T. 2A/87

Postanowienie z dnia 14 grudnia 1987 r. (T. 2A/87) Trybunał Konstytucyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia TK Henryk Groszyk Sędziowie TK: Natalia Gajl (sprawozdawca) Stanisław Pawela po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 1987 r. na posiedzeniu niejawnym zażalenia Federacji Związków Zawodowych Przemysłu Okrętowego "Okrętowcy" z dnia 15 października 1987 r. na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 września 1987 r. o nie nadaniu biegu wnioskowi Federacji Związków Zawodowych Przemysłu Okrętowego "Okrętowcy" z dnia 23 marca 1987 r. i z dnia 7 sierpnia 1987 r. w sprawie o stwierdzenie niezgodności przepisu art. 2417 § 7 Kodeksu pracy z przepisami art. 67 ust. 2, art. 83 ust. 1, art. 84 ust. 1 i 2 oraz art. 85 Konstytucji PRL postanawia na podstawie art. 20 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 22, poz. 98) nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE I Federacja Związków Zawodowych Przemysłu Okrętowego "Okrętowçy" pismem z dnia 23 marca 1987 r., uzupełnionym pismem z dnia 7 sierpnia 1987 r., złożyła do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o stwierdzenie niezgodności przepisu art. 2417 § 7 Kodeksu pracy (w pismach wnioskodawcy oznaczonego wadliwie jako art. 241 § 7 Kodeksu pracy) z przepisami art. 67 § 2, art. 83 ust. 1, art. 84 ust. 1 i 2 oraz art. 85 Konstytucji PRL. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że przepis art. 2417 § 7 Kodeksu pracy w znaczny sposób narusza uprawnienia wynikające z istoty związkowego działania, które przewiduje rozdział 5 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych. Stwierdzono w szczególności, że przepis art. 2417 § 7 Kodeksu pracy narusza konstytucyjnie zagwarantowane podstawowe prawa obywateli, ogranicza zaś takie prawa jak wolność słowa, druku, zgromadzeń, wieców, pochodów i manifestacji, ogranicza udział w czynnym życiu politycznym i realizację uprawnień zagwarantowanych w ustawie o związkach zawodowych. Z tych przyczyn stosowanie art. 2417 § 7 Kodeksu pracy powinno ulec zawieszeniu. Trybunał Konstytucyjny po wstępnym rozpoznaniu wniosku na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 września 1987 r. postanowił nie nadawać wnioskowi dalszego biegu, uznając go za oczywiście bezzasadny. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 30 września 1987 r. zawarte są powody takiego rozstrzygnięcia. Na to postanowienie Trybunału Konstytucyjnego zostało złożone w dniu 15 października 1987 r. zażalenie Federacji Związków Zawodowych Przemysłu Okrętowego "Okrętowcy". Podniesiono w nim, co następuje: Wnioskodawca podtrzymuje swój dotychczasowy wniosek o nadanie biegu sprawie i stwierdzenie, że art. 2417 § 7 Kodeksu pracy w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 listopada 1986 r. (Dz. U. Nr 42, poz. 201) jest niezgodny z ustawą z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277), a także z Konstytucją PRL, w tym w szczególności z art. 67 ust. 2, art. 83 ust. 1, art. 84 ust. 1 i 2 oraz art. 85 Konstytucji PRL. W zażaleniu wnioskodawca podniósł następujące kwestie: 1. Zdaniem Federacji rozdział 5 ustawy o związkach zawodowych mógłby ulec zawieszeniu tylko w sytuacjach zupełnie wyjątkowych i ściśle określonych w Konstytucji PRL. Zawieszenie funkcjonowania niektórych praw zagwarantowanych Konstytucją mogłaby motywować wyłącznie decyzja Sejmu, dotycząca przypadków wyjątkowych, określonych w Konstytucji PRL np. wprowadzenie stanu wyjątkowego (art. 33 Konstytucji PRL). Zasady tej, zdaniem Federacji, nie można zastosować w przypadku podjęcia negocjacji w sprawie układów zbiorowych. 2. Podczas uzgodnienia treści układu zbiorowego nie można wykluczyć, że powstać może również dodatkowo inna okoliczność, nie objęta treścią umów zbiorowych, z której wyniknie spór zbiorowy a w jego następstwie protest lub strajk (np. obecne uzgodnienia projektu układu zbiorowego trwają prawie trzy lata). Należałoby więc, zdaniem Federacji, również z tego punktu widzenia uściślić redakcję kwestionowanego art. 2417 § 7 Kodeksu pracy poprzez wskazanie, że zawieszenie rozdziału 5 ustawy o związkach zawodowych, tych kwestii nie dotyczy. II Po rozpatrzeniu zażalenia na niejawnym posiedzeniu w dniu 14 grudnia 1987 r. Trybunał Konstytucyjny doszedł do następujących wniosków. Wykładnia przepisów Konstytucji PRL w zakresie zarzutów podniesionych przez Federację Związków Zawodowych Przemysłu Okrętowego "Okrętowcy" nasuwa istotne wątpliwości. Na wstępie należy zauważyć, że - jak powszechnie wiadomo - treść niektórych przepisów Konstytucji PRL ujęta jest bardzo ogólnie, w związku z czym w wielu przypadkach nie można orzekać bezpośrednio o zgodności przepisów ustawy z Konstytucją. Podkreśla to szeroko nauka prawa konstytucyjnego, w tym również z ostatniego okresu, postulując dokonanie w przyszłości szeregu zmian i reformy Konstytucji. Wymienione we wniosku Federacji przepisy Konstytucji PRL, które - zdaniem wnioskodawcy - naruszają i ograniczają w istotny sposób art. 2417 § 7 Kodeksu pracy, dotyczą takich podstawowych praw i wolności politycznych jak prawo zrzeszania się m. in. w związkach zawodowych (art. 84 i 85 Konstytucji), wolności słowa i druku oraz wolności zgromadzeń, wieców, pochodów i manifestacji (art. 83 Konstytucji). Z treści tych przepisów nie można jednak wyprowadzić wniosku, że Konstytucja określiła wprost prawo do strajków. Wymienione przepisy Konstytucji w zakresie będącym przedmiotem wniosku nie nadają się do samoistnego stosowania. Konstytucja nie zdeterminowała zresztą ani treści aktów prawnych dotyczących zasad i form zrzeszania się w związki zawodowe, ani też prawa do organizowania protestów. Zasady zrzeszania się w związki zawodowe, prawa i obowiązki związane z przynależnością do tych związków określone zostały natomiast w ustawie z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst Dz. U. z 1985 r., Nr 54, poz. 277). W ten sposób ustawa konkretyzuje i rozwija zagwarantowane w Konstytucji wolności i prawa obywatelskie w odniesieniu do obywateli zrzeszonych w związkach zawodowych. Ustala przy tym m. in. zasady rozstrzygania sporów zbiorowych i zasady korzystania z przysługujących związkom zawodowym prawa do protestów (rozdz. 5 ustawy o związkach zawodowych). Dokonana ustawą z dnia 24 listopada 1986 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy (Dz. U. Nr 42, poz. 201) nowelizacja wprowadziła nowe rozwiązania dotyczące układów zbiorowych pracy i zakładowych umów zbiorowych, określając zasady rejestracji układów zbiorowych i zasady rozstrzygania sporów w razie stwierdzenia niezgodności postanowień układu z przepisami prawa oraz polityką społeczną i gospodarczą państwa. Logiczną konsekwencją takiego rozwiązania jest treść § 7 art. 2417 Kodeksu pracy, według którego w okresie uzgadniania przez strony projektu układu oraz w czasie postępowania rejestracyjnego, a także w czasie rozstrzygania sporu co do postanowień układu w trybie określonym w § 3 i 4 art. 2417 Kodeksu pracy- nie stosuje się przepisów rozdziału 5 ustawy o związkach zawodowych. Należy zauważyć, że na organie ustawodawczym ciąży konstytucyjna powinność takiego sprawowania swej funkcji ustawodawczej, aby - jeśli w konkretnym przypadku niezbędne jest wydanie, zmiana lub uchylenie ustaw zwykłych - w pełni realizować wszystkie normy konstytucyjne. W omawianym przedmiocie Sejm PRL był więc uprawniony nie tylko do uchwalenia ustawy o związkach zawodowych, ale także do ustanowienia przepisów zapewniających warunki do spokojnego merytorycznego przeprowadzania negocjacji w zakresie zbiorowych układów pracy i zakładowych umów zbiorowych. Ponieważ zaś Konstytucja PRL nie określiła ani prawa do strajku, ani zasad jego organizowania a uczyniono to dopiero w ustawie z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych - przeto przepis art. 2417 § 7 Kodeksu pracy nie może być niezgodny z przepisami art. 83 ust. 1, art. 84 ust. 1 i 2 i art. 85 Konstytucji PRL. Jeśli chodzi o wyrażoną w art. 67 ust. 2 Konstytucji PRL zasadę równości praw, to przepis ten interpretowany jest przez Federację w ten sposób, że nawet przy czasowym zawieszeniu uprawnień do strajku w okresie negocjacji układów zbiorowych, zachodzi pewne ograniczenie uprawnień, z których w tym samym okresie mogą korzystać inni obywatele nie objęci zakresem umów zbiorowych. Taka interpretacja nie jest przekonująca. W tym okresie mogą być bowiem wykorzystane inne instrumenty prawne służące obronie pracowników Istnieje możliwość zwrócenia się do Sądu Najwyższego w trybie postępowania nieprocesowego o rozstrzygnięcie sporu, a także zwrócenie się do specjalnej komisji, w której uczestniczą organy ogólnokrajowej organizacji międzyzwiązkowej (art. 2417 § 3 i 4 Kodeksu pracy). Prawo do strajku zostaje w tym okresie zawieszone jedynie czasowo po to aby zawarcie umów w zakresie układów zbiorowych mogło odbyć się w spokojnej i poważnej atmosferze. Pewne ograniczenia, jedynie czasowe, niektórych uprawnień związkowych nie tylko nie narusza treści wymienionych we wniosku przepisów Konstytucji PRL - co zostało wyżej omówione - ale nawet intencji wynikających z tych przepisów. W tym okresie bowiem związki zawodowe, choć w inny sposób, ale równie czynnie działają, broniąc interesów swych członków. W przypadku zaś nie zawarcia umowy zbiorowej, bądź po jej wypowiedzeniu lub wygaśnięciu, związki mogą wykorzystywać wszystkie przewidziane prawem formy obrony swych interesów, ze strajkiem włącznie. III Treść przepisów wprowadzonych ustawą z dnia 24 listopada 1986 r. o zmianie ustawy Kodeksu pracy (Dz. U. Nr 42, poz. 201) nasuwa niektóre uwagi krytyczne. Trybunał Konstytucyjny uznał za celowe zasygnalizować Sejmowi PRL w trybie art. 5 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym niektóre uchybienia dotyczące znowelizowanych przepisów Kodeksu pracy. 1. Powstaje wątpliwość jaki okres należy traktować za uzasadniający czas trwania "negocjacji" pomiędzy stronami przy uzgadnianiu projektu układu zbiorowego. W praktyce może bowiem powstać sytuacja nieuzasadnionego przedłużenia przez strony czasu trwania uzgodnień. Obecne uzgodnienia trwają np., na co wskazuje Związek, blisko trzy lata. Należałoby w związku z tym ustalić w ustawie górną granicę czasokresu negocjacji. 2. Podczas trwania negocjacji może powstać inna sporna kwestia, merytorycznie istotna, ale nie objęta negocjacjami. Powstaje więc konieczność wskazania w ustawie, czy czasowe zawieszenie prawa do strajku na podstawie art. 2417 § 7 Kodeksu pracy dotyczy również tej kwestii. Należy zauważyć, że w przepisach proceduralnych powstała jeszcze inna luka, ponieważ w ustawie nie wskazano, jaki podmiot jest uprawniony do wypowiedzenia dalszego układu zbiorowego w przypadku, gdy z określonego powodu nie ma strony, która układ poprzedni zawierała. 3. Z punktu widzenia II etapu reformy pewne wątpliwości nasuwa także możliwość stwierdzenia nieprawidłowości w trakcie rejestracji układu przez Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych (obecnie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej) w zakresie niezgodności z polityką społeczną i gospodarczą państwa, ustaloną w planie społeczno-gospodarczym Kwestie sporne mogą być w tym przypadku rozstrzygane przez ewentualne powołanie specjalnej komisji mieszanej (art. 2417 § 4). Tym niemniej należy zmierzać do ograniczania wszelkiego rodzaju sporów, w tym takie w formie mediacyjnej. W praktyce może zachodzić rozbieżność między zagwarantowanym prawnie zakresem szerokich uprawnień wynikających z ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (w szczególności w zakresie samodzielności planowania i finansowania przedsiębiorstw, zgodnie z zasadą samofinansowania) a zakresem i formami ustaleń ujętych w planach centralnych. Należałoby w tym przedmiocie wskazać, iż przepis ten (art. 2417 § 4) dotyczy tylko przypadków wyjątkowych i może mieć miejsce wyłącznie w odniesieniu do zada_ szczególnie istotnych dla gospodarki kraju. Jest to zagadnienie bardzo istotne dla prawidłowej realizacji II etapu reformy, zgodnie z założeniami której powinny być zachowane formy samodzielnego i efektywnego działania przedsiębiorstw państwowych. IV Z tych wszystkich względów Trybunał Konstytucyjny postanowił nie uwzględnić zażalenia Federacji Związków Zawodowych Przemysłu Okrętowego "Okrętowcy", przekazując jednocześnie Sejmowi PRL w trybie art. 5 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym uwagi w zakresie stwierdzonych uchybień i luk, które zawiera treść powołanych wyżej przepisów Kodeksu pracy.