SDI 7/04

POSTANOWIENIE Z DNIA 1 PAŹDZIERNIKA 2004 R. SDI 7/04 Przewodniczący: sędzia SN Józef Dołhy. Sędziowie SN: Dorota Rysińska, Stanisław Zabłocki (sprawozdawca). Sąd Najwyższy – Izba Karna z udziałem Zastępcy Głównego Rzecznika Dyscyplinarnego Krajowej Izby Radców Prawnych oraz protokolanta w sprawie byłego radcy prawnego, wobec którego podniesiony został – przez pokrzywdzonych Sylwię i Bronisława K. – zarzut dotyczący niewłaściwego reprezentowania ich w sporach sądowych, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 kwietnia 2004 r. kasacji, wniesionej przez pokrzywdzonych Sylwię i Bronisława K., od postanowienia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 26 września 2002 r., sygn. akt (...) utrzymującego w mocy postanowienie Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych z dnia 5 grudnia 2001 r., sygn. akt (...) 1) o d d a l i ł k a s a c j ę; 2) zwolnił pokrzywdzonych od ponoszenia kosztów sądowych postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Okręgowy Sąd Dyscyplinarny przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych postanowieniem z dnia 5 grudnia 2001 r., sygn. akt D/OSD (...) umorzył postępowanie dyscyplinarne przeciwko radcy prawnemu obwinionemu o popełnienie przewinień z art. 64 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o radcach prawnych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Dyscyplinarny wskazał, iż Uchwałą Nr 383/V/2001 Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych z dnia 2 lipca 2001 r. 2 obwiniony radca prawny skreślony został z listy radców prawnych prowadzonej przez OIRP i wobec uprawomocnienia się tej uchwały przestał być radcą prawnym. Sąd Dyscyplinarny uznał, iż z racji utraty przez obwinionego statusu radcy prawnego zaszła zatem okoliczność, która według art. 67 ust. 2 ustawy o radcach prawnych w związku z art. 17 § 1 pkt 8 i 11 k.p.k. uniemożliwiła dalsze prowadzenie postępowania dyscyplinarnego, albowiem obwiniony nie podlegał już orzecznictwu sądów dyscyplinarnych w trybie ustawy o radcach prawnych. Zażalenia na powyższe postanowienie złożyli: Sylwia i Bronisław K., wnosząc o jego uchylenie. W części motywacyjnej identycznych co do treści zażaleń skarżący wskazali, iż zgodnie z przepisami ustawy o radcach prawnych, „...rozpoczęte postępowania dyscyplinarne wobec radców prawnych prowadzi się do ich zakończenia przed skreśleniem radców z listy”. W związku z tym w ocenie skarżących skreślenie obwinionego radcy z listy radców prawnych przez Radę Izby w dniu 2 lipca 2001 r. było nieskuteczne, a decyzja o umorzeniu postępowania przez Sąd Dyscyplinarny powinna zostać uchylona. Nadto skarżący wskazali na konieczność nadzorowania pracy radców prawnych przez samorząd pod kątem jej zgodności z etyką zawodową „i innymi przepisami”. Wyższy Sąd Dyscyplinarny postanowieniem z dnia 26 września 2002 r., sygn. akt WO (...) zaskarżone postanowienie Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego utrzymał w mocy. Kasację od powyższego orzeczenia wywiedli Sylwia i Bronisław K., którzy zaskarżając w całości postanowienie Wyższego Sądu Dyscyplinarnego sformułowali w kasacji zarzut błędnej oceny postępowania obwinionego radcy prawnego dokonanej przez Radę Okręgowej Izby Radców Prawnych, Okręgowy Sąd Dyscyplinarny oraz Wyższy Sąd Dyscyplinarny „skutkującej błędnym przyjęciem, iż o skreślenie z listy radców nie wystąpił sam obwiniony”. Przy tak sformułowanym zarzucie kasacyjnym autorzy skargi wnosili o:  uchylenie zaskarżonego kasacją postanowienia w całości, 3  uchylenie w całości poprzedzającego go postanowienia Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 5 grudnia 2001 roku,  uchylenie uchwały nr 383/V/2001 Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w sprawie skreślenia radcy prawnego z listy radców prawnych,  przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Okręgowy Sąd Dyscyplinarny jako Sąd pierwszej instancji lub sąd innego okręgu. Nadto w uzasadnieniu kasacji skarżący podnieśli, że