B/2004, poz. 86 i 87; 25 listopada 2009 r., SK 30/07, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 159; 25 października 2010 r., Ts 182/10, OTK ZU nr 2/B/2011, poz. 163). W postanowieniu z 25 listopada 2009 r. (SK 30/07) Trybunał podkreślił ponadto, że z art. 69 Konstytucji wynika tzw. norma programowa, wyznaczająca zadania państwa w zakresie pomocy dla osób niepełnosprawnych. Trybunał dostrzega, że w wyniku ratyfikacji w dniu 6 września 2012 r. Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169; dalej: Konwencja) strona polska zobowiązała się m.in. do podjęcia kroków w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia i ochrony socjalnej osobom niepełnosprawnym (art. 28 Konwencji). Jednakże zobowiązanie to nie jest źródłem roszczeń przysługujących beneficjentom tej umowy. Pomijając zatem okoliczność, że umowy międzynarodowe nie mogą być wzorcem kontroli w postępowaniu skargowym (zob. postanowienie TK z 5 lipca 2011 r., SK 3/10, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 64 oraz powołane tam orzeczenia) Trybunał podkreśla, że postanowienia Konwencji formułują zasady polityki państwa, mają zatem – tak jak art. 69 Konstytucji – charakter jedynie programowy. 7. Skarżący powołuje się także na naruszenie art. 76 Konstytucji, który stanowi: „Władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony określa ustawa”. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego cytowany przepis ustawy zasadniczej określa jedynie zadania władzy publicznej. Jest to zatem przepis o charakterze kierunkowym – „zasada programowa”, adresowany do „władzy publicznej”, kształtujący jej politykę legislacyjną i regulacyjną. Nie stanowi zatem źródła konstytucyjnego prawa podmiotowego przysługującego jednostce. 8. Skarżący zarzuca także naruszenie art. 30 Konstytucji. Przepis ten, co prawda jest źródłem konstytucyjnego prawa podmiotowego, jednakże jego wskazanie, jako wzorca kontroli skargi nastąpiło z przekroczeniem terminu określonego w art. 46 ust. 1 Konstytucji. Trybunał przypomina, że w skardze konstytucyjnej (w petitum i uzasadnieniu) skarżący stawiał zarzut niezgodności powyższego przepisu z art. 2, art. 69 i art. 76 Konstytucji. Zarządzeniem sędziego Trybunału z 29 października 2012 r. został natomiast wezwany m.in. do wskazania, „jakie prawa i wolności skarżącego wyrażone w art. 2, art. 69 i art. 76 Konstytucji zostały naruszone”. Wobec powyższego należy stwierdzić, że pismo procesowe z 12 listopada 2012 r. nie mogło doprowadzić do skutecznego rozszerzenia wzorców kontroli wskazanych w skardze konstytucyjnej, którą skarżący zainicjował postępowanie w badanej sprawie, gdyż wskazany art. 30 Konstytucji został przywołany z przekroczeniem terminu, o którym mowa w art. 46 ust. 1 ustawy o TK (por. wyrok TK z 5 października 2010 r., SK 26/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 73). Trybunał Konstytucyjny stwierdza zatem, że skarżący nie wskazał konstytucyjnych wolności i praw, a w konsekwencji sposobu ich naruszenia. Okoliczność ta – w myśl art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 i art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK – jest kolejną podstawą odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny orzekł jak na wstępie.