SK 55/13

111/10/A/2014 WYROK z dnia 4 listopada 2014 r. Sygn. akt SK 55/13* * Sentencja została ogłoszona dnia 13 listopada 2014 r. w Dz. U. poz. 1568. W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Zubik – przewodniczący Leon Kieres Marek Kotlinowski Teresa Liszcz Piotr Tuleja – sprawozdawca, protokolant: Krzysztof Zalecki, po rozpoznaniu, z udziałem skarżącego oraz Prokuratora Generalnego, na rozprawie w dniu 4 listopada 2014 r., skargi konstytucyjnej Łukasza Polakowskiego o zbadanie zgodności: art. 62 oraz art. 63 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485, ze zm.) w zakresie, w jakim dotyczą konopi, z art. 31 ust. 3 w związku z art. 47, art. 53, art. 68 oraz art. 40 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, o r z e k a: Art. 62 ust. 1 oraz art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2012 r. poz. 124) w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste, są zgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070, z 2005 r. Nr 169, poz. 1417, z 2009 r. Nr 56, poz. 459 i Nr 178, poz. 1375, z 2010 r. Nr 182, poz. 1228 i Nr 197, poz. 1307 oraz z 2011 r. Nr 112, poz. 654) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 4 stycznia 2013 r. Łukasz Polakowski (dalej: skarżący) wniósł o zbadanie zgodności art. 62 i art. 63 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485, ze zm.; dalej: u.p.n.) w zakresie, w jakim dotyczą konopi, z art. 31 ust. 3 w związku z art. 47, art. 53, art. 68 i art. 40 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego: Wyrokiem z 11 kwietnia 2012 r., Sąd Rejonowy w Wejherowie (dalej: Sąd Rejonowy), skazał skarżącego, na mocy art. 63 ust. 1 u.p.n., na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności, za to, że działając wbrew przepisom u.p.n., uprawiał konopie inne niż włókniste oraz, na mocy art. 62 ust. 1 u.p.n., na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności za posiadanie suszu konopi innych niż włókniste w ilości 14,74 g. Na podstawie właściwych przepisów ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.; dalej: k.k.) Sąd Rejonowy orzekł wobec skarżącego karę łączną pozbawienia wolności w wymiarze 1 roku. Wykonanie kary sąd warunkowo zawiesił na okres próby wynoszący trzy lata. Ponadto, poza innymi szczegółowymi rozstrzygnięciami, zobowiązał skarżącego, na podstawie art. 71 ust. 1 u.p.n., do poddania się leczeniu odwykowemu, oddając go w okresie próby pod dozór stowarzyszenia Monar. Na skutek wniesionej przez skarżącego apelacji, Sąd Okręgowy w Gdańsku, wyrokiem z 7 września 2012 r., zmienił zaskarżone orzeczenie Sądu Rejonowego jedynie w części dotyczącej kosztów zastępstwa procesowego. W pozostałej części zaskarżony wyrok został utrzymany w mocy. 1.2. Skarżący stwierdził, że orzeczenie kary pozbawienia wolności (zawieszonej warunkowo) i nawiązki oraz zobowiązanie do poddania się leczeniu odwykowemu i oddanie go w okresie próby pod dozór – narusza jego wolność osobistą. Jednocześnie obowiązek leczenia odwykowego narusza godność i autonomię skarżącego. Zdaniem skarżącego, norma zakazująca, pod groźbą kary, uprawy konopi (bez względu na powierzchnię) oraz używania konopi (bez względu na cel) jest nieproporcjonalnym ograniczeniem autonomii decyzyjnej jednostki (art. 30, art. 47, art. 53 i art. 68 Konstytucji). W ocenie skarżącego, penalizacja zachowań, polegających na uprawie konopi oraz posiadaniu marihuany, nie jest podyktowana rzeczywistą koniecznością ochrony zdrowia publicznego. Konopie w naturalnej i nieprzetworzonej postaci stanowią znacznie mniejsze niebezpieczeństwo dla zdrowia publicznego, w jego aspekcie indywidualnym i zbiorowym, niż dostępne w legalnym obrocie silnie uzależniające używki – tytoń i alkohol. Według skarżącego, naukowo potwierdzone są lecznicze właściwości marihuany i bezpieczeństwo jej indywidualnego stosowania, zaś ewentualne skutki uboczne jej używania są nieporównywalnie łagodniejsze niż uboczne skutki działania wielu legalnych leków, w tym dostępnych bez recepty. Wobec braku dowodów potwierdzających istnienie istotnego zagrożenia związanego z używaniem marihuany, ingerencja ustawodawcy w sferę praw jednostki jest nieuzasadniona. Skarżący podkreślił, że ochrona prywatności (art. 47 Konstytucji) polega na przyznaniu jednostce prawa do swobody kształtowania własnego życia zgodnie z własnymi przekonaniami i wolą, z ograniczeniem do minimum wszelkiej ingerencji zewnętrznej. Tak rozumiana prywatność odnosi się przede wszystkim do życia osobistego, rodzinnego, towarzyskiego i bywa określana jako prawo do pozostawania w spokoju. W sferze życia osobistego jednostki, chronionego przez art. 47 Konstytucji, mieści się również prawo do decydowania o ochronie własnego życia i zdrowia. Tymczasem ustawodawca zabronił używania, w celach leczniczych, naturalnych, nieprzetworzonych części roślin. Osoby potrzebujące, realizując prawo do decydowania o swoim życiu osobistym, zmuszone są działać wbrew przepisom u.p.n. Zdaniem skarżącego, sfera prywatna używania określonych substancji – w ramach gwarancji poszanowania życia osobistego – powinna spotkać się z reakcją jedynie w zakresie, w jakim mogłaby realnie zagrażać innym członkom demokratycznego społeczeństwa. Tymczasem, w myśl zakwestionowanych przepisów, ograniczenie o najwyższym stopniu dolegliwości (pozbawienie wolności) ma zastosowanie do abstrakcyjnych zagrożeń o niewielkim stopniu (uprawianie i posiadanie konopi na własny użytek). Zagrożenie karą pozbawienia wolności działań podejmowanych we własnym interesie jest odbierane przez skarżącego „jako wynaturzenie prawa i w sposób naturalny budzi prawo do oporu i skłania do nieprzestrzegania przepisów”. Skarżący zaznaczył, że zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie podnosi się, że ograniczenia w zakresie autonomii jednostki muszą być dokonywane ze szczególną rozwagą i powinny opierać się na precyzyjnej ocenie niezbędności ingerencji, przy czym ustanowione ograniczenia nie mogą mieć charakteru arbitralnego. Trudno uznać kryminalizację prywatnego użytku konopi za racjonalną i proporcjonalną do celu, jakim jest ochrona zdrowia publicznego, tym bardziej że ustawodawca nie uwzględnił odmienności marihuany na tle innych środków objętych kryminalizacją. Ustawodawca zamiast skorzystać ze środków najmniej uciążliwych (odrębny reżim prawny, ewentualna odpowiedzialność za wykroczenia), skorzystał – bez racjonalnego uzasadnienia – ze środków najbardziej uciążliwych (całkowity zakaz i odpowiedzialność karna). 1.3. W ocenie skarżącego, zakaz uprawy i używania konopi ogranicza także wolność sumienia jednostki (art. 53 Konstytucji) przez to, że „zakazuje postępowania względem siebie i najbliższego otoczenia w sposób uznany przez jednostkę, zgodnie z jej sumieniem, za obiektywnie racjonalny”. Wolność sumienia, jako „zdolność oceny własnego postępowania, moralnej odpowiedzialności wobec siebie i otaczającego świata”, oznacza przyznanie człowiekowi zdolności osądu własnego postępowania i jego skutków. Zmuszanie obywatela demokratycznego państwa o chrześcijańskich korzeniach do postępowania niezgodnie z własnym sumieniem jest zaprzeczeniem chrześcijańskich, jak i ogólnoludzkich, uniwersalnych wartości. Skoro możliwe jest „kulturowe i społeczne zintegrowanie konopi” w demokratycznych państwach w Azji, Europie czy Ameryce, to nie ma podstaw do umniejszania w tym zakresie praw polskich obywateli, jak też osób przebywających pod polską jurysdykcją. Według skarżącego, palenie marihuany to również forma rytuału mającego charakter religijny, tj. dotyczącego zgodnego z własnym sumieniem pojmowania istoty człowieka we wszechświecie i korzystania z daru od bogów, jakim są konopie, ich kwiaty i owoce wraz z zawartymi w nich substancjami o działaniu psychoaktywnym. W tym kontekście zakaz spożywania marihuany jest zmuszaniem do nieuczestniczenia w praktykach religijnych. 1.4. W ocenie skarżącego, zakwestionowane przepisy ograniczają w sposób nieproporcjonalny prawo jednostki do ochrony zdrowia zgodnie z własnym sumieniem i wyborem (uniemożliwiają używanie w celach leczniczych najbezpieczniejszej substancji psychoaktywnej). Wynikające z art. 53 i art. 68 Konstytucji wolności i prawa zostały ograniczone ponad rzeczywistą, akceptowalną w demokratycznym państwie konieczność, nie przynosząc efektów w zakresie zwalczania zagrożenia epidemiologicznego narkomanii czy zapewnienia bezpieczeństwa przez ograniczenie nielegalnego obrotu. Stopień dolegliwości ograniczenia przekracza dopuszczalne w demokratycznym państwie granice. Jest to zaprzeczenie idei sprawiedliwości, równości wobec prawa i zakazu dyskryminacji, a przymus leczenia się z uzależnienia, z powodu samego faktu używania marihuany, jest naruszeniem godności człowieka oraz naruszeniem zakazu poniżającego traktowania. Według skarżącego, u źródeł niekonstytucyjności zakwestionowanej regulacji u.p.n. tkwią błędne przesłanki, przyjęte przez ustawodawcę, że marihuana silnie uzależnia, nie posiada właściwości leczniczych oraz jest równie niebezpieczna jak amfetamina, heroina czy inne substancje, uznane za narkotyk. 2. Marszałek Sejmu w piśmie z 1 sierpnia 2014 r. przedłożył w imieniu Sejmu wyjaśnienia w sprawie skargi konstytucyjnej, wnosząc jednocześnie o stwierdzenie, że art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste, są zgodne z art. 40 i art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz nie są niezgodne z art. 53 ust. 1 i 2 oraz art. 68 ust. 1 Konstytucji. Ponadto Marszałek Sejmu wniósł o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie, na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK), ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 2.1. Na wstępie Marszałek Sejmu poruszył kwestie natury formalnoprawnej. Po pierwsze, zauważył, że w sprawie stanowiącej kanwę skargi konstytucyjnej, zastosowano jedynie art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. Normy prawne wywodzone z art. 62 ust. 2 i 3, a także z art. 63 ust. 2 i 3 u.p.n. nie stanowiły bowiem podstawy orzeczeń sądów powszechnych wydanych w sprawie skarżącego. Wobec powyższego, postępowanie w tym zakresie powinno zostać umorzone na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Po drugie, Marszałek Sejmu wskazał, że skarżący sformułował dwa zarzuty co do naruszenia art. 40 Konstytucji. Skarżący uznał „przymus leczenia się z uzależnienia” (w związku ze skazaniem za używanie konopi) za przejaw poniżającego traktowania. Ponadto stwierdził, że doszło do naruszenia art. 40 Konstytucji, gdyż kwestionowane przepisy uniemożliwiają realizację „prawa do leczenia zgodnie z własnym wyborem, pod groźbą odpowiedzialności karnej – pozbawienia wolności, lub przymusowego leczenia uzależnienia od substancji, która jest lekarstwem”. Zdaniem Marszałka Sejmu, pierwszy z postawionych zarzutów, w kontekście zawartości normatywnej przepisów poddanych kontroli, nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż ani art. 62 u.p.n., ani art. 63 u.p.n. nie rozstrzyga kwestii przymusowego leczenia. Podstawą nałożenia na skarżącego obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu był art. 71 ust. 1 u.p.n., który nie został wskazany jako przedmiot kontroli ani w petitum skargi konstytucyjnej, ani w jej uzasadnieniu. Poza tym skarżący nie uzasadnił należycie podnoszonych wątpliwości, ograniczając się do ogólnych konstatacji. Wobec powyższego Sejm wniósł o umorzenie postępowania, na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK, w zakresie dotyczącym zarzutu naruszenia przez zaskarżone przepisy art. 40 Konstytucji, przez to, że przewidują przymus leczenia się z uzależnienia od konopi innych niż włókniste. Natomiast Sejm uznał za dopuszczalny wzorzec kontroli w postaci art. 40 Konstytucji w kontekście drugiego zarzutu („uniemożliwienie realizacji prawa do leczenia”). Po trzecie, Marszałek Sejmu poddał pod rozwagę Trybunału umorzenie postępowania w części dotyczącej badania zgodności zaskarżonych przepisów z art. 53 Konstytucji ze względu na „lakoniczną i wyjątkowo ogólną” argumentację skarżącego. Jednocześnie Marszałek Sejmu zwrócił uwagę, że wskazane jako wzorce kontroli art. 53 i art. 68 Konstytucji składają się z kilku jednostek redakcyjnych, skarżący zaś nie sprecyzował, czy podstawą kontroli mają być wszystkie, czy tylko niektóre z nich. Zdaniem Sejmu, przedstawiona argumentacja pozwala przyjąć, że w niniejszej sprawie znaczenie ma przede wszystkim art. 53 ust. 1 i 2 Konstytucji. Wykazanie adekwatności tych wzorców kontroli uzasadniałoby uwzględnienie przepisów wyznaczających ramy dopuszczalnych ograniczeń konstytucyjnych praw i wolności (tj. art. 53 ust. 5 Konstytucji, obok wskazanego przez skarżącego art. 31 ust. 3 ustawy zasadniczej). Podobnej analizy dokonał Marszałek Sejmu w odniesieniu do wzorca w postaci art. 68 Konstytucji, uznając za adekwatny wzorzec kontroli jedynie ust. 1 przywołanego przepisu. Marszałek Sejmu zwrócił ponadto uwagę, że skarżący wniósł o stwierdzenie niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów „w zakresie, w jakim dotyczą konopi”. Tymczasem przepisy poddane kontroli Trybunału odnoszą się do posiadania „środków odurzających lub substancji psychotropowych” (art. 62 ust. 1 u.p.n.) oraz uprawy wbrew przepisom ustawy „konopi, z wyjątkiem konopi włóknistych” (art. 63 ust. 1 u.p.n.). Dlatego też, zdaniem Marszałka Sejmu, rozpatrując niniejszą sprawę, powinno się operować terminem „konopie inne niż włókniste”, gdyż pojęcie to koresponduje z zawartością normatywną zarówno art. 62 ust. 1, jak i art. 63 ust. 1 u.p.n. Ostatecznie Sejm przystąpił do analizy zgodności art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste, z art. 40, art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, art. 53 ust. 1 i 2 oraz art. 68 ust. 1 Konstytucji. 2.2. Przechodząc do analizy merytorycznej, Marszałek Sejmu najpierw rozważył, czy przywołany art. 53 Konstytucji stanowi adekwatny wzorzec kontroli zaskarżonych przepisów. Zdaniem Marszałka Sejmu, zaskarżone przepisy nie dotyczą kwestii wyznaniowych. Przedmiotem u.p.n. jest przeciwdziałanie narkomanii, któremu służyć ma stworzenie ram instytucjonalnych i obciążenie określonych podmiotów zadaniami w zakresie przeciwdziałania naruszeniom prawa dotyczącego wytwarzania, przetwarzania, przerobu i posiadania substancji, których używanie może prowadzić do narkomanii, a także obrotu takimi substancjami. Z tego punktu widzenia nie można uznać, że art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n., penalizując sprzeczne z ustawą posiadanie i uprawę konopi innych niż włókniste, bezpośrednio ingerują w swobodę praktyk religijnych. Skarżący nie wykazał, że jego zachowanie – stanowiące podstawę reakcji prawnokarnej – winno być oceniane jako praktyka o charakterze religijnym. Wobec nieadekwatności przepisów konstytucyjnych o charakterze materialnym (wyrażających określone prawa i wolności) niezasadne byłoby związkowe ich ujmowanie z tzw. klauzulami limitacyjnymi, tj. z art. 53 ust. 5 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. Mając na względzie powyższe okoliczności, Sejm wniósł o uznanie, że art. 62 ust. 1 i art. 63 ust.1 u.p.n. w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste, nie są niezgodne z art. 53 ust. 1 i 2 Konstytucji. Marszałek Sejmu zaznaczył przy tym, że niemożność jednoznacznego zakwalifikowania zachowania skarżącego jako praktyki religijnej nie przesądza o niedopuszczalności oceny zakazu takiego zachowania przez pryzmat innych (wyrażających wartości inne niż wolność religii) postanowień Konstytucji. 2.3. Za nieadekwatny wzorzec kontroli Marszałek Sejmu uznał także art. 68 ust. 1 Konstytucji, stwierdzając, że kwestionowane regulacje nie odnoszą się do problematyki ochrony zdrowia (choć zdrowie publiczne stanowi dobro chronione stojące u podstaw decyzji kryminalizacyjnej). Argumentacja skarżącego opiera się na przekonaniu, że powinien on mieć prawo do medycznego wykorzystywania wybranych przez siebie środków bez względu na przyjęte przez ustawodawcę procedury. Innymi słowy, dąży do usankcjonowania swojego działania, podejmowanego poza systemem opieki zdrowotnej, którego dotyczy art. 68 Konstytucji. Wobec powyższego Sejm wniósł o uznanie, że art. 62 ust. 1 i art. 63 ust.1 u.p.n. w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste, nie są niezgodne z art. 68 ust. 1 Konstytucji. 2.4. Ocenę merytoryczną zakwestionowanych przepisów, z punktu widzenia pozostałych wzorców kontroli, Marszałek Sejmu poprzedził krótką analizą wcześniejszych uregulowań dotyczących zwalczania narkomanii i obowiązujących w tym zakresie aktów prawa międzynarodowego. Marszałek Sejmu podkreślił także znaczenie innych regulacji u.p.n., mających wpływ na ocenę zakwestionowanych przepisów. W szczególności wskazał art. 62a u.p.n., który pozwala, w określonych okolicznościach, umorzyć postępowanie „również przed wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia, jeżeli orzeczenie wobec sprawcy kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu, a także stopień jego społecznej szkodliwości”. Zdaniem Marszałka Sejmu, art. 62a u.p.n. stanowi odpowiedź na negatywne zjawiska obserwowane w obszarze polityki narkotykowej, tj. „wykreowanie” nowej kategorii przestępców, jakimi stały się osoby uzależnione i używające nielegalnych substancji psychoaktywnych, wzrost liczby osób skazanych za posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych, konsekwencje ekonomiczne związane ze ściganiem sprawców omawianych przestępstw. 2.4.1. Marszałek Sejmu podkreślił, że uzasadnieniem ogólnie pojmowanej polityki antynarkotykowej jest przede wszystkim przekonanie o szkodliwym wpływie niektórych substancji na organizm człowieka i ich potencjale uzależniającym. W konsekwencji działania państwa w tym zakresie nakierowane są nie tylko na ochronę zdrowia społeczeństwa (chociaż ten cel należy wysunąć na pierwszy plan), ale również na zapobieganie zjawisku narkomanii, którego oddziaływanie można oceniać jako wykraczające swoim zasięgiem poza jednostkowe przypadki szkodliwego używania czy nadużywania narkotyków. W celu zobrazowania skutków używania konopi innych niż włókniste, Sejm odwołał się do ekspertyzy opracowanej w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie (zaakceptowanej przez Polskie Towarzystwo Psychiatryczne), obszernie zreferowanej (wraz z odesłaniem do publikacji naukowych) w odpowiedzi podsekretarza stanu w Ministerstwie Zdrowia – z upoważnienia ministra – na interpelację poselską nr 1801 w sprawie niedozwolonego używania konopi w celach medycznych. Omówione w ekspertyzie negatywne następstwa używania marihuany pozwalają na stwierdzenie, że marihuana ma szkodliwy wpływ na zdrowie, i to uzasadnia przedsięwzięcie przez władze publiczne określonych środków nakierowanych na ograniczenie jej spożycia. 2.4.2. Zdaniem Sejmu, zakazy wynikające z zaskarżonych przepisów, prowadzące w istocie do ograniczenia prawa do prywatności, można uznać za usprawiedliwione przesłankami ochrony zdrowia oraz ochrony praw i wolności innych osób, wynikającymi z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Sejm zwrócił uwagę, że niezależnie od działań nakierowanych na prewencję indywidualną, polityka antynarkotykowa musi uwzględniać sferę podażową substancji odurzających. Wprowadzenie powszechnej i bezwzględnej penalizacji posiadania określonych środków było wynikiem trudności w pracy organów ścigania związanych z oceną, czy osoba posiadająca np. konopie inne niż włókniste ma zamiar ich rozpowszechniania i udzielania innym osobom, czy też ich konsumpcji we własnym zakresie. Oceniając zaskarżone przepisy przez pryzmat niezbędności i proporcjonalności sensu stricto, Marszałek Sejmu przypomniał art. 62a u.p.n., który koryguje represyjność zaskarżonych przepisów, w ramach przyjętych przez ustawodawcę założeń polityki antynarkotykowej. W pierwszym roku obowiązywania art. 62a u.p.n. prokuratorzy umorzyli łącznie 2145 postępowań. Marszałek Sejmu przypomniał, że z art. 68 ust. 1 Konstytucji, statuującego prawo jednostki do ochrony zdrowia, „należy wywieść nakaz podejmowania przez władze publiczne działań, które są konieczne dla należytej ochrony i realizacji tego prawa” (wyrok TK z 9 lipca 2009 r., sygn. SK 48/05), zaś spoczywający na ustawodawcy „obowiązek dostatecznej ochrony wartości konstytucyjnych obliguje go do ustanowienia odpowiednich uregulowań, a ponadto – takich środków ochrony, które stworzą wystarczające gwarancje ich przestrzegania i egzekwowania. Gwarancje te zaś mogą mieć rozmaity charakter – cywilny, administracyjny, w ostateczności zaś również i karny” (wyrok TK z 9 października 2001 r., sygn. SK 8/00). W świetle powyższego Sejm wniósł o uznanie, że art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste, są zgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 2.4.3. Przedstawione argumenty należy odnieść również do zarzutu naruszenia art. 40 Konstytucji, przez „odmówienie prawa do leczenia zgodnie z własnym wyborem pod groźbą odpowiedzialności karnej – pozbawienia wolności lub przymusowego leczenia uzależnienia od substancji, która jest lekarstwem”. Marszałek Sejmu stwierdził, że to, iż zaskarżone przepisy nie przewidują wyjątków, w których dopuszczalne byłoby posiadanie (lub uprawa) konopi innych niż włókniste na cele uznawane przez konsumenta za medyczne, jest wynikiem przyjętego modelu polityki antynarkotykowej. Zaskarżone przepisy wyrażają ogólne zakazy, które mogą być (odnośnie do art. 62 ust. 1 u.p.n.) korygowane w toku postępowania karnego za pomocą m.in. art. 62a u.p.n., pozwalającego na umorzenie postępowania. Również i ogólne zasady prawa karnego dotyczące wymierzania i odbywania kary pozbawienia wolności pozwalają na uwzględnienie warunków osobistych sprawcy przestępstwa (tj. art. 59 § 1, art. 66 § 1 i art. 69 § 1 k.k.). Zdaniem Sejmu, nie narusza standardu konstytucyjnego ogólny zakaz posiadania określonych substancji, co do których wykazano szkodliwy wpływ na zdrowie, z jednoczesnym uregulowaniem procedury dopuszczającej takie substancje bądź ich składniki do użytku medycznego. Odmienna sytuacja rodziłaby ryzyko – kolokwialnie rzecz ujmując – obchodzenia zakazów ustawowych z powołaniem się na medyczne przeznaczenie substancji odurzających. Reasumując, Sejm zajął stanowisko, że reglamentacja produktów leczniczych służąca ochronie zdrowia i życia ich użytkowników nie może zostać uznana za sprzeczną z zakazem poniżającego traktowania. Wobec powyższego Sejm wniósł o uznanie, że art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste, są zgodne z art. 40 Konstytucji. 3. Prokurator Generalny w piśmie z 28 listopada 2013 r. zajął stanowisko, że art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste: a) są zgodne z art. 40 i art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, b) nie są niezgodne z art. 53 i art. 68 Konstytucji. W pozostałym zakresie, Prokurator Generalny wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 3.1. Na wstępie Prokurator Generalny omówił cel i założenia u.p.n., zaznaczając, że uzależnienie oraz jego zdrowotne i społeczne następstwa stanowią podstawowy przedmiot troski ustawodawcy w ramach omawianej regulacji prawnej. To, że pewne rodzaje środków odurzających czy substancji psychotropowych mogą uzależniać szybciej i wywoływać poważniejsze następstwa zdrowotne niż inne, nie zmienia generalnych, społecznie akceptowanych i naukowo potwierdzonych, założeń ustawodawcy, iż wszystkie środki i substancje, o których mowa, a zatem i marihuana, uzależniają i są szkodliwe dla zdrowia i życia. Ich używanie prowadzi do autodestrukcji jednostki i degradacji społeczeństwa. Uwzględniając niebezpieczeństwa, o których mowa, zdaniem Prokuratora Generalnego, ustawodawca racjonalnie objął narkotyki prohibicją, dążąc do utrzymania abstynencji jednostek od tych substancji. Za zasadniczy zaś instrument takiej polityki wobec narkotyków ustawodawca uznał kryminalizację wszelkich czynności, których przedmiotem są środki odurzające lub substancje psychotropowe, jeśli nie są one uzasadnione względami medycznymi lub naukowymi. Bezsporne pozostaje przy tym uprawnienie ustawodawcy do takiego stanowienia prawa (zob. wyrok TK z 30 października 2006 r., sygn. P 10/06, OTK ZU nr 9/A/2006, poz. 128). Działania ustawodawcy znajdują także uzasadnienie w postanowieniach konwencji Narodów Zjednoczonych o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi, sporządzonej w Wiedniu dnia 20 grudnia 1988 r., ratyfikowanej przez Polskę w 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 15, poz. 69) oraz w regulacjach unijnych (zob. decyzja ramowa Rady Unii Europejskiej nr 2004/757/WSiSW z dnia 25 października 2004 r. ustanawiająca minimalne przepisy określające znamiona przestępstw i kar w dziedzinie nielegalnego handlu narkotykami; Dz. U. UE. L 335, z 11.11.2004, s. 8). 3.2. Prokurator Generalny, analizując skargę konstytucyjną, ocenił – w kontekście stawianych przez skarżącego zarzutów – zasadność powołania poszczególnych wzorców konstytucyjnych. 3.2.1. Zdaniem Prokuratora Generalnego, biorąc pod uwagę argumentację skargi, należy uznać, że normy wynikające z art. 53 ust. 3-4 i 7 Konstytucji są nieadekwatnym wzorcem kontroli. Następnie ocenił, czy inne normy, wyrażone w art. 53 Konstytucji, mogą stanowić wzorce adekwatne do oznaczonego przedmiotu kontroli. W związku z tym Prokurator Generalny omówił pojęcie wolności sumienia i religii, także w ujęciu konstytucyjnym, skonfrontował je z poglądami skarżącego, a następnie rozważył, czy sankcjonowane zakazy uprawy konopi i posiadania pochodzącej z nich marihuany mogą być interpretowane w tych kategoriach konstytucyjnych. W konkluzji obszernej analizy Prokurator Generalny wyraził pogląd, że rozumiana w zgodzie z Konstytucją wolność sumienia i religii nie ma niezbędnego związku treściowego z kwestionowanymi przez skarżącego przepisami, gdyż art. 62 ust. 1 oraz art. 63 ust. 1 u.p.n. nie tylko nie dotyczą kwestii wolności religii i swobody sumienia, ale też, chroniąc zdrowie publiczne, nie odwołują się do kryterium religii i wyznania jako przesłanki mającej wpływ na określenie sytuacji prawnej osoby uprawiającej konopie i posiadającej pochodzącą z nich marihuanę. Mając to na uwadze, Prokurator Generalny uznał, że także normy wyrażone w art. 53 ust. 1-2 i 5-6 Konstytucji stanowią wzorce nieadekwatne do badania art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. 3.2.2. Prokurator Generalny zajął stanowisko, że normy wyrażone w art. 68 ust. 3-5 Konstytucji nie mogą być uznane za źródło konstytucyjnych praw podmiotowych, natomiast normy wynikające z art. 68 ust. 1 i 2 ustawy zasadniczej nie stanowią w niniejszej sprawie adekwatnych wzorców kontroli. Przedmiot skargi (pozbawienie możliwości samodzielnego leczenia się z użyciem marihuany, mającej, według skarżącego, określone właściwości lecznicze) nie ma związku z uprawnieniem jednostki do ochrony zdrowia w sensie systemowym. Skarżący nie domaga się stwierdzenia niekonstytucyjności kwestionowanej regulacji u.p.n. ze względu na prawną niemożność uzyskania, w ramach obowiązującego systemu opieki zdrowotnej, świadczenia zdrowotnego w formie dostępu do marihuany, lecz kwestionuje brak zgodnego z prawem dostępu do niej poza tym systemem. Tego rodzaju żądanie wykracza poza zakres normowania art. 68 ust. 1 i 2 Konstytucji. 3.2.3. W kontekście wzorca w postaci art. 40 Konstytucji, Prokurator Generalny uznał, że prawną dopuszczalność orzeczenia obowiązku poddania się leczeniu lub rehabilitacji reguluje art. 71 ust. 1 u.p.n., a zatem przepis niebędący przedmiotem skargi konstytucyjnej. Skutkuje to niedopuszczalnością wydania orzeczenia w tym zakresie oraz koniecznością umorzenia postępowania na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK. Z kolei zarzut, że art. 62 i art. 63 u.p.n. naruszają art. 40 Konstytucji przez orzekanie i wykonywanie kary pozbawienia wolności wobec osoby chorej, używającej marihuanę w celach leczniczych, nie jest zasadny. Ustawodawca, sankcjonując na gruncie u.p.n., zachowania sprzeczne z ustawą, nie uzależnia odpowiedzialności karnej adresatów norm od jakichkolwiek kryteriów podmiotowych. Aspekt ten ustawodawca uwzględnił w kodeksie karnym. W związku z tym Prokurator Generalny uznał, że przyczyna ewentualnego naruszenia praw skarżącego nie tkwi w zakwestionowanej regulacji u.p.n. Tym samym, art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. nie naruszają art. 40 Konstytucji. 3.2.4. Prokurator Generalny, uwzględniając sposób rozumienia przez Trybunał Konstytucyjny istoty i charakteru prawa do prywatności, wywiódł, że w sferze tego prawa mieści się prawo do decydowania o ochronie własnego życia i zdrowia. Jednocześnie stwierdził, że indywidualna, prowadzona w warunkach domowych, uprawa konopi, pozyskiwanie z nich marihuany oraz jej używanie w celach uznanych przez skarżącego za lecznicze stanowi wyraz swobody decydowania jednostki o swoim życiu osobistym i o własnym postępowaniu. Dlatego też rozpatrywane w tych kategoriach, a sformułowane przez ustawodawcę w art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. karne sankcje za naruszenie ustawowych zakazów uprawy roślin konopi i posiadania marihuany, wymagają oceny pod kątem ich dopuszczalności w świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji. W ocenie Prokuratora Generalnego, nie budzi wątpliwości, że penalizacja zakazów posiadania marihuany i uprawy konopi, uregulowana w art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n., jest uzasadniona z punktu widzenia wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji wartości, jaką jest zdrowie publiczne. Ocenę proporcjonalności ograniczenia konstytucyjnego prawa do prywatności przez przepisy u.p.n. Prokurator Generalny poprzedził uwagami odnoszącymi się do ogólnej natury marihuany oraz jej miejsca wśród innych substancji, których używanie negatywnie oddziałuje na życie i zdrowie człowieka. W podsumowaniu Prokurator Generalny stwierdził, że bez względu na przyjęte metody badawcze i kryteria formułowania ocen, faktem jest, iż używanie marihuany nie pozostaje bez wpływu na organizm zażywającej ją osoby i określone funkcje życiowe. Używanie marihuany powoduje określone, konkretne, a nie jedynie abstrakcyjne, ryzyko, którego zniwelowania podjął się ustawodawca, uznając, iż nie może tego pozostawić, zarówno ze względów zdrowotnych, jak i społecznych, w gestii jednostki. Zdaniem Prokuratora Generalnego, ze względu na spostrzeżenia i uwagi o charakterze empirycznym, stwierdzić należy, że zakazy, przewidziane przez kwestionowane przepisy u.p.n., w bezpośredni i istotny sposób przyczyniają się do realizacji założonego przez ustawodawcę celu, jakim jest ochrona zdrowia publicznego, a w jego ramach i zdrowia jednostki. Niewątpliwie zatem są przydatne. W ramach wynikającego z Konstytucji systemu wartości, sankcjonowanie zakazów posiadania marihuany i uprawy konopi, uregulowane w art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n., należy uznać za dopuszczalne. Ustawodawca zaś legitymowany jest do uznania tak skonstruowanych ograniczeń za konieczne i niezbędne. W ocenie Prokuratora Generalnego, ograniczenia prawa do prywatności, których elementem są zakwestionowane przez skarżącego regulacje, spełniają także wymagania proporcjonalności w znaczeniu ścisłym. Sankcjonowane zakazy uprawy konopi i posiadania marihuany, szeroka profilaktyka antynarkotykowa oraz wyraźny nacisk na leczenie i terapię uzależnień wydają się, jak dotąd, najskuteczniejszymi środkami walki ze zjawiskiem narkomanii. Prokurator Generalny uznał ponadto, że konfrontacja kwestionowanych unormowań z postulatem doboru takiego środka ograniczenia prawa jednostki, który jest przydatny i niezbędny do ochrony interesu publicznego oraz którego efekty pozostają w akceptowanej proporcji do ciężarów nakładanych na obywatela, prowadzi do wniosku, że ustawodawca nie przekroczył ram wyznaczonych treścią zasady proporcjonalności przewidzianej w art. 31 ust. 3 Konstytucji. W konkluzji stwierdził, że art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. są zgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. II Na rozprawie 4 listopada 2014 r. pełnomocnicy skarżącego zgłosili wniosek o dopuszczenie do udziału w sprawie przedstawiciela stowarzyszenia Wolne Konopie. Jednocześnie przedłożyli pismo stowarzyszenia (uwagi do stanowiska Sejmu). Trybunał Konstytucyjny postanowił oddalić wniosek. Pełnomocnicy skarżącego doprecyzowali przedmiot skargi konstytucyjnej, wskazując, że zaskarżone przepisy zostały zakwestionowane w zakresie, w jakim dotyczą konopi „innych niż włókniste”. W pozostałym zakresie podtrzymali zarzuty skarżącego oraz argumentację przytoczoną w skardze konstytucyjnej. Prokurator Generalny podtrzymał w całości swe pisemne stanowisko. Przedstawiciel Sejmu nie stawił się na rozprawę. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot postępowania. 1.1. Skarżący zakwestionował w petitum skargi konstytucyjnej art. 62 i art. 63 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485, ze zm.; dalej: u.p.n., ustawa z 2005 r.) w zakresie, w jakim dotyczą konopi. Dla porządku należy zaznaczyć, że jednolity tekst ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii opublikowano w Dzienniku Ustaw z 2 lutego 2012 r. poz. 124. Zakwestionowany przez skarżącego art. 62 u.p.n. ma następujące brzmienie: „1. Kto, wbrew przepisom ustawy, posiada środki odurzające lub substancje psychotropowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. 2. Jeżeli przedmiotem czynu, o którym mowa w ust. 1, jest znaczna ilość środków odurzających lub substancji psychotropowych, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. 3. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku”. Z kolei art. 63 u.p.n. stanowi: „1. Kto, wbrew przepisom ustawy, uprawia mak, z wyjątkiem maku niskomorfinowego, konopie, z wyjątkiem konopi włóknistych, lub krzew koki, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. 2. Tej samej karze podlega, kto, wbrew przepisom ustawy, zbiera mleczko makowe, opium, słomę makową, liście koki, żywicę lub ziele konopi innych niż włókniste. 3. Jeżeli przedmiotem czynu, o którym mowa w ust. 1, jest uprawa mogąca dostarczyć znacznej ilości słomy makowej, liści koki, żywicy lub ziela konopi innych niż włókniste, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8”. 1.2. Trybunał Konstytucyjny uznał, że objęcie zaskarżeniem wszystkich ustępów art. 62 i wszystkich ustępów art. 63 u.p.n. wykracza poza dopuszczalny zakres skargi konstytucyjnej. W świetle wymogu wynikającego z art. 79 Konstytucji, przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego mogą być tylko te przepisy, które stanowiły podstawę prawną ostatecznego rozstrzygnięcia o konstytucyjnych prawach, wolnościach lub obowiązkach skarżącego. Skarżący nie może zakwestionować konstytucyjności ustawy lub innego aktu normatywnego w oderwaniu od aktów stosowania prawa w jego indywidualnej sprawie (zob. np. wyroki z: 29 kwietnia 2008 r., sygn. SK 11/07, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 47; 22 listopada 2005 r., sygn. SK 8/05, OTK ZU nr 10/A/2005, poz. 117; postanowienie TK z 7 maja 2013 r., sygn. SK 31/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 46). Ostatecznym orzeczeniem w sprawie skarżącego jest wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku. Wyrokiem tym, sąd odwoławczy zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w Wejherowie w części dotyczącej kosztów zastępstwa procesowego. W pozostałej części Sąd Okręgowy utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, w tym w części odnoszącej się do odpowiedzialności karnej skarżącego za występki określone w art. 63 ust. 1 i art. 62 ust. 1 u.p.n. (sąd ujął to rozstrzygnięcie w punkcie II sentencji wyroku z 7 września 2012 r.). Zważywszy, że tylko te przepisy ustawy z 2005 r. stanowiły podstawę prawną ostatecznego orzeczenia o wolnościach i prawach skarżącego, Trybunał Konstytucyjny uznał, że przedmiot postępowania w sprawie skargi konstytucyjnej należy ograniczyć do oceny konstytucyjności art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. w zakresie, w jakim dotyczą konopi innych niż włókniste. W pozostałym zakresie postępowanie zostało umorzone na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 1.3. Zakwestionowane przepisy mieszczą się w rozdziale 7 u.p.n. zatytułowanym „Przepisy karne”. Art. 62 ust. 1 u.p.n. odnosi się do posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych. Substancją psychotropową jest każda substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego, działającą na ośrodkowy układ nerwowy, określona w wykazie substancji psychotropowych, stanowiącym załącznik nr 2 do ustawy z 2005 r. (art. 4 pkt 25 u.p.n.). Środek odurzający to każda substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego działająca na ośrodkowy układ nerwowy, określona w wykazie środków odurzających, stanowiącym załącznik nr 1 do ustawy (art. 4 pkt 26 u.p.n.) – w odniesieniu do tych środków Trybunał Konstytucyjny posłużył się w niniejszym uzasadnieniu niekiedy pojęciem „narkotyki” (u.p.n. nie posługuje się pojęciem „narkotyki”). Środki odurzające dzieli się na grupy w zależności od stopnia ryzyka powstania uzależnienia w wypadku używania ich w celach innych niż medyczne oraz zakresu ich stosowania w celach medycznych. Podział środków odurzających na grupy I-N, II-N, III-N i IV-N określa załącznik nr 1 do ustawy z 2005 r. (art. 31 u.p.n.). Ziele konopi zostało zakwalifikowane jako środek odurzający grupy I-N oraz IV-N. Zgodnie z definicją zawartą w art. 4 pkt 4 u.p.n., „konopie” to „rośliny z rodzaju konopie (Cannabis L.)”, z kolei „konopie włókniste” to „rośliny z gatunku konopie siewne (Cannabis sativa L.), w których suma zawartości delta-9-tetrahydrokannabinolu oraz kwasu tetrahydrokannabinolowego (kwasu delta-9-THC-2-karboksylowego) w kwiatowych lub owocujących wierzchołkach roślin, z których nie usunięto żywicy, nie przekracza 0,20% w przeliczeniu na suchą masę”. Z konopi indyjskich otrzymuje się produkty o różnej zawartości 9-THC, w tym: 1) ziele konopi występujące pod nazwą marihuany; 2) haszysz; 3) olej haszyszowy (zob. K. Łucarz, A. Muszyńska, komentarz do art. 4, [w:] Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii. Komentarz, , Warszawa 2008, Lex nr 32567). 