zachowania obwinionego radcy prawnego polegające na nieopłacaniu składek członkowskich miały charakter świadomy i zmierzały do obejścia prawa oraz uniknięcia odpowiedzialności dyscyplinarnej poprzez doprowadzenie do skreślenia go z listy radców prawnych. Rozpoznając niniejszą kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie z tych samych przyczyn prawnych, które legły u podstaw oddalenia skargi kasacyjnej wniesionej przez Sylwię K. w sprawie o sygn. akt SDI 5/04, rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy w tej samej dacie, co sprawa niniejsza. Ponieważ są to jednak sprawy odrębne, należy przyczyny te opisać także i w uzasadnieniu postanowienia wydanego w sprawie o sygn. akt SDI 7/04. Zgodnie z art. 623 ustawy o radcach prawnych kasacja może być wniesiona jedynie z powodu rażącego naruszenia prawa lub rażącej niewspółmierności kary dyscyplinarnej. Tym samym w treści tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia strona nie może ograniczyć się do wyrażenia ocen, iż czuje się zaskarżonym orzeczeniem pokrzywdzona, czy też do polemiki z ustaleniami faktycznymi, dokonanymi przez korporacyjny sąd odwoławczy lub do kwestionowania ocen dokonanych przez ten organ, bez jednoczesnego wskazania, które przepisy prawa zostały w toku korporacyjnego postępowania 4 dyscyplinarnego naruszone i bez wykazania nadto, że naruszenie to miało charakter rażący. W postępowaniu kasacyjnym dotyczącym konkretnego orzeczenia odwoławczego sądu dyscyplinarnego nie można zatem podnosić zarzutów nawiązujących jedynie do „błędnej oceny postępowania radcy prawnego”, do której dojść miało nadto w postępowaniu toczącym się przed innym organem (choćby był to także organ korporacyjny) i w innym trybie. Dokonując adaptacji – na gruncie kasacyjnego postępowania dyscyplinarnego – dorobku orzecznictwa kasacyjnego Sądu Najwyższego ukształtowanego na gruncie kodeksu postępowania karnego (który to dorobek – w związku z treścią art. 626 ustawy o radcach prawnych – może i powinien mieć odpowiednie zastosowanie, z wyjątkiem orzeczeń dotyczących unormowań zawartych w art. 526 § 2 oraz w art. 530 § 2 i 3 k.p.k.), należy zatem stwierdzić, że: 1/ nie można identyfikować kontroli kasacyjnej prawomocnych orzeczeń dyscyplinarnych z odmienną w swych założeniach i o wiele szerszą kontrolą odwoławczą nieprawomocnych orzeczeń dyscyplinarnych (por. z wyrokiem SN z dnia 30 maja 1996 r., V KKN 29/96, OSNKW 1996, z. 7-8, poz. 44); 2/ wskazana wyżej ustawa korporacyjna ogranicza podstawy kasacji do kontroli zaskarżonego orzeczenia tylko z punktu widzenia naruszenia przepisów prawa, z wyłączeniem badania prawidłowości ustaleń faktycznych. Błędy w ustaleniach faktycznych mogą tylko pośrednio uzasadniać uchylenie zaskarżonego orzeczenia, gdy są wynikiem naruszenia przepisów prawa procesowego (por. z wyrokiem SN z dnia 21 maja 1996 r., IV KKN 4/96, niepubl.); 3/ Sąd Najwyższy, orzekając w trybie kasacji także i w sprawach dyscyplinarnych, nie jest władny dokonywać ponownej oceny dowodów i na podstawie własnej oceny kontrolować poprawności dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych. Zadaniem Sądu Najwyższego jest jedynie sprawdzenie, czy dokonując ustaleń faktycznych orzekające w obu instancjach sądy nie dopuściły się rażącego naruszenia reguł procedowania, co mogłoby mieć wpływ na ustalenia faktyczne, a w konsekwencji na treść wyroku. Innymi słowy, kontroli podlegają nie same 5 ustalenia faktyczne, ale sposób ich dokonania (por. z wyrokiem SN z dnia 6 września 1996 r., II KKN 63/96, OSNKW 1997, z. 1-2, poz. 11). Przenosząc powyższe uogólnienia na grunt realiów rozpoznawanej sprawy stwierdzić zatem należy, że: I. Zgodnie z art. 64 ust. 1 ustawy o radcach prawnych odpowiedzialności dyscyplinarnej podlegają jedynie radcowie prawni i aplikanci radcowscy. Jest to naturalną konsekwencją założenia, iż organy o charakterze korporacyjnym, jakimi są Okręgowy i Wyższy Sąd Dyscyplinarny, nie mogą orzekać w sprawach podmiotów nie będących członkami