SNO 57/03

WYROK Z DNIA 30 WRZEŚNIA 2003 R. SNO 57/03 Przewodniczący: sędzia SN Zygmunt Stefaniak. Sędziowie SN: Maria Tyszel, Zbigniew Strus (sprawozdawca). Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego sędziego Sądu Apelacyjnego oraz protokolanta po rozpoznaniu w dniu 30 września 2003 r. sprawy sędziego Sądu Okręgowego w związku z odwołaniem Ministra Sprawiedliwości oraz obwinionego od wyroku Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 30 maja 2003 r., sygn. akt (...) u c h y l i ł zaskarżony w y r o k i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu – Sądowi Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny uznał sędziego Sądu Okręgowego za winnego przewinienia służbowego popełnionego w okresie od kwietnia 2000 r. do dnia 30 grudnia 2002 r. polegającego na oczywistej obrazie przepisu art. 423 § 1 k.p.k. przez rażąco przewlekłe sporządzanie uzasadnień wyroków w rozpoznawanych przez siebie osiemnastu (szczegółowo oznaczonych w sentencji wyroku) sprawach wymienionego Sądu Okręgowego i za ten czyn wymierzył karę złożenia sędziego z urzędu. Sędzia Sądu Okręgowego nie zaprzeczał faktom, a opóźnienia w sporządzaniu uzasadnień orzeczeń tłumaczył przeciążeniem pracą oraz stanem swego zdrowia. Wyjaśnił, że cierpi na miażdżycę naczyń obwodowych, 2 nadciśnienie tętnicze i dolegliwości gastryczne. Od 1997 r. rozwijała się u niego cukrzyca rozpoznana dopiero podczas hospitalizacji rozpoczętej we wrześniu 2002 r. Sąd Dyscyplinarny ustalił, że obwiniony w okresie objętym zarzutem sporządził uzasadnienia w 22 sprawach, z czego w osiemnastu nastąpiło to z rażącą przewlekłością (w sześciu sprawach ponad 5 miesięcy, a w dwóch ponad 2 lata i 4 miesiące). Do dnia wyrokowania w postępowaniu dyscyplinarnym nie zostały sporządzone uzasadnienia w dwóch sprawach (sygn. akt: III K 27/99 i III K 56/95) i obwiniony nie wskazał stanowczego terminu oddania uzasadnień. Doprowadziło to do przedawnienia karalności trzech czynów w drugiej z wymienionych wyżej spraw. Sąd uznał, że stan zdrowia obwinionego sędziego Sądu Okręgowego nie zwalnia go od odpowiedzialności, ponieważ w okresie objętym wyrokowaniem wypełniał inne czynności sędziego, a waga uchybień i ich skutki uzasadniają najsurowszą karę dyscyplinarną. Wyrok orzekający złożenie sędziego z urzędu w ocenie Sądu orzekającego wywołuje skutki wymienione w przepisie art. 123 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Odwołanie od tego wyroku wniósł Minister Sprawiedliwości oraz obwiniony sędzia. Minister Sprawiedliwości nie zgadza się z zapatrywaniem, jakoby orzeczenie kary dyscyplinarnej zdjęcia sędziego z urzędu wywierało z mocy ustawy skutek w zakresie obniżenia wynagrodzenia bez potrzeby orzekania w tym przedmiocie. Dlatego domaga się zmiany zaskarżonego wyroku przez orzeczenie na podstawie art. 123 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych – obniżenia obwinionemu sędziemu wynagrodzenia o połowę. Sędzia Sądu Okręgowego zarzucił w odwołaniu rażące naruszenie prawa procesowego, tj. art. art. 410, 366 § 1, 413 § 2 oraz 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k., przez zaniechanie rozpoznania strony podmiotowej (winy). 3 Ponadto wnosił o przeprowadzenie w postępowaniu odwoławczym dowodu z kopii zaświadczeń wydanych przez lekarzy specjalistów z zakresu: kardiologii, diabetologii i psychiatrii wystawionych po wydaniu zaskarżonego wyroku. Wnosił też o zaliczenie w poczet dowodów wniosku z dnia 3 lipca 2003 r. o poddanie go badaniu przez lekarza orzecznika odnośnie zdolności do pełnienia obowiązków sędziego. Przed rozprawą odwoławczą obwiniony nadesłał faksem orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 lipca 2003 r. stwierdzające trwałą niezdolność do pełnienia obowiązków sędziego, a także