1.4. Zakres zaskarżenia art. 62 ust. 1 oraz art. 63 ust. 1 u.p.n. wiąże się z czynami, za popełnienie których skarżący został prawomocnie skazany (tj. uprawa konopi innych niż włókniste oraz posiadanie środków odurzających „w postaci suszu roślinnego, stanowiącego susz konopi innych niż włókniste” w ilości 14,74 grama). Wywody skarżącego koncentrują się na ogólnym problemie kryminalizacji posiadania ziela konopi (marihuany) oraz uprawy konopi. Trybunał Konstytucyjny nie rozstrzyga jednak o tym, jakie rozwiązanie mogłoby być optymalne z punktu widzenia stosunków społecznych i ekonomicznych oraz celów polityki państwa. To ustawodawca, co do zasady, decyduje o sposobie prowadzenia polityki, w tym polityki karnej. Konstytucja wymaga jednak od ustawodawcy poszanowania podstawowych zasad systemu konstytucyjnego, jak i konstytucyjnych praw oraz wolności jednostki. Mając na względzie przedstawiony przez skarżącego stan faktyczny i prawny postępowania, które toczyło się w jego sprawie, Trybunał Konstytucyjny dokonał ustalenia, czy w istocie doszło do naruszenia praw i wolności skarżącego, i czy źródła ewentualnego naruszenia można upatrywać w zakwestionowanych przepisach u.p.n. Trybunał Konstytucyjny, badając zakwestionowane w niniejszej sprawie przepisy, nie oceniał w sposób całościowy zasadności kryminalizacji (rozumianej jako uznanie przez ustawodawcę jakiegoś czynu za przestępstwo) posiadania (uprawy) konopi innych niż włókniste. W szczególności ocena Trybunału nie odnosi się do wypadków „mniejszej wagi” (art. 62 ust. 3 u.p.n.) czy możliwości umorzenia postępowania w wypadku posiadania środków odurzających „w ilości nieznacznej, przeznaczonych na własny użytek” (por. art. 62a u.p.n.). 2. Polityka antynarkotykowa w Polsce. 2.1. Kryminalizacja posiadania narkotyków. 2.1.1. Zamieszczony w rozdziale 5 u.p.n. art. 34 ust. 1, przewiduje, że środki odurzające, substancje psychotropowe lub ich preparaty oraz prekursory kategorii 1 może posiadać wyłącznie przedsiębiorca, jednostka organizacyjna lub osoba fizyczna uprawniona na podstawie przepisów ustawy, rozporządzenia (WE) nr 273/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. w sprawie prekursorów narkotykowych (Dz. U. UE L 047 z 18.02.2004) lub rozporządzenia Rady (WE) nr 111/2005 z dnia 22 grudnia 2004 r. określającego zasady nadzorowania handlu prekursorami narkotyków pomiędzy Wspólnotą a państwami trzecimi (Dz. U. UE L 22 26.01.2005, s. 1). Naruszenie warunków posiadania wskazanych substancji sankcjonuje zamieszczony w rozdziale 7 u.p.n. zakwestionowany przez skarżącego art. 62 ust. 1 u.p.n. 2.1.2. O kryminalizacji posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych (rozumianej jako uznanie przez ustawodawcę określonych czynów za przestępstwo) przesądził art. 48 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2003 r. Nr 24, poz. 198, ze zm.; dalej: ustawa z 1997 r.), która zastąpiła ustawę z dnia 31 stycznia 1985 r. o zapobieganiu narkomanii (Dz. U. Nr 4, poz. 15, ze zm.; dalej: ustawa z 1985 r.). Brak kryminalizacji posiadania środków odurzających na gruncie ustawy z 1985 r. należał raczej do wyjątków na tle większości rozwiązań europejskich w tym zakresie, chociaż nie można pominąć tego, że posiadanie narkotyków w celach niemedycznych było zachowaniem bezprawnym także pod rządami tej ustawy. Posiadanie środków odurzających bez zezwolenia było zabronione w rozumieniu prawa administracyjnego. Podlegały one wówczas konfiskacie (zob. K. Łucarz, A. Muszyńska, komentarz do art. 62, [w:] Ustawa o przeciwdziałaniu…, Lex nr 32621). Potrzebę kryminalizacji posiadania środków odurzających i psychotropowych projektodawcy ustawy z 1997 r. uzasadniali między innymi koniecznością wypełnienia postanowień, ratyfikowanej przez Polskę w 1994 r., konwencji Narodów Zjednoczonych o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi, sporządzonej w Wiedniu dnia 20 grudnia 1988 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 15, poz. 69; dalej: konwencja wiedeńska). Wskazywano, że w krajach Europy Zachodniej w większości wypadków przestrzegana jest zasada kryminalizacji posiadania środków odurzających i psychotropowych. Zakłada się bowiem, że posiadanie ich jest czynnością przygotowawczą, prowadzącą w konsekwencji do konsumpcji bądź obrotu posiadanymi środkami (zob. Sprawozdanie Stenograficzne z 61 posiedzenia Sejmu 28 września 1995 r., pierwsze czytanie projektu poselskiego – druk sejmowy nr 816/II kadencja oraz projektu rządowego – druk sejmowy nr 1131/II kadencja). Zgodnie z art. 48 ustawy z 1997 r.: „1. Kto, wbrew przepisom ustawy, posiada środki odurzające lub substancje psychotropowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. 2. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega karze pozbawienia wolności do roku, ograniczenia wolności albo grzywny. 3. Jeżeli przedmiotem czynu, o którym mowa w ust. 1, jest znaczna ilość środków odurzających lub substancji psychotropowych, sprawca podlega karze pozbawienia wolności do lat 5 i grzywny. 4. Nie podlega karze sprawca występku określonego w ust. 1, który posiada na własny użytek środki odurzające lub substancje psychotropowe w ilości nieznacznej”. W świetle art. 48 ust. 4 ustawy z 1997 r., kryminalizacja posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych współistniała z niekaralnością posiadania „nieznacznej ilości” narkotyku „na własny użytek”. Model, w którym oddzielono posiadanie narkotyków po stronie podaży (art. 48 ust. 1-3 ustawy z 1997 r.) od posiadania na własny użytek, po stronie popytu (art. 48 ust. 4 ustawy z 1997 r.) określano jako model permisywno-leczniczy (zob. T. Srogosz, Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii. Komentarz, Warszawa 2008, s. 426). Przyjęta w art. 48 ust. 4 ustawy z 1997 r. kompromisowa regulacja, chociaż dyskusyjna ze względu na niejasność sformułowania „nieznaczna ilość”, pozwalała uchronić osoby uzależnione (również okazjonalnych konsumentów) od masowego represjonowania, chociaż w dalszym ciągu czyniła bezskutecznymi działania skierowane przeciw dealerom, którzy rozprowadzali narkotyki, ale posiadali przy sobie tylko niewielkie ich ilości (zob. K. Łucarz, A. Muszyńska, komentarz do art. 62, [w:] Ustawa o przeciwdziałaniu…, Lex nr 32621). Art. 48 ust. 4 ustawy z 1997 r. został skreślony na mocy art. 1 pkt 23 ustawy z dnia 26 października 2000 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 103, poz. 1097; dalej: nowelizacja z 2000 r.), zmieniającej ustawę od 12 grudnia 2000 r. W uzasadnieniu projektu podniesiono m.in., że konwencja wiedeńska zaleca karanie posiadania narkotyku. Odwoływano się również do ekspertyz, wedle których niekaralność posiadania narkotyków „uważana jest przez większość znawców problematyki jako zasadnicza przeszkoda w zwalczaniu narkomanii” (zob. druk sejmowy nr 631/III kadencja). W polskim ustawodawstwie antynarkotykowym nastąpił zwrot w kierunku modelu restrykcyjno-represyjnego, w którym karze podlegają nie tylko zachowania tworzące podaż, ale także posiadanie narkotyków na własny użytek, czyli zachowania konsumenckie (zob. T. Srogosz, op.cit., s. 427). 2.2. Obowiązująca ustawa z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii. 2.2.1. Podstawowym aktem prawnym określającym ramy działalności państwa w zakresie przeciwdziałania zjawisku narkomanii jest obecnie ustawa z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, która zastąpiła ustawę z 1997 r. Ustawa z 2005 r. reguluje: 1) kompetencje poszczególnych służb, instytucji centralnych oraz samorządów lokalnych w obszarze przeciwdziałania narkomanii; 2) działalność edukacyjną, wychowawczą, informacyjną i zapobiegawczą; 3) postępowanie z osobami uzależnionymi; 4) zasady i tryb postępowania w obrocie prekursorami, środkami odurzającymi, substancjami psychotropowymi i środkami zastępczymi; 5) zasady i tryb postępowania w obrocie słomą makową i konopiami włóknistymi; 6) odpowiedzialność karną. Zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii realizują przede wszystkim organy administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego, ale zajmuje się tym także szereg innych podmiotów wymienionych w art. 5 u.p.n. Działalność w zakresie przeciwdziałania narkomanii prowadzi Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii (dalej: Biuro; art. 6 ust. 1 u.p.n.). Do zadań Biura należy m.in. opracowywanie projektu Krajowego Programu Przeciwdziałania Narkomanii oraz koordynowanie i monitorowanie jego wykonania, przy współpracy z innymi podmiotami właściwymi do podejmowania działań wynikających z tego programu (art. 6 ust. 3 u.p.n.). Część zadań wykonuje Centrum Informacji o Narkotykach i Narkomanii będące komórką organizacyjną Biura (np. opracowywanie i publikowanie corocznego raportu o stanie narkomanii w Polsce). Ciałem koordynująco-doradczym w zakresie polityki antynarkotykowej jest Rada do spraw Przeciwdziałania Narkomanii (dalej: Rada). Zadania Rady obejmują: 1) monitorowanie i koordynowanie działań w zakresie realizacji polityki państwa w obszarze środków odurzających, substancji psychotropowych i prekursorów; 2) występowanie do ministra właściwego do spraw zdrowia w sprawach dotyczących tworzenia, zmian i uzupełnień do krajowych strategii i planów przeciwdziałania problemom wywoływanym przez obrót i używanie środków odurzających, substancji psychotropowych i prekursorów; 3) monitorowanie informacji o realizacji krajowej strategii i planów działania; 4) monitorowanie realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Narkomanii; 5) zalecanie rozwiązań organizacyjnych w zakresie dotyczącym przeciwdziałania narkomanii; 6) współdziałanie z podmiotami realizującymi zadania z obszaru przeciwdziałania narkomanii w zakresie problematyki dotyczącej działalności Rady (art. 15 u.p.n.). Krajowy Program Przeciwdziałania Narkomanii (dalej: Krajowy Program) stanowi załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 marca 2011 r. w sprawie Krajowego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2011-2016 (Dz. U. Nr 78, poz. 428). Jest aktem wykonawczym, który określa zarówno plan działania, jak i krajową strategię antynarkotykową. Krajowy Program promuje zrównoważone podejście do problemu narkotyków i narkomanii przez zbilansowane rozłożenie nacisku na działania z zakresu redukcji popytu i podaży. Ogólnym celem Krajowego Programu jest ograniczenie używania narkotyków oraz związanych z tym problemów społecznych i zdrowotnych. Cel ten realizowany jest w pięciu obszarach: profilaktyka; leczenie, rehabilitacja, ograniczanie szkód zdrowotnych i reintegracja społeczna; ograniczenie podaży; współpraca międzynarodowa; badania i monitoring. 2.2.2. Koncepcja kryminalizacji posiadania środków odurzających i substancji psychotropowych została podtrzymana w przyjętym ostatecznie brzmieniu ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii. Należy jednak zwrócić uwagę, że rządowy projekt przewidywał możliwość odstąpienia przez sąd od wymierzenia kary za posiadanie „na własny użytek” środków odurzających i substancji psychotropowych „w ilości nieznacznej” (art. 63 ust. 3 projektu, druk sejmowy nr 4024/IV kadencja). Projektodawca w uzasadnieniu projektu ustawy z 2005 r. podniósł, że z zebranych opinii na temat funkcjonowania znowelizowanego w 2000 r. art. 48 ustawy z 1997 r. wynikało, że przywrócenie karalności posiadania „na własny użytek” środków odurzających i substancji psychotropowych (wskutek skreślenia ust. 4 w art. 48 u.p.n.) nie przyczyniło się w ciągu kolejnych czterech lat do ograniczenia konsumpcji narkotyków w Polsce. „Regulacja ta nie osiągnęła także drugiego celu, jaki przed nią stawiano, nie ograniczyła dostępności narkotyków, co potwierdziły badania Instytutu Psychiatrii i Neurologii przeprowadzone w Warszawie. Konsumenci narkotyków są ostatnim ogniwem procesu dystrybucji środków odurzających i ze względu na skuteczność działań wykrywczych najmniej interesującym służby ochrony porządku. Rozszerzenie zakresu penalizacji prowadziło do rozproszenia sił służb zwalczających tę kategorię przestępczości, które powinny koncentrować swoje działania na organizatorach handlu. Także w opinii Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka nowelizacja z 2000 r. nie spełniła pokładanych w niej nadziei”. Uwzględniając poglądy wyrażone zorganizowanego przez Ministra Zdrowia „Wysłuchania Opinii Publicznej” oraz konsultacje społeczne i uzgodnienia międzyresortowe, w projekcie ustawy z 2005 r. projektodawca zawarł nowe rozwiązanie omawianej kwestii. „Zgodnie z projektowanymi art. 63 ust. 3 i art. 64, sąd będzie mógł odstąpić od wymierzenia kary w stosunku do osoby posiadającej środki odurzające w nieznacznej ilości i na własny użytek, przy jednoczesnym zobowiązaniu tej osoby do uczestnictwa w programach edukacyjno-profilaktycznych lub profilaktyczno-terapeutycznych prowadzonych przez organizacje pozarządowe i zakłady opieki zdrowotnej, nadzorowanych i finansowanych przez samorząd województwa (art. 74 ust. 2 i następne). Takie rozwiązanie pozwala sądowi na indywidualne podejście do danej osoby, nie odbierając państwu możliwości walki z dealerami narkotyków, a jednocześnie stwarzając szansę dla prewencyjnych działań wobec posiadaczy – potencjalnych konsumentów środków odurzających. Obecne rozwiązania prawne i organizacyjne koncentrują się na problematyce uzależnienia i przestępczości. Obserwując problematykę narkomanii w Polsce, wyraźnie widzimy, że dominującym aspektem jest obecnie szkodliwe używanie substancji psychoaktywnych przez szerokie grupy społeczne bez cech uzależnienia, które rozwija się tylko wśród małej części użytkowników substancji psychoaktywnych. Wprowadzenie do ustawy wyżej wymienionych przepisów nie naruszy istoty obecnego prawa, ale pozwoli na elastyczne reagowanie w przypadku tzw. użytkowników okazjonalnych” (uzasadnienie projektu, druk sejmowy nr 4024/IV kadencja). Zaproponowane w projekcie rozwiązanie nie znalazło wystarczającego poparcia członków Komisji Zdrowia. Komisja wniosła w sprawozdaniu po pierwszym czytaniu o przyjęcie innego rozwiązania (w sprawozdaniu omawiany przepis oznaczono jako art. 62). Zgodnie z propozycją Komisji Zdrowia, art. 62 ust. 3 projektu ustawy z 2005 r. otrzymał następujące brzmienie: „W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku” (sprawozdanie Komisji Zdrowia o rządowym projekcie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, druk sejmowy nr 4243/IV kadencja). W tym brzmieniu art. 62 ust. 3 został przyjęty przez Sejm. Wniosek mniejszości o przyjęcie art. 62 ust. 3 w brzmieniu proponowanym przez projektodawcę (umożliwienie sądowi odstąpienie od wymierzenia kary w wypadku posiadania „na własny użytek środków odurzających lub substancji psychotropowych w nieznacznej ilości”) został odrzucony przez Sejm (zob. Sprawozdanie Stenograficzne ze 107 posiedzenia Sejmu w dniu 8 lipca 2005 r., s. 489). 2.2.3. Obowiązujący aktualnie art. 62 u.p.n. nie przewiduje zatem możliwości odstąpienia od wymierzenia kary za posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych. Z czasem ustawodawca przyjął inne rozwiązanie, będące przejawem liberalizacji rygorystycznych unormowań przewidzianych w art. 62 ust. 1 i 3 u.p.n. Na mocy art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 1 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 117, poz. 678; dalej: nowelizacja z 2011 r.), został dodany art. 62a u.g.n., który stanowi: „Jeżeli przedmiotem czynu, o którym mowa w art. 62 ust. 1 lub 3, są środki odurzające lub substancje psychotropowe w ilości nieznacznej, przeznaczone na własny użytek sprawcy, postępowanie można umorzyć również przed wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia, jeżeli orzeczenie wobec sprawcy kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu, a także stopień jego społecznej szkodliwości”. Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia „nieznaczna ilość” środka odurzającego lub substancji psychotropowej, pozostawiając to ocenie organów stosujących przepis. Projektodawca (rząd) zdawał sobie sprawę, że rozwiązanie takie może nastręczać pewne trudności w praktyce. W uzasadnieniu projektu zasugerował, że wskazówką dla organów stosujących prawo (przede wszystkim organów prokuratury) mogą tu być wewnętrzne wytyczne wskazujące stosowne wartości graniczne (zob. uzasadnienie projektu, druk sejmowy nr 3420/VI kadencja). Dodanie art. 62a do u.p.n. nie oznacza dekryminalizacji czynu polegającego na posiadaniu środków odurzających lub substancji psychotropowych. Konstrukcja tego przepisu nie odwołuje się do klauzuli okoliczności wyłączającej karalność, tak jak to czynił art. 48 ust. 4 ustawy z 1997 r., a tym samym nie przesądza, że zawsze w takich wypadkach nie wszczyna się postępowania, a wszczęte postępowanie się umarza. Posiadanie nieznacznych ilości środków odurzających lub substancji psychotropowych pozostaje więc zawsze czynem zabronionym pod groźbą kary i przestępstwem. Przyjęty na mocy nowelizacji z 2011 r. art. 62a u.g.n. obowiązuje od 9 grudnia 2011 r. Należy zaznaczyć, że wkrótce po wejściu w życie art. 62a u.g.n., bo już 23 stycznia 2012 r. wpłynął do Sejmu poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, przewidujący m.in. zaostrzenie kary pozbawienia wolności (do 12 lat) za posiadanie „znacznej ilości” środków odurzających lub substancji psychotropowych oraz skreślenie art. 62a u.p.n. (zob. druk sejmowy nr 244/VII kadencja). 2.3. Kryminalizacja uprawiania konopi. Kryminalizację nielegalnego uprawiania konopi przewidywała już ustawa z 1985 r., a następnie ustawa z 1997 r. Podobna regulacja została przyjęta w ustawie z 2005 r. Zawarty w rozdziale 6 u.p.n. art. 45 ust. 3 przewiduje, że uprawa konopi włóknistych może być prowadzona wyłącznie na potrzeby przemysłu włókienniczego, chemicznego, celulozowo-papierniczego, spożywczego, kosmetycznego, farmaceutycznego, materiałów budowlanych oraz nasiennictwa. Zgodnie z art. 45 ust 4 u.p.n. uprawa konopi innych niż wymienione w ust. 3 jest zabroniona. Zakaz przewidziany w art. 45 ust. 4 u.p.n. sankcjonowany jest przez art. 63 ust. 1 u.g.n.: „Kto, wbrew przepisom ustawy, uprawia mak, z wyjątkiem maku niskomorfinowego, konopie, z wyjątkiem konopi włóknistych, lub krzew koki, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”. Przepis przewidujący karalność uprawiania maku, z wyjątkiem maku niskomorfinowego, konopi, z wyjątkiem konopi włóknistych (art. 63 u.p.n.), nie budził tak silnych kontrowersji jak przepis penalizujący posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych (art. 62 u.p.n.). Niemniej jednak i ten przepis podlegał zmianom. Zgodnie z ustawą z dnia 27 kwietnia 2006 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 120, poz. 826), która weszła w życie dnia 21 lipca 2006 r., ustawodawca przewidział także penalizację nielegalnej uprawy krzewu koki oraz nielegalnego zbioru liści koki. Zaostrzono też sankcję, przewidzianą za przestępstwo określone w art. 63 ust. 1 i 2 u.p.n. (w tym za uprawę konopi). Ustawodawca zamiast dotychczasowego katalogu kar (kara grzywny, ograniczenia lub pozbawienia wolności do lat 2) ustalił jeden rodzaj sankcji (karę pozbawienia wolności do lat 3). Wprowadzono ponadto typ kwalifikowany z uwagi na znamię znacznej ilości, zagrożony karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 (art. 63 ust. 3 u.p.n.). Z Raportu o stanie bezpieczeństwa w Polsce w 2012 roku (raport został przygotowany na podstawie informacji przedstawionych przez służby podległe Ministrowi Spraw Wewnętrznych oraz danych pochodzących z innych instytucji, których zadania obejmują zwalczanie przestępstw i zapewnianie szeroko pojętego bezpieczeństwa), wynika, że nadal najbardziej popularnym narkotykiem w Polsce jest marihuana, otrzymywana z konopi indyjskich. Krajowa produkcja konopi indyjskich jest znacznie zróżnicowana. Przybiera formę dużych plantacji, na których prowadzi się intensywną uprawę tej rośliny, stosując wyszukane techniki mające zapewnić jak największe zbiory i siłę działania środka odurzającego. Jednocześnie pojawia się znaczna liczba małych upraw konopi indyjskich na własny użytek. Z Raportu o stanie bezpieczeństwa w Polsce w 2013 roku wynika, że w 2013 r. Policja zlikwidowała 1246 upraw konopi indyjskich (w 2012 r. wykryto 1314 upraw konopi indyjskich). Straż Graniczna zlikwidowała 13 plantacji konopi indyjskich (w roku 2012 – 27 plantacji), zaś Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego zlikwidowała 1 plantację konopi indyjskich (raporty dostępne na stronie www.msw.gov.pl). 3. Regulacje międzynarodowe. 3.1. Obowiązująca ustawa z 2005 r. nawiązuje do regulacji prawa międzynarodowego. W świetle konwencja wiedeńskiej, ratyfikowanej przez Polskę w 1994 r., zwalczanie nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi wymaga utrzymania polityki narkotykowej prohibicji w skali światowej. Konwencja wiedeńska w art. 3 ust. 2 stanowi: „Z zastrzeżeniem postanowień swej konstytucji i podstawowych zasad swojego systemu prawnego, każda Strona podejmie środki niezbędne do tego, aby posiadanie, nabywanie lub uprawa środków odurzających lub substancji psychotropowych dla osobistego użytku, niezgodne z postanowieniami Konwencji z 1961 r., Konwencji z 1961 r. z późniejszymi zmianami lub Konwencji z 1971 r., zostały uznane zgodnie z jej ustawodawstwem, jeżeli zostały dokonane umyślnie, za przestępstwa podlegające karze”. Konwencje, o których mowa w cytowanym art. 3 ust. 2 konwencji wiedeńskiej to: Jednolita konwencja o środkach odurzających z 1961 r., sporządzona w Nowym Jorku dnia 30 marca 1961 r. (Dz. U. z 1966 r. Nr 45, poz. 277; dalej: jednolita konwencja z 1961 r.), ta sama konwencja zmieniona Protokołem zmieniającym Jednolitą konwencję o środkach odurzających z 1961 r., sporządzonym w Genewie dnia 25 marca 1972 r. (Dz. U. z 1996 r. Nr 35, poz. 149) oraz Konwencja o substancjach psychotropowych sporządzona w Wiedniu dnia 21 lutego 1971 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 31, poz. 180). Nota bene, w nawiązaniu do postanowień jednolitej konwencji z 1961 r. Międzynarodowe Biuro ds. Kontroli Narkotyków (International Narcotics Control Board – INCB), agenda ONZ z siedzibą w Wiedniu, przypomniała władzom Urugwaju (które w 2014 r. zezwoliły na konsumpcję, sprzedaż i uprawę marihuany), że legalizacja marihuany pozostaje w sprzeczności z tą konwencją (zob. T. Stylińska, Oswajanie marihuany, „Tygodnik «Rzeczpospolitej» Plus Minus” nr 55(1090) z 18-19 stycznia 2014 r., s. 3). W świetle przepisów konwencji ONZ legalizacja środków odurzających lub substancji psychotropowych, rozumiana jako dekryminalizacja ich podaży i udostępnienie ich w celach rekreacyjnych, jest niedopuszczalna, ale klauzula konwencyjna nie jest interpretowana w jednolity sposób, co znajduje odzwierciedlenie w różnych podejściach prawnych stosowanych przez kraje europejskie i inne (zob. K. Krajewski, Sens i bezsens prohibicji. Prawo karne wobec narkotyków i narkomanii, Kraków 2001, s. 356). 3.2. Przepisy unijne dotyczące zagadnień związanych z przeciwdziałaniem narkomanii kładą nacisk na zwalczanie handlu narkotykami. Art. 2 decyzji ramowej Rady Unii Europejskiej nr 2004/757/WSiSW z dnia 25 października 2004 r. ustanawiającej minimalne przepisy określające znamiona przestępstw i kar w dziedzinie nielegalnego handlu narkotykami (Dz. U. UE L 335 z 11.11.2004, s. 8; dalej: decyzja ramowa) obliguje wszystkie Państwa Członkowskie do podjęcia niezbędnych środków w celu zapewnienia karalności czynów popełnionych umyślnie i bez upoważnienia, a polegających m.in. na uprawie rośliny konopi (ust. 1 lit. b) oraz posiadaniu narkotyków dla prowadzenia działań wymienionych w ust. 1 lit. a decyzji ramowej, tj. działań zmierzających do produkcji narkotyków i wprowadzenia ich do obrotu (ust. 1 lit. c). Jednocześnie art. 2 ust. 2 przewiduje, że decyzja ramowa nie obejmuje czynów opisanych w ust. 1 (zatem polegających także na uprawie roślin konopi i posiadaniu narkotyków), „gdy ich autor realizuje je w celu konsumpcji własnej w sposób określony w prawie krajowym”. Artykuł 1 pkt 1 decyzji ramowej precyzuje, że termin „narkotyki” oznacza wszelkie substancje, o których mowa w konwencji wiedeńskiej. Należy wspomnieć, że w toku prac znajduje się wniosek dotyczący dyrektywy zmieniającej decyzję ramową Rady nr 2004/757/WSiSW z dnia 25 października 2004 r., który ma na celu rozszerzenie zakresu decyzji ramowej, tak aby obejmowała ona także najbardziej szkodliwe nowe substancje psychoaktywne, które stwarzają poważne zagrożenia. Z jednej strony, przedstawione regulacje wykazują restrykcyjne i represyjne podejście w kwestii posiadania narkotyków (tak konwencje ONZ), a próby elastycznej wykładni postanowień tych konwencji spotykają się z negatywną oceną (reakcja INCB na decyzję Urugwaju o legalizacji marihuany). Z drugiej strony, na gruncie regulacji unijnej, nacisk położony został na zwalczanie nielegalnego handlu narkotykami; dyrektywa ramowa nie ma zastosowania, gdy uprawa roślin konopi (posiadanie narkotyków) służy konsumpcji własnej. To nie wyklucza jednak kryminalizacji tych zachowań na gruncie prawa krajowego. 4. Polska na tle innych państw. 4.1. Rozwiązania prawne wobec konsumentów narkotyków są w państwach europejskich różnorodne. Niektóre wycofują prawo karne z tego obszaru (np. Hiszpania), w innych istnieje możliwość odstąpienia w określonych warunkach od karania (faktyczna depenalizacja po stronie popytu w Holandii); alternatywa środków terapeutycznych w Niemczech (zob. J. Sobeyko, P. Bejnarowicz, Prawo wobec narkotyków i narkomanii. Polska na tle innych państw europejskich, „Infos” nr 14(106) z 30 czerwca 2011 r.). W podsumowaniu przytoczonej informacji podkreślono, że nowelizacja z 2011 r. (dodanie art. 62a u.p.n.), wprowadzająca elementy oportunizmu wobec ścigania użytkowników narkotyków, jest słuszna. Elementy oportunizmu powinny pozwolić organom ścigania na koncentrowanie się na ściganiu „faktycznych przestępstw”. W istocie zmiana ta oznacza depenalizację określonych zachowań (rozumianą jako niestosowanie środków prawnokarnych wobec sprawców czynów karalnych). W Europejskim raporcie narkotykowym. Tendencje i osiągnięcia. 2013, przygotowanym przez EMCDDA (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction; Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii) zasygnalizowano, że dane zgromadzone w 2009 r. wskazują, iż „niektóre kraje Europy Środkowej i Wschodniej, takie jak Bułgaria, Polska, Rumunia, Słowacja i Chorwacja, są bardziej skłonne do wydawania wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności w zawieszeniu” (raport dostępny na stronie Centrum Informacji o Narkotykach i Narkomanii: www.cinn.gov.pl). W najnowszym raporcie EMCDDA (Europejski Raport Narkotykowy. Tendencje i osiągnięcia. 2014), stwierdza się, że w większości krajów europejskich posiadanie narkotyków na własny użytek – i niekiedy ich używanie – jest przestępstwem, które może podlegać karze pozbawienia wolności. W wielu europejskich krajach kara pozbawienia wolności jest jednak rzadko stosowana, a począwszy mniej więcej od 2000 r. w całej Europie mamy do czynienia z powszechną tendencją do ograniczania możliwości skazywania na karę pozbawienia wolności za przestępstwa związanie z użytkiem własnym. Niektóre kraje całkowicie zrezygnowały z kary pozbawienia wolności, a inne poszły jeszcze dalej i posiadanie narkotyków na własny użytek traktują jedynie jako wykroczenie podlegające np. karze grzywny (s. 68). W raporcie Rzecznika Praw Osób Uzależnionych 2010/2011 (instytucja Rzecznika Praw Osób Uzależnionych została powołana przez stowarzyszenie JUMP ‘93 oraz Polską Sieć ds. Polityki Narkotykowej), wskazano, że obecnie „w Polsce obowiązuje jedna z najsurowszych na skalę europejską regulacji prawnych związanych z polityką przeciwdziałania narkomanii – bardziej surowe prawo narkotykowe w Europie obowiązuje tylko na Białorusi, w Chorwacji i Szwecji. Ukształtowanie tak restrykcyjnego prawa narkotykowego doprowadziło w efekcie do konfliktu z obywatelskimi prawami gwarantowanymi Konstytucją RP”. W raporcie Rzecznika Praw Osób Uzależnionych 2012/2013, zasygnalizowano, że kryminalizacja posiadania narkotyków skutkuje wymierzaniem ostrza represji głównie w użytkowników narkotyków, nie służy zaś zmniejszeniu rozmiarów zjawiska poważnej przestępczości narkotykowej czy popytu na zakazane prawem substancje. Dla odwrócenia tej relacji potrzebna jest nie tylko dekryminalizacja posiadania nieznacznych ilości narkotyków przeznaczonych na użytek własny, ale także wprowadzenie opartych na dowodach naukowych, rzetelnych i ogólnokrajowych zajęć profilaktycznych w szkołach na temat wszystkich substancji psychoaktywnych (zob. A. Sieniawska, Raport Rzecznika Praw Osób Uzależnionych 2012/1013. Część prawna, Warszawa 2013; www.politykanarkotykowa.pl). 4.2. W Polsce ukazał się także raport poświęcony zmianom w polityce antynarkotykowej, jakie mają miejsce w poszczególnych państwach świata w ciągu ostatnich 10 lat. Autorem raportu, zatytułowanego „Cicha rewolucja: dekryminalizacja posiadania narkotyków na świecie”, jest brytyjska organizacja pozarządowa Release (raport dostępny na stronie: www.politykanarkotykowa.pl). We wstępie do raportu Release zwrócono uwagę, że większość krajów odchodzi od restrykcyjnego karania, koncentrując się na redukcji szkód oraz na zdrowiu publicznym. Pomimo różnorodności stosowanych rozwiązań, tym, co łączy wiele krajów na świecie, jest rezygnacja z surowego karania i dążenie do dekryminalizacji posiadania niewielkich ilości narkotyków na własny użytek. Trend prowadzący do dekryminalizacji jest niezależny od kontynentu czy sytuacji ekonomicznej danego państwa. Poszczególne modele dekryminalizacji różnią się między sobą: niektóre kraje wprowadzają tabele wartości granicznych narkotyków, definiujące wypadki, w których możliwe jest odstąpienie od karania; inne pozostawiają decyzję w gestii policji bądź sądu. Różne są też konsekwencje zatrzymania z niewielką ilością narkotyków. Zdarza się, że osoba posiadająca narkotyki nie ponosi żadnej kary, czasem zaś musi zapłacić grzywnę bądź odbyć prace społeczne. Z raportu wynika, że kroki w stronę dekryminalizacji poczyniły nie tylko Holandia, Portugalia, Urugwaj, stany Kolorado i Waszyngton w USA, ale także takie kraje jak Paragwaj, Belgia, Czechy, Brazylia czy Estonia. W 1974 r. Sąd Najwyższy w Hiszpanii orzekł, że używanie oraz posiadanie narkotyków nie są przestępstwami kryminalnymi. W 1992 r. hiszpańskie ustawodawstwo po raz pierwszy przewidziało kary administracyjne za spożycie i posiadanie narkotyków. W 1994 r. Federalny Trybunał Konstytucyjny (dalej: FTK) uznał karanie osób posiadających niewielkie ilości marihuany za niekonstytucyjne (zob. s. 10 raportu). Zawarta w raporcie ogólna informacja dotycząca wyroku FTK wymaga uzupełnienia. Chodzi tu o wyrok FTK z 9 marca 1994 r. (BVerfGE 90, 145). FTK uznał w istocie, że sankcje karne za niedozwolone nabywanie i nielegalne posiadanie produktów z konopi indyjskich są dopuszczalne w świetle konstytucyjnej zasady proporcjonalności. Wystarczającym rozwiązaniem jest to, które pozwala organom ścigania – w indywidualnych wypadkach – na uchylenie kary lub odstąpienie od ścigania w sytuacjach, gdy skazanie byłoby niesprawiedliwe z uwagi na niski stopień zawinienia. 5. Ratio legis kryminalizacji – wnioski. 5.1. Przedstawiony proces kształtowania regulacji w obszarze polityki antynarkotykowej obrazuje, jak rozbieżne są stanowiska w kwestii kryminalizacji posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych, zwłaszcza gdy posiadanie dotyczy marihuany „w nieznacznej ilości na własny użytek”. Podkreślić przy tym należy, że przedmiotem niniejszego postępowania nie jest ocena zasadności kryminalizacji posiadania „nieznacznej ilości” konopi. W kompetencji Trybunału Konstytucyjnego nie leży ustalenie, jakie rozwiązania prawne stanowią najbardziej efektywny instrument zwalczania negatywnych następstw posiadania i uprawy konopi. Debata parlamentarna, przeprowadzane analizy i przedstawiane opinie prawne dowodzą, że problem dekryminalizacji czy depenalizacji posiadania narkotyków rozważany jest zarówno w aspekcie polityki karnej, jak i społeczno-zdrowotnej czy finansowej. Zwolennicy kryminalizacji dowodzą, że karalność posiadania stanowi nie tylko przesłankę efektywnego zwalczania podaży tych środków, ale także instrument efektywnego zmniejszenia popytu na narkotyki. Przeciwnicy zwracają uwagę, że kryminalizacja posiadania prowadzi de facto do kryminalizacji samego używania, a to pociąga negatywne konsekwencje dla użytkowników i osób uzależnionych, które wymagają przede wszystkim pomocy i leczenia, a nie represjonowania (zob. K. Krajewski, Przestępstwo posiadania narkotyków w świetle badań aktowych, „Państwo i Prawo” nr 9/2008, s. 31). Następujące po sobie uregulowania wskazują, że polskie ustawodawstwo antynarkotykowe ewoluowało od profilaktyczno-leczniczego podejścia do zjawiska narkomanii, przez podejście permisywno-lecznicze, do podejścia prohibicyjnego (uzupełnionego art. 62a u.p.n.). Słusznie zauważono w piśmiennictwie, że tolerancyjny charakter ustawy z 1985 r. wynikał m.in. ze stosunkowo niskiego zagrożenia nielegalnym obrotem narkotykami w porównaniu z sytuacją, jaka w latach osiemdziesiątych XX w. miała miejsce w Europie Zachodniej. Zmiany społeczno-gospodarcze po 1989 r., a w tym intensywny rozwój przestępczości narkotykowej, oraz ratyfikacja konwencji wiedeńskiej, że już w ustawie z 1997 r. nielegalne posiadanie środków odurzających i substancji psychotropowych objęto zakresem oddziaływania prawa karnego (zob. T. Srogosz, op. cit., s. 426). Tendencja ta znalazła odzwierciedlenie także w ustawie z 2005 r., chociaż należy pamiętać o wprowadzeniu w 2011 r. instytucji będącej wyrazem oportunizmu ścigania (art. 62a u.p.n.). W National Report 2013, Poland: new developments, trends and in-depth information on selected issues wskazano, że w dalszym ciągu należy promować przewidziane w nowelizacji z 2011 r. rozwiązania prawne dotyczące umorzeń postępowań przez prokuratorów i sądy (zob. A. Malczewski, A. Misiurek, B. Bukowska, D. Chojecki, P. Jabłoński, M. Kidawa, M. Niedźwiedzka-Stadnik, A. Poleganow, A. Radomska, M. Rosińska, K. Sollich, E. Stawecka, M. Struzik, A. Strzelecka, M. Walichnowska, (2013), National Report 2013, Poland: new developments, trends and in-depth information on selected issues, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii – raport przedstawia wyniki monitorowania realizacji Krajowego Programu w 2012 r., Warszawa 2013, s. 8). 5.2. Dotychczasowe ustalenia pozwalają wysnuć wniosek, że kryminalizacja – na gruncie prawa polskiego – posiadania (uprawy) konopi ma dwa zasadnicze powody. Po pierwsze, o kryminalizacji posiadania narkotyków (w tym marihuany) przesądziły szeroko rozumiane względy zdrowotne. Z Europejskiego raportu narkotykowego 2013 wynika, że konopie indyjskie to narkotyk, który jest drugą najczęściej zgłaszaną substancją w wypadku osób rozpoczynających specjalistyczne leczenie uzależnienia od narkotyków. Do skutków zdrowotnych zaliczyć można problemy z układem oddechowym, zaburzenia zdrowia psychicznego oraz uzależnienie (s. 12, www.cinn.gov.pl). Ponadto, w przeciwieństwie do alkoholu i tytoniu, używanie marihuany rodzi uzasadnione ryzyko sięgnięcia w nieodległej perspektywie po środki silniejsze (narkotyki twarde), co określa się mianem eskalacji używania narkotyków i substancji psychoaktywnych. Po drugie, nie bez znaczenia pozostaje sposób postrzegania problemu narkomanii w Polsce. Definiowanie problemu narkomanii z perspektywy potrzeb zwalczania podaży i nieodłącznej takiemu podejściu absolutyzacji represji, stało się podstawowym wyznacznikiem polskiego ustawodawstwa po 2000 r. i ustawa z 2005 r. niewiele tu zmieniła (zob. K. Krajewski, Prawo a zmieniający się obraz zjawiska narkomanii, „Serwis Informacyjny Narkomania” nr 4(64)/2013, s. 29; www.narkomania.org.pl). W najnowszym raporcie EMCDDA Tendencje i osiągnięcia. 2014 zwrócono uwagę, że dane dotyczące postaw społecznych w Unii Europejskiej wskazują, iż konopie indyjskie są narkotykiem, wobec którego opinia publiczna jest najbardziej podzielona. Przyczynia się to do ożywionej debaty publicznej, którą podsycają ostatnio zmiany w sposobie kontrolowania dostępności i używania konopi indyjskich w innych krajach, zwłaszcza zmiany w przepisach obowiązujących w niektórych rejonach Stanów Zjednoczonych i Ameryki Łacińskiej. W Europie, w przeciwieństwie do innych części świata, ogólny wskaźnik używania konopi indyjskich wydaje się stabilny lub nawet spada, zwłaszcza wśród osób młodszych. Ten obraz nie jest jednak jednorodny. 6. Prawo do prywatności. Zasadnicza argumentacja skarżącego skupia się na zarzucie naruszenia prawa do prywatności. 6.1. Art. 47 Konstytucji określa prawo każdego do ochrony życia prywatnego i rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. To znaczy, że państwo z jednej strony zobowiązuje się do nieingerowania w konstytucyjnie określony zakres życia jednostki, a z drugiej strony zapewnia jej w tym zakresie stosowną ochronę (zob. wyrok TK z 2 kwietnia 2001 r., sygn. SK 10/00, OTK ZU nr 3/2001, poz. 52). Prywatność, rozumiana jako prawo „do życia własnym życiem, układanym według własnej woli z ograniczeniem do niezbędnego minimum wszelkiej ingerencji zewnętrznej”, odnosi się między innymi do życia osobistego (a więc także zdrowia jednostki) i bywa nazywana „prawem do pozostawienia w spokoju” (zob. B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2009, s. 246). Konstytucja, mówiąc o prawie do ochrony życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz decydowania o swoim życiu osobistym, ustanawia zakaz ingerencji państwa w życie prywatne jednostki, ale nakłada też na państwo obowiązki pozytywne. W wyroku z 11 października 2011 r., sygn. K 16/10, OTK ZU nr 8/A/2011, poz. 80, Trybunał Konstytucyjny, przypomniał, że ochrona prawa do prywatności i do decydowania o sobie samym nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniom, jeżeli przemawia za tym inna norma, zasada lub wartość konstytucyjna, a stopień tego ograniczenia pozostaje w odpowiedniej proporcji do rangi interesu, któremu ograniczenie ma służyć (TK nawiązał do orzeczenia z 24 czerwca 1997 r., sygn. K 21/96, OTK ZU nr 2/1997, poz. 23 i powołanego tam orzecznictwa oraz do literatury, a w szczególności: A. Kopff, Koncepcja prawa do intymności i do prywatności życia osobistego. Zagadnienia konstrukcyjne, „Studia Cywilistyczne”, t. XX/1972, W. Sokolewicz, Prawo do prywatności, [w:] Prawa człowieka w Stanach Zjednoczonych, Warszawa 1985, s. 252). Ramy dopuszczalnych ograniczeń prawa do prywatności określa wyrażona w art. 31 ust. 3 Konstytucji zasada proporcjonalności. Przepis ten wyznacza także formalne warunki ewentualnej ingerencji ustawodawcy i jej maksymalny, dozwolony zasięg (zob. wyrok TK z 2 kwietnia 2001 r., sygn. SK 10/00). W wyroku z 5 marca 2013 r., sygn. U 2/11, OTK ZU nr 3/A/2013, poz. 24, Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na doniosłość prawa do prywatności w systemie konstytucyjnej ochrony praw i wolności; prawo to jest – zgodnie z art. 233 ust. 1 Konstytucji – nienaruszalne nawet w sytuacji wprowadzenia stanu wyjątkowego czy wojennego. „To znaczy, że nawet warunki tak wyjątkowe i ekstremalne nie zezwalają ustawodawcy na złagodzenie przesłanek, przy spełnieniu których można wkroczyć w sferę życia prywatnego, nie narażając się na zarzut niekonstytucyjnej arbitralności. Bezsprzecznie zatem normy ograniczające te prawa i wolności winny być uregulowane na poziomie ustawowym, zwłaszcza w realiach postępowania karnego, które ściśle wiąże się z najgłębszą ingerencją ustawodawcy w konstytucyjne prawa i wolności obywatelskie”. Trybunał podkreślił ponadto, że poszanowanie prywatności jest ściśle powiązane z konstytucyjnym nakazem ochrony godności ludzkiej (art. 30 Konstytucji). Zachowanie przez człowieka godności wymaga poszanowania jego sfery czysto osobistej. Sfera prywatna jest zbudowana z różnych kręgów w mniejszym lub większym stopniu otwartych (prawnie) na oddziaływanie zewnętrzne i konstytucyjna aprobata dla władczego wkroczenia przez władzę nie jest jednakowa (por. wyrok TK z 12 grudnia 2005 r., sygn. K 32/04, OTK ZU nr 11/A/2005, poz. 132). W sferze życia osobistego jednostki mieści się również prawo do decydowania o ochronie własnego życia i zdrowia (zob. wyrok TK z 9 lipca 2009 r., sygn. SK 48/05, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 108 i wyrok z 26 lutego 2014 r., sygn. K 22/10, OTK ZU nr 2/A/2014, poz. 15). 6.2. Konstytucja wyraża prawo do prywatności nie tylko w art. 47. Elementy tego prawa sformułowane zostały też w art. 48-51 Konstytucji. Złożony przedmiot ochrony sprawia, że w zakres prawa do prywatności wchodzą różne uprawnienia jednostki i korespondujące z nimi różne obowiązki władz publicznych. Ze względu na treść zaskarżonych przepisów oraz charakter stawianych zarzutów, w niniejszej sprawie prawnie relewantne jest prawo skarżącego do decydowania o swoim życiu osobistym i o własnym postępowaniu, a także prawo do decydowania o ochronie własnego życia i zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że sformułowany w art. 63 ust. 1 u.p.n. zakaz uprawy konopi oraz sformułowany w art. 62 ust. 1 u.p.n. zakaz posiadania środków odurzających stanowią ograniczenie wskazanych wyżej uprawnień. W szczególności ograniczeniu podlega szeroko rozumiane prawo jednostki do decydowania o swoim życiu osobistym. Aby ocenić konstytucyjność tych ograniczeń, konieczne było ustalenie, czy są one dopuszczalne w świetle warunków wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. W szczególności należało ustalić, czy wskazane w art. 31 ust. 3 zasady konstytucyjne usprawiedliwiają taką ingerencję oraz czy jest ona ingerencją proporcjonalną. Trybunał Konstytucyjny zaznacza przy tym, że dokonał oceny proporcjonalności tych rozwiązań, które znalazły zastosowanie w sprawie skarżącego (sąd ustalił, że w sytuacji skarżącego w szczególności nie może znaleźć zastosowania art. 62a u.p.n.). Chociaż szereg argumentów skarżącego odnosi się do kwestii kryminalizacji posiadania konopi „w niewielkich ilościach”, to zważywszy na tło sprawy będącej kanwą skargi konstytucyjnej, problem ten nie stanowił przedmiotu postępowania w sprawie skarżącego. 7. Ustawowy sposób ograniczenia prywatności. 7.1. Ustawowe uzasadnienie penalizacji. Jak wynika z uzasadnienia rządowego projektu ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (druk sejmowy nr 4024/IV kadencja), podstawowym powodem opracowania projektu ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii jest konieczność dostosowania prawa krajowego do prawodawstwa Unii Europejskiej, w tym transpozycji dyrektyw wspólnotowych, których termin wprowadzenia do polskiego porządku prawnego minął w dniu wstąpienia Polski do Unii. Zakres zmian regulacji prawnych wymaganych przez Unię Europejską i wprowadzonych w projekcie, a także zmian zaproponowanych przez Radę ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, resorty, instytucje i stowarzyszenia, których dotyczy ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, był tak obszerny, że zdecydowano o napisaniu projektu nowej ustawy zamiast uprzednio planowanej nowelizacji ustawy z 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii. Zrekonstruowanie, na podstawie materiałów legislacyjnych, powodów penalizacji czynów określonych w art. 62 i art. 63 u.p.n., bez względu na rodzaj i ilość narkotyku, nastręcza trudności. W istocie projektodawca (rząd) wykorzystał rozwiązania przewidziane w ustawie z 1997 r., które uzasadniano koniecznością dostosowania polskich regulacji do postanowień konwencji wiedeńskiej. Jednocześnie projektodawca zmierzał do ich częściowej liberalizacji. Jak zaznaczono wcześniej (zob. pkt 2.2 w części III niniejszego uzasadnienia) projektodawca postulował możliwość odstąpienia przez sąd od wymierzenia kary za posiadanie „na własny użytek” środków odurzających i substancji psychotropowych „w ilości nieznacznej” (art. 63 ust. 3 projektu, druk sejmowy nr 4024/IV kadencja). Propozycja ta została odrzucona przez Sejm. Przeważył pogląd, że przyjęcie takiego rozwiązania jest „niebezpieczne”, że „jest niekorzystne i może doprowadzić do rozwoju patologicznego zjawiska” (Sprawozdanie Stenograficzne ze 107. posiedzenia Sejmu 6 lipca 2005 r., s. 223). Ostatecznie Sejm uznał, że penalizacja posiadania każdej ilości narkotyku (bez względu na jego rodzaj) jest odpowiednim środkiem realizacji zadań przewidzianych w ustawie, która wyznacza ogólne ramy działalności państwa w celu przeciwdziałania narkomanii, określając m.in. zasady i tryb postępowania w tym zakresie. Pojęcie „narkomanii” definiuje art. 4 pkt 11 u.p.n. – jest to „stałe lub okresowe używanie w celach innych niż medyczne środków odurzających lub substancji psychotropowych albo środków zastępczych, w wyniku czego może powstać lub powstało uzależnienie od nich”. Narkomania w ujęciu ustawowym obejmuje więc nie tylko zjawisko polegające na stałym lub okresowym używaniu (w celach innych niż medyczne) określonych środków i substancji skutkującym uzależnieniem, ale również możliwość takiego uzależnienia. Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.n.: „Przeciwdziałanie narkomanii realizuje się przez odpowiednie kształtowanie polityki społecznej, gospodarczej, oświatowo-wychowawczej i zdrowotnej, a w szczególności: 1) działalność wychowawczą, edukacyjną, informacyjną i zapobiegawczą; 2) leczenie, rehabilitację i reintegrację osób uzależnionych; 3) ograniczanie szkód zdrowotnych i społecznych; 4) nadzór nad substancjami, których używanie może prowadzić do narkomanii; 5) zwalczanie niedozwolonego obrotu, wytwarzania, przetwarzania, przerobu i posiadania substancji, których używanie może prowadzić do narkomanii; 6) nadzór nad uprawami roślin zawierających substancje, których używanie może prowadzić do narkomanii”. W rozumieniu u.p.n., uzależnienie od środków odurzających lub substancji psychotropowych oznacza „zespół zjawisk psychicznych lub somatycznych wynikających z działania środków odurzających lub substancji psychotropowych na organizm ludzki, charakteryzujący się zmianą zachowania lub innymi reakcjami psychofizycznymi i koniecznością używania stale lub okresowo tych środków lub substancji w celu doznania ich wpływu na psychikę lub dla uniknięcia następstw wywołanych ich brakiem” (art. 4 pkt 29 u.p.n.). Z kolei używanie szkodliwe to „używanie substancji psychoaktywnej powodujące szkody somatyczne lub psychiczne, włączając upośledzenie sądzenia lub dysfunkcyjne zachowanie, które może prowadzić do niesprawności lub mieć niepożądane następstwa dla związków z innymi ludźmi” (art. 4 pkt 30 u.p.n.). W założeniu ustawodawcy, penalizacja posiadania środków odurzających i substancji psychotropowych (podobnie jak penalizacja uprawiania konopi) ma przyczynić się do zmniejszenia skali uzależnień i szkodliwego używania środków odurzających lub substancji psychotropowych (taki wniosek można wysnuć na podstawie uzasadnienia projektu nowelizacji z 2011 r.). W uzasadnieniu nowelizacji z 2011 r. (wprowadzającej art. 62a u.p.n.) argumentowano, że w wyniku przeprowadzenia badań i analiz danych statystycznych gromadzonych przez Wydział Statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości, dotyczących funkcjonowania ustawy z 2005 r. sformułowany został wniosek, że założenia legislacyjne tej ustawy w zakresie ograniczenia konsumpcji narkotyków w Polsce nie zostały zrealizowane, a ponadto doprowadziły do powstania dwóch niekorzystnych zjawisk społeczno-prawnych: po pierwsze, udaremniły organom ścigania penetrację środowiska osób zajmujących się wprowadzaniem do obrotu substancji odurzających; po drugie, „wykreowały” nową kategorię przestępców, jakimi stały się osoby uzależnione i używające nielegalne substancje psychoaktywne. W świetle polskiego prawa są to osoby chore, a uzależnienie od substancji psychoaktywnych – podobnie jak uzależnienie od alkoholu – jest jednostką chorobową (zob. uzasadnienie projektu, druk sejmowy nr 3420/VI kadencja). 7.2. Analiza zaskarżonych przepisów. 7.2.1. Zgodnie z art. 62 ust. 1: „Kto, wbrew przepisom ustawy, posiada środki odurzające lub substancje psychotropowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”. W art. 62 ust. 1 określono typ podstawowy przestępstwa, w art. 62 ust. 2 – typ kwalifikowany, a w art. 62 ust. 3 – typ uprzywilejowany. Przestępstwo określone w art. 62 u.p.n. stanowi występek. Działanie przestępcze, o którym stanowi art. 62 ust. 1 u.p.n., polega na niezgodnym z ustawą posiadaniu środków odurzających lub substancji psychotropowych, tj. środków i substancji wymienionych w załącznikach do ustawy z 2005 r. Czynność sprawcza określona w art. 62 u.p.n. jest realizowana „wbrew przepisom ustawy”, jeżeli pozostaje w sprzeczności z dozwolonym posiadaniem środków odurzających lub substancji psychotropowych. Należy też wskazać, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, iż środki odurzające lub substancje psychotropowe, o których mowa w art. 62 u.p.n., muszą spełniać nie tylko kryterium przynależności grupowej do związków wymienionych w załącznikach do u.p.n., ale również kryterium ilościowe umożliwiające co najmniej jednorazowe użycie w celu osiągnięcia efektu odurzenia lub innego, charakterystycznego dla działania substancji psychotropowej. Będą to zatem na ogół ilości zbliżone do minimalnych występujących w nielegalnym obrocie handlowym. To ostatnie kryterium musi jednak zawsze być weryfikowane w odniesieniu do konkretnego zdarzenia będącego przedmiotem rozpoznania, jak choćby wiek osoby nabywającej ten narkotyk. Sąd Najwyższy podkreślił przy tym, że cel rozwiązania przewidzianego w art. 62 u.p.n. został jednoznacznie określony w tytule omawianej ustawy i jest nim przeciwdziałanie narkomanii (zob. wyrok SN z 16 kwietnia 2009 r., sygn. akt IV KK 418/08, OSNKW nr 7/2009, poz. 53 oraz postanowienia SN z 28 października 2009 r., sygn. akt I KZP 22/09, Lex nr 522857 i z 20 stycznia 2010 r., sygn. akt II KK 304/09, Lex nr 843159). W wykładni art. 62 u.p.n., dokonywanej przez sądy powszechne i Sąd Najwyższy, zarysowały się pewne rozbieżności. Powstała wątpliwość, czy jest posiadaniem (karalnym) dysponowanie środkiem w czasie jego używany (zażywania). W uchwale z 27 stycznia 2011 r., sygn. akt I KZP 24/10, Sąd Najwyższy stwierdził: „Posiadaniem środka odurzającego lub substancji psychotropowej w rozumieniu art. 62 u.p.n. jest każde władanie takim środkiem lub substancją, a więc także związane z jego użyciem lub zamiarem użycia” (zob. OSNKW nr 1/2011, poz. 2 oraz liczne glosy: Lex nr 686664). Z punktu widzenia dyspozycji art. 62 ust. 1 u.p.n. nie ma zatem znaczenia fakt, że część z posiadanych narkotyków została zużyta na własne potrzeby, „ponieważ karalne jest każde władanie takim środkiem, bez względu na cel dla jakiego miałby być on przeznaczony, a więc także związane z jego użyciem lub zamiarem użycia” (postanowienie SN z 27 marca 2013 r., sygn. akt III KK 423/12, Lex nr 1317943). 7.2.2. Na marginesie należy wspomnieć, że zasadnicze kontrowersje wzbudzał art. 62 ust. 2 u.p.n., przewidujący zaostrzoną odpowiedzialność za posiadanie „znacznej ilości” środków odurzających lub substancji psychotropowych. W wyroku z 14 lutego 2012 r., sygn. P 20/10 (OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 15), Trybunał orzekł, że art. 62 ust. 2 oraz art. 56 ust. 3 u.g.n., w zakresie użytego znamienia „znacznej ilości” wymienionych w nich substancji, są zgodne z art. 42 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Trybunał nie oceniał wówczas trafności rozwiązań przyjętych w zaskarżonych przepisach u.p.n., zwrócił jednak uwagę, że jednostki redakcyjne, w których są zawarte, wprowadzają określoną gradację – odmiany czynu zabronionego. Oprócz typu podstawowego przestępstwa, którym jest samo posiadanie lub wprowadzanie do obrotu środków odurzających albo substancji psychotropowych zakładają również typ uprzywilejowany (określenie wypadku mniejszej wagi – art. 56 ust. 2 i art. 62 ust. 3 u.p.n.) oraz typ kwalifikowany (określenie „znaczna ilość” – art. 56 ust. 3 i art. 62 ust. 2 u.p.n.). Takie sformułowanie jest zamierzonym przez ustawodawcę narzędziem zróżnicowania postaci przestępstwa i jednocześnie uelastycznienia przepisu przez wprowadzenie pojęcia o charakterze ocennym. Ponadto Trybunał zwrócił uwagę, że niedozwolone posiadanie narkotyków oraz obrót nimi są karalne, niezależnie od ich ilości, na co wskazują art. 56 ust. 1 i art. 62 ust. 1 u.p.n. oraz art. 3 konwencji wiedeńskiej. Stan świadomości społecznej jest w tym zakresie zbieżny ze stanem prawnym, co wyklucza obawę, że osoba fizyczna, która jest „konsumentem” lub dystrybutorem narkotyków, może mieć wątpliwości co do tego, czy w ogóle będzie podlegać odpowiedzialności karnej bądź jej uniknie. Trybunał stwierdził przy tym, że: „Cel kwestionowanych przepisów jest w ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii sformułowany jasno, jest niezmienny od lat (niezależnie od zmiany aktów prawnych) i jest społecznie akceptowany”. 7.2.3. Art. 63 ust. 1 u.p.n. penalizuje czyn polegający na uprawie maku, z wyjątkiem maku niskomorfinowego, konopi, z wyjątkiem konopi włóknistych, lub krzewu koki. Sprawca tego czynu podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech. Odpowiedzialność karną za uprawę wbrew przepisom ustawy maku niskomorfinowego lub konopi włóknistych przewiduje art. 65 u.p.n. (kara grzywny). Uprawa roślin to całokształt zabiegów w produkcji roślinnej, obejmujących siew, sadzenie, pielęgnowanie do momentu zbioru. Uprawa, o której mowa w komentowanym przepisie, obejmuje każdą uprawę maku (z wyjątkiem maku niskomorfinowego) lub konopi (z wyjątkiem konopi włóknistych) bez względu na powierzchnię (zob. art. 4 pkt 28 u.p.n.). Pominięcie w art. 63 u.p.n. kryterium powierzchni uprawy prowadzi do wniosku, iż przepis dotyczy zarówno uprawy na większej powierzchni, jak i uprawy domowej na kilkudziesięciu centymetrach kwadratowych. Sprawca wypełnia znamiona przestępstwa również wtedy, gdy uprawia jedną sadzonkę w doniczce, wówczas jednak należy rozważyć, czy jego zachowanie, z uwzględnieniem okoliczności konkretnego wypadku, stanowi przestępstwo z punktu widzenia społecznej szkodliwości (zob. K. Łucarz, A. Muszyńska, komentarz do art. 63, [w:] Ustawa o przeciwdziałaniu…, Lex nr 32622). 7.2.4. W każdym wypadku posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych (art. 62 ust. 1-3 u.p.n.) przewidziana jest możliwość orzeczenia kary pozbawienia wolności – maksymalnie do 10 lat. Jedynie w wypadku „mniejszej wagi” (art. 62 ust. 3 u.p.n.) przewidziano możliwość wymierzenia grzywny, kary ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Oprócz wymienionych sankcji u.p.n. przewiduje także sankcje o charakterze ekonomicznym. Oceny art. 62 ust. 1 u.p.n. nie można jednak dokonywać z pominięciem innych uregulowań u.p.n. Po pierwsze, zgodnie z art. 62 ust. 3 u.p.n. w wypadku mniejszej wagi czynu polegającego na posiadaniu środków odurzających lub substancji psychotropowych sąd może wymierzyć grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności (do roku). Należy też zwrócić uwagę na art. 62a u.p.n., dodany na mocy nowelizacji z 2011 r. Wskazany przepis daje zarówno prokuratorowi, jak i sądowi możliwość umarzania postępowania karnego wobec sprawców posiadających nieznaczne ilości środków odurzających przeznaczonych na własny użytek, jeżeli orzeczenie wobec sprawcy kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu, a także stopień jego społecznej szkodliwości (zob. P. Gensikowski, Procesowe aspekty stosowania instytucji przewidzianej w art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, „Prokuratura i Prawo” nr 7-8/2013, s. 220-236). Chodzi o takie sytuacje, w których nie ma mowy o znikomym stopniu społecznej szkodliwości, gdyż w takiej sytuacji czyn nie stanowiłby w ogóle przestępstwa. Inaczej mówiąc, przepis ten będzie miał zastosowanie w sytuacjach, gdy stopień społecznej szkodliwości jest wyższy niż znikomy, ale nie przybiera takiego natężenia, które wykluczałoby przyjęcie, że wymierzenie sprawcy kary uznać można za niecelowe. W uzasadnieniu rządowego projektu nowelizacji z 2011 r. podkreślono, że intencją proponowanych przepisów jest przede wszystkim umożliwienie odstępowania w określonych sytuacjach od ścigania pewnych kategorii drobnych przestępstw związanych z konsumpcją narkotyków, w stosunku do których realizacja represji karnej zdaje się nie przynosić żadnych pozytywnych efektów. Nie służy bowiem ani znaczącej redukcji rozmiarów nielegalnej podaży środków odurzających lub substancji psychotropowych, ani nie wywiera żadnych pożądanych efektów w zakresie redukcji popytu na nie (szczególnie w sytuacji, gdy dzisiaj represji karnej wobec takich sprawców prawie nigdy nie towarzyszy stosowanie odpowiednich środków edukacyjnych, leczniczych itp.). Równocześnie represja ta może przez stygmatyzację takich sprawców wyrządzać wręcz poważne szkody i początkować proces ich dalszego wykolejenia społecznego, lub proces ten pogłębiać. Penalizacja posiadania środków odurzających – wbrew założeniom – stała się zatem narzędziem kryminalizacji używania, a nie przeciwdziałania narkomanii. Wprowadzenie zatem zmian w tym obszarze prawa stało się naturalną koniecznością (zob. druk sejmowy nr 3420/VI kadencja, s. 14-15). Ministerstwo Sprawiedliwości rozpoczęło w 2012 r. wstępną ewaluację wyników nowelizacji z 2011 r., która dotyczyła bardziej liberalnego podejścia do spraw o posiadanie narkotyków. Z najnowszych danych wynika, że nieco ponad rok od wejścia w życie art. 62a u.p.n. prokuratorzy umorzyli 2145 postępowań (zob. National Report 2013 Poland, s. 8). Należy również zwrócić uwagę na art. 72 i art. 73 u.p.n., które regulują stosowanie odpowiednich środków, w myśl zasady „leczyć zamiast karać”. Przepisy te umożliwiają warunkowe zawieszenie postępowania, „jeżeli osoba uzależniona lub używająca szkodliwie substancji psychoaktywnej, której zarzucono popełnienie przestępstwa pozostającego w związku z używaniem środka odurzającego lub substancji psychotropowej, zagrożonego karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, podda się leczeniu, rehabilitacji lub udziałowi w programie edukacyjno-profilaktycznym prowadzonym przez zakład opieki zdrowotnej lub inny podmiot działający w ochronie zdrowia”. Przepis art. 72 u.p.n. stosuje się odpowiednio w postępowaniu sądowym do chwili zamknięcia przewodu sądowego. Nie można też zapominać, że ocena odnosząca się do winy sprawcy, okoliczności wpływających na wymiar kary oraz jej indywidualizację i proporcjonalności do rangi przestępstwa są oddane wyłącznie niezawisłej decyzji sędziów. Trafność osądzenia sprawcy zależy nie tylko od trafności ustaleń faktycznych i prawidłowości subsumcji prawnej, ale również od sprawiedliwego oznaczenia kary, jej słuszności i celowości dla osiągnięcia zamierzonych skutków postępowania. 7.3. Sposób ograniczenia prawa do prywatności. 7.3.1. Zdaniem skarżącego, art. 62 ust. 1 oraz art. 63 ust. 1 u.p.n. są niezgodne z art. 31 ust. 3 w związku z art. 47 Konstytucji, gdyż sankcjonowane zakazy uprawy konopi oraz posiadania marihuany, stanowiąc najsilniejsze z możliwych ograniczeń autonomii decyzyjnej jednostki, naruszają jej prawo do decydowania o swoim życiu osobistym. Po pierwsze, prawo to ulega ograniczeniu przez pozbawienie jednostki autonomii w sferze wyboru substancji, które po wprowadzeniu do organizmu mogą wywołać określony efekt w obrębie jej układu nerwowego. Po drugie, skazanie za posiadanie narkotyków (uprawę konopi) wiąże się z obowiązkiem skierowania skazanego na przymusowe leczenie. Przymus leczenia, jest zdaniem skarżącego, „naruszeniem godności człowieka, naruszeniem zakazu poniżającego traktowania”. Zgodnie z art. 71 ust. 1 u.p.n., „w razie skazania osoby uzależnionej za przestępstwo pozostające w związku z używaniem środka odurzającego lub substancji psychotropowej na karę pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono, sąd zobowiązuje skazanego do poddania się leczeniu lub rehabilitacji w podmiocie leczniczym w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej i oddaje go pod dozór wyznaczonej osoby, instytucji lub stowarzyszenia”. „Sąd może zarządzić wykonanie zawieszonej kary pozbawienia wolności, jeżeli skazany w okresie próby uchyla się od obowiązku, o którym mowa w ust. 1, albo dopuszcza się rażącego naruszenia regulaminu zakładu, do którego został skierowany” (art. 71 ust. 2 u.p.n.). W wypadku skarżącego, sąd zastosował sankcje na podstawie: art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. (1 rok pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem na okres 3 lat); art. 70 ust. 4 u.p.n. (nawiązka); art. 71 ust. 1 u.p.n. (obowiązek poddania się leczeniu i dozór w okresie próby); art. 70 ust. 1 i 2 u.p.n. (przepadek i zniszczenie środka odurzającego oraz przedmiotów i narzędzi, które służyły do popełnienia przestępstwa). Spośród wymienionych podstaw ostatecznego orzeczenia w sprawie skarżącego, w skardze konstytucyjnej zakwestionowany został jedynie art. 62 ust. 1 i art. 63 ust. 1 u.p.n. Skarżący nie kwestionował regulacji przewidującej obowiązek poddania się leczeniu (art. 71 ust. 1 u.p.n.). 7.3.2. Zarzuty skarżącego zasadzają się na przekonaniu, że zakwestionowane przepisy są arbitralne i niesprawiedliwe, że stanowisko ustawodawcy jest oparte na fałszywych przesłankach i „jako takie – nie zasługiwało na uwzględnienie przez skarżącego w kształtowaniu swojego życia osobistego”. Zdaniem skarżącego, marihuana nie jest silnie uzależniającym narkotykiem, ma też stwierdzone właściwości lecznicze, a „państwo nie może wyciągać wobec człowieka konsekwencji za złamanie prawa w celu zas

[... tekst skrócony ...]