korporacji. Nie może być zatem pociągnięta do odpowiedzialności dyscyplinarnej przed wskazanymi wyżej organami korporacyjnymi samorządu radcowskiego osoba skreślona z listy radców prawnych (por. Z. Klatka: Ustawa o radcach prawnych. Komentarz, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 1999, s. 356. Analogiczne rozwiązanie obowiązuje na gruncie przepisów Prawa o adwokaturze – por. art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 r., jedn. tekst: Dz. U. Nr 123 z 2002 r., poz. 1058 z późn. zm. oraz Z. Krzemiński: Prawo o adwokaturze. Komentarz, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 1998, s. 147). W zaskarżonym skargą kasacyjną postanowieniu Wyższego Sądu Dyscyplinarnego ustalono, że w chwili orzekania o umorzeniu postępowania przez Sąd pierwszej instancji ten radca prawny nie był już radcą prawnym, zaś przy dokonywaniu tego kluczowego ustalenia sądy dyscyplinarne nie dopuściły się żadnych uchybień proceduralnych. II. Jedynym przepisem, zapobiegającym instrumentalnemu wystąpieniu z korporacji po to, aby uniknąć postępowania dyscyplinarnego, jest dyspozycja art. 30 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, zgodnie z którym w wypadku gdy przeciwko radcy prawnemu toczy się postępowanie dyscyplinarne albo sądowe o przestępstwo zagrożone dodatkową karą pozbawienia praw publicznych lub prawa do wykonywania zawodu, do 6 czasu zakończenia takiego postępowania można odmówić skreślenia z listy radców prawnych pomimo wniosku radcy prawnego, o którym mowa w art. 29 pkt 1. Przepis ten ma na celu zachowanie możliwości napiętnowania przez organy korporacyjne szczególnie nagannych zachowań radcy prawnego. Rzecz jednak w tym, że ocena, czy zachodzą okoliczności przemawiające za nieskreślaniem radcy prawnego z listy w tym celu, aby zachować jurysdykcję organu korporacyjnego, może być dokonywana w postępowaniu toczącym się w trybie art. 29 i art. 30 ustawy o radcach prawnych, nie zaś w postępowaniu dyscyplinarnym. Skreślenie następuje bowiem uchwałą rady izby o charakterze decyzji administracyjnej, zaś postępowanie poprzedzające uchwałę prowadzi się stosując przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (zob. Z. Klatka, op. cit., s. 263). Jeśli by zatem nawet podzielić rozumowanie, które prezentują pokrzywdzeni Sylwia oraz Bronisław K., że zachowanie obwinionego radcy sprowadzało się do świadomego i celowego zaprzestania płacenia składek, aby uniknąć postępowania dyscyplinarnego, i że zatem powinno ono być potraktowane jako równoważne wystąpieniu przez samego radcę z wnioskiem o skreślenie z listy, albowiem stanowiło wyraz woli obwinionego co do skreślenia go z listy (które to założenie jest zresztą nader wątpliwe tak z przyczyn dowodowych, albowiem radca prawny musiał zaprzestać płacenia składek co najmniej na rok przed wydaniem uchwały przez OIRP, a więc już przed lipcem 2000 r., natomiast wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego Sylwia i Bronisław K. złożyli dopiero w połowie września 2000r., jak i jurydycznych), to stwierdzić należy, że jego autorzy wybrali dla prezentacji tego poglądu niewłaściwe forum. Gdyby pokrzywdzeni na właściwej, wskazanej wyżej drodze wykazali, że uchwała nr 383/V/2001 Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych z dnia 2 lipca 2001 r. narusza ich interes prawny (co znów jest nader wątpliwe, ale 7 czego Sąd Najwyższy zgodnie z podziałem kompetencji nie jest władny przesądzać w niniejszym postępowaniu), i tym samym doprowadzili do wzruszenia prawomocnej uchwały o skreśleniu tego radcy prawnego z listy radców prawnych, dopiero wówczas korporacyjny sąd radcowski władny byłby kontynuować przeciwko niemu postępowanie dyscyplinarne (pod warunkiem, rzecz jasna, że w międzyczasie nie nastąpiło by przedawnienie deliktu dyscyplinarnego). Wskazane wyżej względy na brak kompetencji funkcjonalnej bezprzedmiotowym czynią też zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o uchylenie przez Sąd Najwyższy, niejako „przy okazji” rozpoznawania kasacji od postanowienia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 26 września 2002 r., także i uchwały nr 383/V/2001 Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w sprawie skreślenia radcy prawnego z listy radców prawnych. III. Bezsporne jest, że już w dniu podejmowania przez Okręgowy Sąd Dyscyplinarny przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych, a więc w dniu 5 grudnia 2001 r. postanowienia o umorzeniu postępowania dyscyplinarnego przeciwko radcy prawnemu, uchwała nr 383/V/2001 Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych z dnia 2 lipca 2001 r. o skreśleniu tej osoby z listy radców prawnych na podstawie art. 29 pkt 4 lit. a była prawomocna. W konsekwencji radca prawny nie podlegał, jak to wskazano wyżej w pkt I wywodu, jurysdykcji dyscyplinarnej organów radcowskich, a zatem rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania dyscyplinarnego przed tymi organami na podstawie art. 67 ust. 2 ustawy o radcach prawnych w zw. z art. 17 § 1 pkt 8 i 11 k.p.k. nie tylko nie naruszało prawa, ale wręcz było z prawem zgodne. Konstatacja powyższa w pełni odnosi się również do utrzymującego rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji w mocy postanowienia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego, które to rozstrzygnięcie – jako jedyne (zob. treść art. 8 622 ust. 1 ustawy o radcach prawnych) – stanowić mogło substrat zaskarżenia skargą kasacyjną. IV. W związku z zawartymi w kasacji pokrzywdzonej krytycznymi uwagami, że były radca prawny uzyskał w międzyczasie wpis na listę adwokatów Okręgowej Rady Adwokackiej i rozpoczął wykonywanie zawodu adwokata, zauważyć należy, iż korporacja radcowska i korporacja adwokacka stanowią dwa odrębne organizmy samorządu zawodowego. W związku z tym organy dyscyplinarne samorządu radcowskiego nie mają kompetencji jurysdykcyjnej nad osobami wpisanymi wyłącznie na listę adwokatów, a skreślonymi z listy radców prawnych. W piśmiennictwie (zob. Z. Krzemiński, op. cit., s. 147) oraz w orzecznictwie (zob. orzeczenie SN z dnia 23 maja 1964 r., R.Adw. 94/63, Pal. 1964, Nr 11, s. 75) wyrażany jest pogląd, że adwokat i aplikant adwokacki nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za czyn popełniony przed wpisem na listę adwokatów lub aplikantów adwokackich. Tym niemniej należy zwrócić uwagę na unormowanie przewidziane w art. 74 Prawa o adwokaturze, zgodnie z którym okręgowa rada adwokacka może skreślić adwokata z listy adwokatów w związku z czynem popełnionym przed wpisem na listę, jeśli spełnione zostaną kumulatywnie dwa warunki: po pierwsze czyn popełniony przez zainteresowanego stanowiłby przeszkodę wpisu (w praktyce może tu chodzić o takie zachowanie przed wpisem, które świadczy o tym, że zainteresowany nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu adwokata, o której mowa jest w art. 65 pkt 1 Prawa o adwokaturze), po drugie zaś czyn ten nie był znany radzie przy podejmowaniu uchwały o wpisie. Zajęcie stanowiska co do zaistnienia przesłanek określonych w art. 74 Prawa o adwokaturze lub braku ich spełnienia leży w kompetencjach samorządu adwokackiego, z ewentualną drogą zaskarżenia do sądu administracyjnego (przy czym i w tym wypadku nader wątpliwe jest, czy pokrzywdzona mogła by zostać uznana 9 za „zainteresowanego” w rozumieniu stosownych przepisów, ale czego Sąd Najwyższy zgodnie z podziałem kompetencji nie jest władny przesądzać w niniejszym postępowaniu). Nadto wypada stwierdzić, że gdyby pokrzywdzeni uważali, iż w wyniku działań lub zaniechań ich byłego pełnomocnika ponieśli szkodę majątkową – mogą dochodzić przed sądami powszechnymi odszkodowania na zasadach przewidzianych w kodeksie cywilnym. Z wszystkich wyżej omówionych powodów Sąd Najwyższy oddalił kasację wniesioną przez pokrzywdzonych Sylwię i Bronisława K. od postanowienia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 26 września 2002 r., zwalniając ich jednocześnie od ponoszenia kosztów sądowych postępowania kasacyjnego.