zaświadczenie Ordynatora Oddziału Obserwacyjno-Zakaźnego potwierdzające przyjęcie do szpitala na leczenie i wnosił o odroczenie rozprawy. Zaświadczenie to nie odpowiada wymogom przewidzianym w przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 2003 r. w sprawie warunków i trybu usprawiedliwiania niestawiennictwa oskarżonych, świadków i innych uczestników postępowania karnego z powodu choroby oraz sposobu wyznaczania lekarzy uprawnionych do wystawiania zaświadczeń potwierdzających niemożność stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie organu prowadzącego postępowanie (Dz. U. Nr110, poz.1049). Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny nie uwzględnił zatem wymienionego wyżej wniosku i po rozpoznaniu sprawy mimo nieobecności obwinionego zważył co następuje: Nie można odmówić zasadności odwołaniu obwinionego o ile zarzuca naruszenie przepisów postępowania przy ustalaniu podmiotowego aspektu odpowiedzialności. Sędzia Sądu Okręgowego w swoich wyjaśnieniach składanych na żądanie Rzecznika Dyscyplinarnego wskazywał na doznane urazy i związane z tym dolegliwości bólowe oraz rozpoznanie m. in. cukrzycy, z czym wiązał takie objawy jak zmęczenie, senność i rozdrażnienie obniżające możliwość wywiązania się z obowiązków służbowych. Twierdził, że z uwagi na stan 4 zdrowia był zdolny tylko do zapoznania się ze sprawami wpływającymi do jego referatu i ich rozpoznawania, a także powoływał się na informacje uzyskane od lekarza diabetologa, że złe samopoczucie od przygnębienia do rozdrażnienia, codzienne wymioty oraz uczucie ciągłego zmęczenia, apatii i przygnębienia, a nadto senność i nadmierne pocenie było wynikiem niewłaściwego poziomu glukozy we krwi. W wyjaśnieniach tych przewijają się sformułowania o niezdolności psychicznej do wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku służbowego, mimo ponagleń (rozmów dyscyplinujących) ze strony przełożonych oraz krytyczne oceny swego postępowania przez obwinionego. Podczas rozprawy dyscyplinarnej obwiniony poinformował o rozpoczęciu „leczenia u psychiatry” i podtrzymał swoje przekonanie, że „powodem wszystkich chorób jest cukrzyca”; wskazywał na stany depresyjne manifestujące się nieprzezwyciężalną apatią i twierdził, że uzasadnienia pisał „w amoku”. Zgodnie z przepisem art. 107 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych sędzia ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną za przewinienia służbowe, w tym za oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa oraz za uchybienie godności urzędu. Ustalone przez Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny wypadki naruszenia terminu sporządzenia uzasadnienia wyroku określonego w art. 423 § 1 k.p.k. nie budzą wątpliwości pod kątem kwalifikacji jako rażącej obrazy prawa. Nie wystarcza to jednak do wymierzenia kary dyscyplinarnej, skoro przyjmuje się powszechnie, że jest to odpowiedzialność typu karnego a zatem wymaga ustalenia również przesłanki winy, ustalanej według zasad kodeksu karnego, który w art. 31 § 1 wymienia chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe lub inne zakłócenia czynności psychicznych jako przyczyny mogące znosić zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem, a tym samym wyłączające winę. Wyjaśnienia obwinionego wskazują na pełne rozeznanie co do znaczenia zarzucanych czynów, natomiast wyraźnie zmierzają do wykazania, że czynnik 5 woli zdeterminowany schorzeniami wyłączał zdolność do sprostania obowiązkom służbowym w drugiej połowie 2001 r. i w 2002 r., tj. kierowania postępowaniem w taki sposób aby nie doszło do obrazy wymienionych przepisów prawa, przy czym zarzuty Rzecznika Dyscyplinarnego oraz treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazują, że wina obwinionego ustalana była tylko w aspekcie terminowości sporządzania uzasadnień wyroków, natomiast poza zakresem postępowania pozostawał obowiązek obwinionego złożenia wniosku o przeniesienie w stan spoczynku w sytuacji uświadamianej niezdolności do pełnienia służby. Postępowanie dyscyplinarne toczy się na podstawie przepisów ustawy ustrojowej sądownictwa powszechnego, a w sprawach nieuregulowanych przy odpowiednim stosowaniu przepisów kodeksu postępowania karnego (art. 128). W grę zatem wchodzi również art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., zgodnie z którym oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności, odniesionej również do fazy wykonawczej zarzucanego czynu (argument z § 4 tego przepisu). Ze względu na doniosłość skutków nie tylko materialnych, ale i procesowych prawidłowego ustalenia istnienia zaburzeń psychicznych weryfikacja odpowiednich twierdzeń oskarżonego w procesie karnym, a obwinionego w postępowaniu dyscyplinarnym jest dwustopniowa i rozpoczyna się od rozstrzygnięcia kwestii, czy występują wątpliwości w przedmiocie określonym art. 31 § 1 k.k. Jest bowiem oczywiste, że sprawca czynu zarzucanego może zgłaszać odnośne twierdzenia również w celu uniknięcia odpowiedzialności. Dla rozstrzygnięcia tej kwestii wstępnej wystarcza wiedza wynikająca z wykształcenia sędziego i jego doświadczenia życiowego o przyczynach i objawach zakłóceń czynności psychicznych. W rozpoznawanej sprawie nie można odrzucić wyjaśnień obwinionego, skoro stan zdrowia ujawniony w 2001 r. znalazł potwierdzenie w przedłożonych wraz z wyjaśnieniami kartach informacyjnych i zaświadczeniu lekarskim, 6 a w trakcie postępowania w zaświadczeniu lekarza psychiatry i wreszcie lekarza orzecznika stwierdzającego niezdolność do pełnienia obowiązków sędziego. Rozstrzyganie o możliwych następstwach udokumentowanych schorzeń wymagałoby wiadomości specjalnych, a to zgodnie z art. 193 § 1 k.p.k. determinuje obowiązek zasięgnięcia opinii znawcy medycyny. Powyższe okoliczności nakazują stwierdzić, że w toku postępowania ujawnione zostały okoliczności uzasadniające istnienie wątpliwości, czy obwiniony w okresie objętym zarzutami doznawał zaburzeń czynności psychicznych wpływających na zdolność kierowania swoim postępowaniem co do należytego wypełniania obowiązków służbowych sędziego w zakresie objętym zarzutem dyscyplinarnym. Dla wyjaśnienia tych wątpliwości konieczne są wiadomości specjalne, dlatego zgodnie z art. 202 § 1 k.p.k. należało zasięgnąć opinii co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Istnienie podstaw do powzięcia wątpliwości, o których wyżej mowa wymagało również udziału obrońcy obwinionego w postępowaniu. Jak stwierdził bowiem Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 sierpnia 2000 r., III KKN 287/00, OSNKW 2000/9-10/86, naruszenie art. 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k. ma miejsce nie tylko wówczas, gdy rozprawa przeprowadzona została bez udziału obrońcy, pomimo iż Sąd powziął wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, ale także wtedy, gdy w świetle materiałów zgromadzonych w sprawie powinien był taką wątpliwość powziąć. Przedstawione wyżej uchybienia, stanowią podstawę uchylenia zaskarżonego wyroku określoną w stosowanych odpowiednio przepisach art. 438 pkt 2 k.p.k., a odnośnie braku obrońcy w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. – według obecnego brzmienia przepisu. Treść rozstrzygnięcia wyłącza możliwość uwzględnienia wniosku zawartego w odwołaniu Ministra Sprawiedliwości, mimo zasadności wyrażonego w nim zapatrywania o obowiązku zamieszczania w wyroku skazującym na karę dyscyplinarną złożenia sędziego z urzędu, również 7 orzeczenia o obniżeniu wysokości wynagrodzenia z mocy art. 123 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych.