K 52/13

118/11/A/2014 WYROK z dnia 10 grudnia 2014 r. Sygn. akt K 52/13* * Sentencja została ogłoszona dnia 12 grudnia 2014 r. w Dz. U. poz. 1794. W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Rzepliński – przewodniczący Stanisław Biernat Zbigniew Cieślak Maria Gintowt-Jankowicz – sprawozdawca Mirosław Granat Wojciech Hermeliński Leon Kieres Teresa Liszcz Małgorzata Pyziak-Szafnicka Stanisław Rymar Piotr Tuleja Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz Andrzej Wróbel Marek Zubik, protokolant: Krzysztof Zalecki, po rozpoznaniu, z udziałem wnioskodawcy oraz Sejmu i Prokuratora Generalnego, na rozprawie w dniach 3 i 10 grudnia 2014 r., wniosku Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej o zbadanie zgodności: art. 34 ust. 1 i 3 oraz art. 35 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (Dz. U. z 2003 r. Nr 106, poz. 1002, ze zm.) w zakresie, w jakim nie zezwalają na poddawanie zwierząt szczególnym sposobom uboju przewidzianym przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej i przewidują odpowiedzialność karną osoby dokonującej uboju w taki szczególny sposób, 2) art. 34 ust. 1 i 3 w związku z art. 6 ust. 1 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim wśród okoliczności uzasadniających dopuszczalność uboju zwierząt kręgowych bez ich uprzedniego ogłuszenia nie wyliczają szczególnych sposobów uboju zwierząt przewidzianych przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej – z art. 53 ust. 1, 2 i 5 oraz art. 35 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji w związku z art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.) oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, o r z e k a: 1. Art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (Dz. U. z 2013 r. poz. 856) w zakresie, w jakim nie zezwala na poddawanie zwierząt ubojowi w ubojni (rzeźni) według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne, jest niezgodny z art. 53 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 9 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z 1995 r. Nr 36, poz. 175, 176 i 177, z 1998 r. Nr 147, poz. 962, z 2001 r. Nr 23, poz. 266, z 2003 r. Nr 42, poz. 364 oraz z 2010 r. Nr 90, poz. 587). 2. Art. 35 ust. 1 i 4 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność karną za poddawanie zwierząt ubojowi w ubojni (rzeźni) według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne, jest niezgodny z art. 53 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji w związku z art. 9 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070, z 2005 r. Nr 169, poz. 1417, z 2009 r. Nr 56, poz. 459 i Nr 178, poz. 1375, z 2010 r. Nr 182, poz. 1228 i Nr 197, poz. 1307 oraz z 2011 r. Nr 112, poz. 654) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. UZASADNIENIE I 1. W petitum wniosku z 30 sierpnia 2013 r. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: wnioskodawca) wniósł o stwierdzenie niezgodności: 1) art. 34 ust. 1 i 3 oraz art. 35 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (Dz. U. z 2003 r. Nr 106, poz. 1002, ze zm.; dalej: ustawa o ochronie zwierząt lub u.o.z.) w zakresie, w jakim nie zezwalają na poddawanie zwierząt szczególnym sposobom uboju przewidzianym przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej i przewidują odpowiedzialność karną osoby dokonującej uboju w taki szczególny sposób, 2) art. 34 ust. 1 i 3 w związku z art. 6 ust. 1 u.o.z. w zakresie, w jakim wśród okoliczności uzasadniających dopuszczalność uboju zwierząt kręgowych bez ich uprzedniego ogłuszenia nie wyliczają szczególnych sposobów uboju zwierząt przewidzianych przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej – z art. 53 ust. 1, 2 i 5 oraz art. 35 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji w związku z art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja) oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 14 Konwencji. 1.1. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich stwierdził, że zgodnie z art. 191 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 Konstytucji, ma legitymację do wystąpienia z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją wskazanych w petitum wniosku przepisów ustawy o ochronie zwierząt. Wnioskodawca powołał art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 41, poz. 251, ze zm.; dalej: ustawa o gminach żydowskich lub u.g.ż.), który stanowi, że gminy żydowskie tworzą Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej. Wnioskodawca wskazał również art. 9 u.g.ż. Ustęp pierwszy tego przepisu przewiduje, że gminom żydowskim, zgodnie z prawem wewnętrznym, podlega organizowanie i sprawowanie kultu publicznego oraz udzielanie posług religijnych. Zgodnie z art. 9 ust. 2 u.g.ż., gminy żydowskie, w celu realizacji prawa do sprawowania obrzędów i czynności rytualnych związanych z kultem religijnym, dbają o zaopatrzenie w koszerną żywność, o stołówki, łaźnie rytualne oraz o ubój rytualny. W ocenie wnioskodawcy, z powyższych przepisów wynika, że zagadnienie prawnej dopuszczalności poddawania zwierząt szczególnym sposobom uboju przewidzianym przez obrządki religijne dotyczy działalności gmin żydowskich. 1.2. Wnioskodawca podkreślił, że przewidziana w art. 53 ust. 1 Konstytucji wolność sumienia i religii ma charakter osobisty, a jej poszanowanie przez społeczeństwo i państwo wynika z obowiązku ochrony godności ludzkiej. Zdaniem wnioskodawcy, wolność religii polega na realizowaniu wolności sumienia. Wolność religii obejmuje dwie sfery: wewnętrzną i zewnętrzną. Sfera wewnętrzna, która jest bliska wolności sumienia, nie może być w żaden sposób ograniczana prawnie przez władze publiczne. Sfera zewnętrzna, która została wskazana w art. 53 ust. 2 Konstytucji, polega na uzewnętrznianiu religii. W ocenie wnioskodawcy, pod ochroną Konstytucji pozostają działania polegające na ekspresji, wyrażaniu i praktykowaniu religii. Wnioskodawca stwierdził, że prowadzenie przez wyznawców judaizmu uboju rytualnego zwierząt dla pozyskania koszernego mięsa, jak i spożywanie tego mięsa jest elementem uzewnętrznienia religii (praktyk religijnych). We wniosku wyjaśniono, że praktykowany od wieków w judaizmie ubój rytualny (szechita) podlega regułom prawa wyznaniowego i zwyczajom. Pozyskiwane w jego wyniku mięso ma cechę koszerności. Koszerne mięso jest artykułem niezbędnym do przestrzegania specjalnych reguł żywieniowych wynikających z wierzeń religijnych wyznawców judaizmu. Wnioskodawca podkreślił, że uboju rytualnego dokonuje rzezak, który musi być fachowcem, pobożnym i wykształconym w swojej dziedzinie dorosłym mężczyzną, w pełni władz umysłowych i fizycznych, znającym prawo religijne dotyczące postępowania ze zwierzętami. Zdaniem wnioskodawcy, znaczenie uboju rytualnego podkreśla art. 9 ust. 2 u.g.ż., który wskazuje na obowiązek dbania przez gminy żydowskie o zaopatrzenie w koszerną żywność i ubój rytualny. W ocenie wnioskodawcy, ubój rytualny podlega ochronie w ramach art. 53 ust. 1 i 2 Konstytucji. Wnioskodawca wskazał, że wolność sumienia i religii (wyznania) gwarantowana jest także przez art. 9 Konwencji. Ochrona tej wolności jednostki oparta jest na zasadach tożsamych jak w Konstytucji. Zdaniem wnioskodawcy, na gruncie Konwencji wolność uzewnętrzniania wyznania, realizowana przez uprawianie kultu, nauczanie i praktykowanie czynności rytualnych, obejmuje także ubój rytualny oraz zachowanie reguł dotyczących pożywienia. Wnioskodawca powołał wyrok Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (dalej: ETPC) z 27 czerwca 2000 r. w sprawie Cha'are Shalom Ve Tsedek przeciwko Francji (skarga nr 27417/95). W wyroku tym ETPC stwierdził, że ubój rytualny podlega ochronie w ramach art. 9 Konwencji. 1.3. Wnioskodawca stwierdził, że art. 34 ust. 1 i 3 oraz art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z. są niezgodne z powołanymi wzorcami kontroli w zakresie, w jakim nie zezwalają na poddawanie zwierząt szczególnym sposobom uboju przewidzianym przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej i przewidują odpowiedzialność karną osoby dokonującej uboju w taki szczególny sposób. Wnioskodawca wskazał, że zakwestionowany art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. przewiduje, że zwierzę kręgowe w ubojni (ust. 1) oraz zwierzę kopytne w uboju domowym (ust. 3) może zostać uśmiercone tylko po uprzednim pozbawieniu świadomości przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje lub przyuczonego ubojowca. Zdaniem wnioskodawcy, w zakwestionowanym stanie prawnym nie jest dozwolone poddawanie zwierząt szczególnym sposobom uboju przewidzianym przez obrządki religijne, albowiem sposoby te nie zezwalają na ogłuszanie zwierząt przed ubojem. Wnioskodawca dodał, że art. 35 ust. 1 u.o.z. statuuje odpowiedzialność karną w razie zabicia, uśmiercenia zwierzęcia lub dokonania uboju zwierzęcia z naruszeniem zasad określonych w art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. Natomiast art. 35 ust. 4 u.o.z. przewiduje, że w razie skazania sprawcy sąd może orzec dodatkowy środek karny. W konsekwencji wnioskodawca wskazał, że na gruncie ustawy o ochronie zwierząt ubój rytualny jest zabroniony jako przestępstwo zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat dwóch (art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z.). Uzasadniając objęcie wnioskiem przepisów karnych ustawy o ochronie zwierząt, wnioskodawca stwierdził, że oczywistą konsekwencją zakwestionowania normy sankcjonowanej (art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z.) jest konieczność zakwestionowania normy sankcjonującej (art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z.). Wnioskodawca podniósł, że bezpośrednio obowiązujące przepisy rozporządzenia Rady (WE) nr 1099/2009 z dnia 24 września 2009 r. w sprawie ochrony zwierząt podczas ich uśmiercania (Dz. Urz. UE L 303 z 18.11.2009, s. 1; dalej: rozporządzenie Rady nr 1099/2009), nie zabraniają uznania dopuszczalności szczególnych sposobów uboju ze względu na wymagania niektórych obyczajów religijnych. Co więcej, przepisy te przewidują możliwość odmiennego uregulowania szczególnych sposobów uboju przez państwa członkowskie UE, odwołując się do wolności myśli, sumienia i religii gwarantowanych w art. 10 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 303 z 14.12.2007, s. 1). We wniosku wskazano, że jednocześnie ustawa o gminach żydowskich przewiduje, że do zakresu działań gmin żydowskich w Polsce należy dbanie o zaopatrzenie w koszerną żywność oraz o ubój rytualny. Wnioskodawca odnotował, że Prezes Rządowego Centrum Legislacji wyraził jednak pogląd, że wywodzenie na gruncie art. 9 ust. 2 u.g.ż. uprawnienia gmin żydowskich do przeprowadzania uboju rytualnego jest wątpliwe. Pogląd ten uzasadniono, wskazując, że przyjęcie szerokiego rozumienia wyrażenia „dbają”, o którym mowa w art. 9 ust. 2 u.g.ż., przerzuca na adresatów prawa ryzyko niepewności, czy podmioty stosujące prawo taką wykładnię podzielą, czy też zastosują sankcję karną przewidzianą w art. 35 u.o.z. 1.4. We wniosku stwierdzono, że zaskarżone art. 34 ust. 1 i 3 oraz art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z. (w zakwestionowanym zakresie) nie spełniają wynikających z Konstytucji oraz Konwencji przesłanek ograniczenia wolności uzewnętrzniania religii (wyznania). 1.4.1. Wnioskodawca wskazał, że przewidziane w art. 53 ust. 5 Konstytucji przesłanki ograniczenia wolności uzewnętrzniania religii mają charakter formalny (wprowadzenie ograniczenia w drodze ustawy) i materialny (konieczność ochrony enumeratywnie wskazanych wartości). Wnioskodawca stwierdził, że postanowienia art. 53 ust. 5 Konstytucji nie wyczerpują katalogu okoliczności uzasadniających ograniczenie wolności religii, albowiem zastosowanie znajduje także art. 31 ust. 3 Konstytucji. Wnioskodawca podkreślił, że ustawodawstwo zwykłe musi respektować zasady i gwarancje ochrony praw i wolności jednostki bez względu na to, czy dana regulacja ustawowa wprost, czy też „przy okazji” normuje zasady korzystania z konstytucyjnie chronionej wolności religii. W ocenie wnioskodawcy, normując zasady dokonywania uboju w ustawie o ochronie zwierząt, ustawodawca wprowadził regulacje, które w sposób sprzeczny z art. 53 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji ograniczają wolność uzewnętrzniania religii w postaci prowadzenia uboju rytualnego i zaopatrywania się w pozyskaną na tej drodze koszerną żywność. Zdaniem wnioskodawcy, przewidziane przez art. 34 ust. 1 i 3 oraz art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z. ograniczenie wolności religii jest nieproporcjonalne i nie znajduje uzasadnienia w żadnej ze wskazanych w Konstytucji wartości warunkujących wprowadzenie tego typu ograniczenia. 1.4.2. Wnioskodawca stwierdził, że zakwestionowane ograniczenie wolności religii pozostaje bez związku z ochroną bezpieczeństwa lub porządku publicznego. W ocenie wnioskodawcy, w przypadku zaskarżonych przepisów irrelewantna jest także przesłanka konieczności ochrony zdrowia publicznego. Wnioskodawca wyjaśnił, że zasady dokonywania uboju rytualnego przez wyznawców judaizmu zabraniają uboju zwierząt chorych lub pokaleczonych w czasie transportu. Z uwagi na rygoryzm procedury uboju zarówno proces pozyskiwania, jak i spożycie pozyskanego w ten sposób mięsa nie stwarza zagrożenia ani dla zdrowia ogółu ludności, ani osób takie mięso spożywających. Wnioskodawca zwrócił uwagę, że prowadzony w polskich rzeźniach do końca 2012 r. ubój rytualny zwierząt dokonywany był pod nadzorem odpowiednich inspekcji, czuwających nad jego zgodnością z normami sanitarnymi i higienicznymi. Zdaniem wnioskodawcy, również przesłanka ograniczenia wolności religii przez wzgląd na ochronę moralności nie może uzasadniać braku ustawowej dopuszczalności poddawania zwierząt szczególnym sposobom uboju przewidzianym przez obrządki religijne. Wnioskodawca wskazał, że w społeczeństwach europejskich, w tym w Polsce, właściwym punktem odniesienia w tym zakresie jest tradycja judeochrześcijańska. Praktyki religijne, polegające między innymi na ograniczeniu spożywania określonych produktów w czasie roku (posty) lub nakazach pozyskiwania żywności w sposób określony przez reguły prawa wyznaniowego (ubój rytualny), są przejawami kultywowania długoletnich tradycji, na gruncie których funkcjonują kościoły i związki religijne, współtworzące tożsamość kulturową i religijną społeczeństw europejskich. Poszanowanie tradycji i zwyczajów religijnych przez znakomitą część europejskich społeczeństw stanowi właściwy miernik oceny tego, co większość społeczeństwa uważa za cenne i przez to zgodne z osądami moralnymi. Wnioskodawca wskazał, że wprowadzenie – na zasadzie wyjątku – procedur dotyczących uboju zwierząt na potrzeby obrzędów religijnych jest standardem w wielu ustawodawstwach europejskich. Zdaniem wnioskodawcy, to raczej zabezpieczony sankcją karną zakaz dokonywania uboju zwierząt na potrzeby obrzędów religijnych stanowi przejaw naruszenia norm moralnych. Wnioskodawca uznał, że uzasadnienia zaskarżonego ograniczenia wolności uzewnętrzniania religii nie można doszukiwać się w konieczności ochrony praw i wolności innych osób. Poddawanie zwierząt szczególnym sposobom uboju przez wykwalifikowane osoby, w odpowiednich warunkach lokalowo-sanitarnych, nie pozostaje w kolizji z prawami ani też wolnościami innych osób. Zdaniem wnioskodawcy, szczególne sposoby uboju zwierząt nie odznaczały się dotychczas jakimkolwiek złym wpływem na funkcjonowanie społeczeństwa. We wniosku dodano, że również konieczność ochrony środowiska, wskazana w art. 31 ust. 1 Konstytucji, nie może uzasadniać ograniczenia wolności religii przewidzianego przez zaskarżone przepisy. W ocenie wnioskodawcy, skoro prowadzenie uboju zwierząt gospodarskich w ogóle jest dozwolone na podstawie ustawy o ochronie zwierząt, to kwestia potrzeby ochrony środowiska (ochrony różnorodności biologicznej zwierząt gospodarskich) pozostaje poza sporem w niniejszej sprawie. 1.4.3. Wnioskodawca stwierdził, że nawet gdyby hipotetycznie przyjąć, że wynikające z zaskarżonych przepisów ograniczenie wolności uzewnętrzniania religii mogłoby być podyktowane przesłanką ochrony moralności, to nie spełniałoby przesłanki „konieczności”. W ocenie wnioskodawcy, wady zakwestionowanych regulacji przeważają nad ich hipotetyczną zaletą, za jaką uważa się troskę o los zwierząt gospodarskich w czasie uboju. Z uwagi na dopuszczalność importu mięsa koszernego z innych krajów na potrzeby osób praktykujących w Polsce, liczba zwierząt poddawanych szczególnym sposobom uboju i tak nie uległaby w skali globalnej żadnemu zmniejszeniu. Popyt na koszerne produkty jest i pozostanie bez zmian, a w innych krajach prowadzenie szczególnych sposobów uboju pozostaje normą. We wniosku zaznaczono, że wątpliwości konstytucyjne budzi także kwestia naruszenia istoty wolności religijnej osób wyznania mojżeszowego w świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji. Przewidziana sankcja karna całkowicie wyklucza dopuszczalność dokonywania specjalnego uboju zwierząt chociażby na wewnętrzne potrzeby. Zakwestionowane przepisy ograniczają możliwość wykonywania ustawowych zadań przez gminy żydowskie w zakresie zabezpieczania potrzeb żywieniowych wyznawców judaizmu. Wnioskodawca podkreślił, że szczególne sposoby uboju zwierząt na potrzeby obrzędów religijnych powinny być zabezpieczone wyjątkowymi procedurami, umożliwiającymi zainteresowanym praktykowanie obrzędów w sposób jak najmniej dolegliwy dla otoczenia, a ich dopuszczalność powinna być uzasadniona poszanowaniem autonomii dla obrzędów praktykowanych w judaizmie. 1.4.4. We wniosku stwierdzono, że żadna z wymienionych w art. 9 ust. 2 Konwencji przesłanek ograniczenia wolności uzewnętrzniania wyznania nie uzasadnia przewidzianej przez zaskarżone przepisy ingerencji państwa w swobodę wyznania. Zdaniem wnioskodawcy, w świetle art. 9 ust. 2 Konwencji nie istnieje także stan „konieczności”, który uzasadniałby takie ograniczenie w społeczeństwie demokratycznym. Wnioskodawca podniósł, że w sprawie Cha'are Shalom Ve Tsedek przeciwko Francji ETPC badał dopuszczalność ograniczenia wolności uzewnętrzniania wyznania w świetle francuskich przepisów dotyczących uboju rytualnego zwierząt przez społeczność żydowską. ETPC uznał, że ochrona interesu publicznego wymagała wprowadzenia zakazu dokonywania nienadzorowanego uboju zwierząt w warunkach wątpliwej higieny. Wyrok ETPC nie dotyczył jednak kwestii podstawowej, czyli dopuszczalności ingerencji państwa w swobodę wolności wyznania przez przyjęcie prostego zakazu prowadzenia szczególnych sposobów uboju na potrzeby obrzędów religijnych, w odpowiednich do tego warunkach lokalowo-sanitarnych. 1.5. Wnioskodawca stwierdził, że art. 34 ust. 1 i 3 oraz art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z. (w zakwestionowanym zakresie) są niezgodne z art. 35 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Wnioskodawca wskazał, że szczególne zasady postępowania i żywienia, wynikające z przestrzegania zasad koszerności, stanowią podstawę tradycji i obyczajów członków żydowskiej mniejszości narodowej w Polsce, która liczy ok. 8 tysięcy osób. Zdaniem wnioskodawcy, wynikający z zaskarżonych przepisów brak zezwolenia na dokonywanie uboju według szczególnych metod wymaganych przez judaizm narusza gwarantowaną społeczności żydowskiej przez art. 35 ust. 1 Konstytucji wolność zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury. Wnioskodawca podniósł, że art. 35 ust. 1 Konstytucji jest adekwatnym wzorcem konstytucyjnej kontroli, funkcjonalnie powiązanym z wzorcami kontroli gwarantującymi wolność religii (wyznania). Wnioskodawca podkreślił, że nierozerwalny związek tradycji, kultury i obrzędów religijnych, chociażby przez pryzmat dziejów historycznych, daje się zaobserwować właśnie wśród polskich Żydów i wyznawców judaizmu praktykujących tę religię w Polsce. Zdaniem wnioskodawcy, analogicznie do ograniczenia wolności uzewnętrzniania religii, przewidziane przez zaskarżone przepisy ograniczenie wolności zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury przez członków społeczności żydowskiej w Polsce nie jest uzasadnione żadną z wartości wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. W ocenie wnioskodawcy, poszanowanie obyczajów, tradycji oraz rozwoju kultury tworzonej przez społeczność żydowską w Polsce wymaga prawnego dozwolenia na dokonywanie szczególnych sposobów uboju zwierząt na potrzeby obrzędów religijnych wyznawców judaizmu. 1.6. Wnioskodawca podniósł, że art. 34 ust. 1 i 3 oraz art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z. (w zakwestionowanym zakresie) naruszają zasadę równości gwarantowaną przez art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz zakaz dyskryminacji wynikający z art. 32 ust. 2 Konstytucji. Ponadto są niezgodne z art. 14 Konwencji. Wnioskodawca stwierdził, że z uwagi na treść zaskarżonych przepisów, wyznawcy judaizmu, podobnie jak członkowie społeczności żydowskiej kultywujący tradycje i obrzędy związane z religią, traktowani są w Polsce nierówno w stosunku do wyznawców innych religii. Wobec tego ich położenie jest gorsze, a więc sprzeczne z wynikającą z art. 32 ust. 1 Konstytucji zasadą równości. Zdaniem wnioskodawcy, kryterium różnicującym w zakresie możliwości korzystania z konstytucyjnych wolności i praw jednostki jest wyznanie religijne i przynależność do mniejszości narodowej w Polsce. W ocenie wnioskodawcy, obowiązujące ograniczenie dokonywania szczególnych sposobów uboju zwierząt przez wyznawców judaizmu ma charakter nieproporcjonalny i nie jest uzasadnione wartościami, zasadami lub normami konstytucyjnymi pozwalającymi na odmienne traktowanie podmiotów podobnych, którymi są osoby wierzące i praktykujące obrządki religijne. Brak jest podstaw do różnego (nierównego) traktowania wyznawców judaizmu i członków społeczności żydowskiej, których wierzenia i tradycja nakazują spożywanie koszernego mięsa, względem przedstawicieli tych wyznań i mniejszości narodowych, które obowiązku spożywania tak pozyskiwanej żywności nie przewidują. Wnioskodawca zwrócił uwagę, że możliwość pozyskiwania koszernej żywności przez wyznawców judaizmu nie została zniesiona, jednak konieczność importu mięsa z innych krajów powoduje, także ze względu na ceny importowanej żywności, że praktykowanie tej religii w Polsce napotyka poważne trudności. Wnioskodawca podniósł, że na skutek obowiązywania kwestionowanych przepisów wyznawcy judaizmu praktykujący w Polsce, jak i członkowie społeczności żydowskiej zamieszkujący w Polsce, są dyskryminowani w życiu społecznym i gospodarczym. Zmuszeni są ponosić wyższe wydatki na zaopatrzenie się w niezbędną im koszerną żywność, która może być wyłącznie importowana. We wniosku wskazano, że zaskarżone przepisy są niezgodne także z art. 14 Konwencji. Przepis ten nakazuje, aby korzystanie z praw i wolności wymienionych w Konwencji było zapewnione bez dyskryminacji. Zdaniem wnioskodawcy, wynikające z kwestionowanych przepisów ograniczenia korzystania z wolności religii nie mają obiektywnego i racjonalnego uzasadnienia. Wnioskodawca stwierdził, że skoro brak jest konstytucyjnie chronionej wartości uzasadniającej nierówne traktowanie ze względu na wyznanie religijne, a na poziomie krajowym nie zostały spełnione przesłanki ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności jednostki, kwestionowana regulacja prawna nie realizuje legitymowanego celu także w świetle wymogów Konwencji. 1.7. We wniosku przedstawiono argumentację, która – zdaniem wnioskodawcy – przemawia za stwierdzeniem niezgodności z omówionymi wzorcami kontroli także art. 34 ust. 1 i 3 w związku z art. 6 ust. 1 u.o.z. w zakresie, w jakim wśród okoliczności uzasadniających dopuszczalność uboju zwierząt kręgowych bez ich uprzedniego ogłuszenia nie wyliczają szczególnych sposobów uboju zwierząt przewidzianych przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej. Wnioskodawca wskazał, że generalną regułą przewidzianą w art. 6 ust. 1 u.o.z. jest zakaz zabijania zwierząt. Jednocześnie w przepisie tym przewidziano wyjątki od tej reguły. Obejmują one m.in. ubój i uśmiercanie zwierząt gospodarskich. Dodatkowe wymagania odnoszące się do uboju tych zwierząt wprowadza art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z., który pozostaje w ścisłym związku z art. 6 ust. 1 u.o.z. Wnioskodawca dodał, że zgodnie z art. 35 ust. 1 u.o.z., dokonywanie uboju zwierząt w sposób sprzeczny z art. 6 ust. 1 u.o.z. jest przestępstwem. Wnioskodawca wskazał, że przewidziany w art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. wymóg pozbawienia świadomości zwierzęcia przed jego uśmierceniem dotyczy tylko tych wyjątków od zakazu zabijania zwierząt, które zostały wskazane w art. 6 ust. 1 pkt 1 u.o.z., czyli uboju i uśmiercania zwierząt gospodarskich oraz uśmiercania dzikich ptaków i ssaków utrzymywanych przez człowieka w celu pozyskania mięsa i skór. Natomiast wymogu uprzedniego pozbawienia świadomości nie wprowadzono między innymi w odniesieniu do polowań, odstrzałów i ograniczania populacji zwierząt łownych (art. 6 ust. 1 pkt 6 u.o.z.) lub usypiania ślepych miotów (art. 6 ust. 1 pkt 7 u.o.z.). W ocenie wnioskodawcy, z domniemania racjonalności ustawodawcy należy wnioskować, że wymienione w art. 6 ust. 1 u.o.z. okoliczności uzasadniające odejście od zakazu zabijania zwierząt mają charakter szczególny i zupełnie wyjątkowy. Jednakże waga tych okoliczności różni się znacząco. Zdaniem wnioskodawcy, niektóre z nich nie budzą wątpliwości w świetle konieczności ochrony wartości, o których mowa w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Natomiast dopuszczalność zabijania zwierząt na potrzeby polowań zdaje się nie odznaczać tak dużą doniosłością dla bezpieczeństwa państwa i dobrostanu jego obywateli. Wnioskodawca wskazał, że dopuszczalność zabijania zwierząt w czasie polowań wynika z poszanowania tradycji myśliwskiej i kultury łownej. Nie znajduje jednak oparcia w konieczności ochrony dóbr wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji ani umocowania i legitymacji w którymkolwiek z pozostałych postanowień Konstytucji. Zdaniem wnioskodawcy, zaskarżone ograniczenie wolności uzewnętrzniania religii, a także wolności zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju kultury nie jest ograniczeniem uzasadnionym i proporcjonalnym w świetle całokształtu okoliczności, w których ustawodawca zezwala na zabijanie zwierząt. W ocenie wnioskodawcy, doniosłość wartości, jaką jest zapewnienie wolności religijnej wyznawcom każdej religii, podobnie jak konieczność respektowania wolności zachowania obyczajów i tradycji członków każdej mniejszości narodowej, z pewnością przeważają nad niektórymi okolicznościami wskazanymi w art. 6 ust. 1 u.o.z. A minori ad maius, szczególne sposoby uboju zwierząt wymagane przez obrzędy religijne powinny zostać uwzględnione w katalogu przypadków, o których mowa w art. 6 ust. 1 u.o.z. Wnioskodawca dodał, że nie znajduje żadnego uzasadnienia nierówne traktowanie adresatów art. 6 ust. 1 u.o.z. w zakresie wymogu uprzedniego pozbawienia świadomości zwierzęcia przed jego uśmierceniem, podczas dokonywania uboju przewidzianego przez obrządki religijne oraz uśmiercania zwierząt w ramach polowań, odstrzałów i ograniczania populacji zwierząt łownych. 2. W piśmie z 25 marca 2014 r. Marszałek Sejmu zajął stanowisko w imieniu Sejmu, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 2.1. Marszałek Sejmu podniósł, że wnioskodawca nie ma legitymacji do inicjowania kontroli konstytucyjności w określonym we wniosku zakresie podmiotowym i przedmiotowym. Marszałek Sejmu stwierdził, że występują rozbieżności co do zakresu kontroli między petitum wniosku a jego uzasadnieniem. Przedstawiona w uzasadnieniu argumentacja oparta została na tezie, że w systemie prawa obowiązującego nie ma normy legalizującej dokonywanie uboju rytualnego zgodnie z zasadami kultu wyznania mojżeszowego. Natomiast w petitum wnioskodawca kwestionuje zaskarżone przepisy w zakresie, w jakim odnoszą się do wszystkich związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej. Zdaniem Marszałka Sejmu, tak sformułowany zakres podmiotowy wniosku budzi zastrzeżenia w świetle art. 191 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 Konstytucji, które należy interpretować ściśle. Marszałek Sejmu wskazał, że wnioskodawca jako normatywną podstawę legitymacji powołał art. 9 u.g.ż. Zdaniem Marszałka Sejmu, oznacza to, że wnioskodawca może kwestionować przepisy oddziałujące na prawną i majątkową sytuację gmin wyznaniowych żydowskich, a przede wszystkim te, które ingerują w prawo do sprawowania obrzędów i czynności rytualnych związanych z kultem religii mojżeszowej. Natomiast wnioskodawca nie może kwestionować przepisów dotyczących wszystkich związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej. Marszałek Sejmu dodał, że podmioty wskazane w art. 191 ust. 1 pkt 3-5 Konstytucji nie są upoważnione do inicjowania kontroli konstytucyjnej w sprawach ogólnopaństwowych lub ogólnospołecznych. W konsekwencji – w ocenie Marszałka Sejmu – zakres wniosku wykracza pod względem podmiotowym poza zakres działania wnioskodawcy. 2.2. Marszałek Sejmu stwierdził, że jeżeli nawet przyjąć, że wniosek może zostać rozpoznany w zakresie wynikającym z jego uzasadnienia, to nie sposób podzielić przyjętych przez wnioskodawcę ustaleń co do aktualnego stanu prawnego w kwestii dopuszczalności dokonywania uboju rytualnego przez wyznawców judaizmu. Zdaniem Marszałka Sejmu, wątpliwości w tej kwestii znajdują przełożenie na ocenę legitymacji wnioskodawcy. Marszałek Sejm podkreślił, że ubój rytualny to złożone zagadnienie prawne, które należy rozpatrywać równocześnie na wielu płaszczyznach. Przedmiotem postępowania przed Trybunałem – jak zostało to sprecyzowane w uzasadnieniu wniosku – jest dopuszczalność żydowskiego uboju rytualnego (tzw. szechity), który jest ważnym elementem zachowania rytualnej czystości posiłków i stanowi religijny obowiązek wyznawców judaizmu. W ocenie Marszałka Sejmu, problem szechity, ze względu na istotne znaczenie dla swobody praktykowania religii mojżeszowej, został poddany bezpośredniej jurydyzacji w ramach polskiego prawa wyznaniowego. Podstawowe źródło prawa wyznaniowego w odniesieniu do wyznawców religii mojżeszowej stanowi ustawa o gminach żydowskich. Wynika to z koncepcji indywidualnego normowania prawnego związków wyznaniowych w drodze ustaw szczególnych (tzw. partykularnych), co przewiduje art. 25 ust. 5 Konstytucji. Marszałek Sejmu wskazał, że w ustawach partykularnych dochodzi do uszczegółowienia konkretnych, stanowiących specyfikę określonej religii, uprawnień jej wyznawców, co do których ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz. U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965, ze zm.; dalej: ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania) wypowiada się w sposób ogólnosystemowy, a zatem jedynie generalny. Marszałek Sejmu stwierdził, że art. 9 ust. 2 u.g.ż. stanowi podstawę prawną prowadzenia uboju rytualnego na zasadach wymaganych przez religię mojżeszową. Przepis ten służy wprowadzeniu gwarancji swobody wykonywania czynności religijnych specyficznych dla judaizmu. Zdaniem Marszałka Sejmu, nałożenie na gminy wyznaniowe żydowskie obowiązku dbania o ubój rytualny oznacza przyznanie im swobody podejmowania działań, które – zgodnie z regułą instrumentalnego nakazu – służą realizacji prawa podmiotowego, o którym mowa w art. 9 ust. 2 u.g.ż. W ocenie Marszałka Sejmu, art. 9 ust. 2 u.g.ż. wyraża konkretną treść normatywną. Wyznacza jego adresatom prawnie zagwarantowaną sferę możności postępowania. Marszałek Sejmu dodał, że ubój rytualny został wskazany przez ustawodawcę jako uprawnienie gmin żydowskich odrębne od zaopatrywania się w koszerną żywność. Marszałek Sejmu przyjął, że obowiązek dbania o ubój rytualny adresowany jest wyłącznie do gmin wyznaniowych żydowskich, pozwalając na prowadzenie uboju w takim zakresie, w jakim służy to zaspokojeniu potrzeb ich członków. Wskazuje na to przewidziane w art. 9 ust. 2 u.g.ż. sformułowanie: „w celu realizacji prawa do sprawowania obrzędów i czynności rytualnych”. W konsekwencji – w świetle art. 9 ust. 2 u.g.ż. – wykluczony jest ubój ponad potrzeby członków gmin wyznaniowych żydowskich, zwłaszcza dokonywany w celach gospodarczych i handlowych. W ocenie Marszałka Sejmu, przyjęcie wąskiego ujęcia treści analizowanego uprawnienia znajduje uzasadnienie w celu ustawy o gminach żydowskich. Jej ratio legis stanowi zagwarantowanie prawnych instrumentów swobody praktykowania wyznania mojżeszowego. W takim właśnie zakresie podmiotowym i przedmiotowym przepis ten znajduje silne umocowanie w przepisach konstytucyjnych, zapewniających każdemu wolność wyznawania religii (art. 53 Konstytucji), gwarantujących obywatelom należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania obyczajów, tradycji i rozwoju własnej kultury (art. 35 Konstytucji), wreszcie zaś statuujących zasadę konsensualnej regulacji stosunków między państwem a niekatolickimi związkami wyznaniowymi (art. 25 ust. 5 Konstytucji). 2.3. Zdaniem Marszałka Sejmu, konieczne jest również ustalenie relacji, w jakiej pozostają do siebie normy ustawy o ochronie zwierząt oraz ustawy o gminach żydowskich. W ocenie Marszałka Sejmu, ustawa o ochronie zwierząt jest ustawą ogólną, która wyznacza generalny standard ochrony zwierząt w systemie prawa krajowego. W kwestii ochrony zwierząt w czasie ich uśmiercania (uboju) wypowiada się także prawodawca europejski. Marszałek Sejmu stwierdził, że na poziomie prawa Unii Europejskiej ubój rytualny regulowany jest w ramach przepisów dotyczących gospodarczego uboju zwierząt. Natomiast dopuszczalność uboju rytualnego wykonywanego w związku z realizacją swobody praktykowania religii mojżeszowej pozostaje w wyłącznej kompetencji prawa krajowego. W piśmie Sejmu wskazano, że z perspektywy prawa wewnętrznego, postanowienia ustawy o ochronie zwierząt – jako leges generales – znajdują zastosowanie do kwestii nieuregulowanych przepisami szczegółowymi. Natomiast postanowienia ustawy wyznaniowej żydowskiej mają – co wynika z natury prawnej tego aktu – charakter leges speciales wobec innych przepisów prawa powszechnie obowiązującego. Tym samym przepis, który powołuje wnioskodawca jako podstawę legitymacji, wyklucza – zgodnie z zasadą, że norma zakresowo węższa wyłącza zastosowanie normy zakresowo szerszej – stosowanie wobec gmin żydowskich przepisów, które zostały zakwestionowane we wniosku. Marszałek Sejmu wyjaśnił, że norma wyrażona w art. 9 ust. 2 u.g.ż. nie została uchylona w wyniku reguły kolizyjnej następstwa czasowego (lex posterior derogat legi priori). Przywołana reguła kolizyjna nie znajduje zastosowania, jeżeli prawo wcześniejsze stanowiło przepis szczególny (lex posterior generalis non derogat legi priori speciali). W ocenie Marszałka Sejmu, akceptacja tezy o derogacyjnym znaczeniu przepisów ustawy o ochronie zwierząt dla postanowień ustawy o gminach żydowskich jest nie do utrzymania także ze względu na naturę partykularnej ustawy wyznaniowej w świetle art. 25 ust. 5 Konstytucji. Marszałek Sejmu stwierdził, że z uwagi na powyższe argumenty przepisy ustawy o ochronie zwierząt w zakresie, w jakim przewidują zakaz dokonywania uboju bez uprzedniego ogłuszenia, nie znajdują zastosowania do uboju rytualnego dokonywanego przez gminy żydowskie w celu realizacji zasad kultu wyznania mojżeszowego. 2.4. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z. (we wskazanym w petitum wniosku zakresie), Marszałek Sejmu stwierdził, że w demokratycznym państwie prawnym jednostka nie może ponosić odpowiedzialności karnej za czyn, który nie jest zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia (art. 42 ust. 1 Konstytucji). Oznacza to, że w obowiązującym stanie prawnym nie jest dopuszczalne penalizowanie uboju dokonywanego na wewnętrzne potrzeby gmin wyznaniowych żydowskich. 3. W piśmie z 17 marca 2014 r. Prokurator Generalny zajął stanowisko, że: 1) art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. w zakresie, w jakim nie dopuszcza do uśmiercania zwierząt bez uprzedniego pozbawienia ich świadomości w przypadku pozyskiwania przeznaczonego na eksport mięsa, certyfikowanego co do zgodności uboju ze szczególnymi wymaganiami obrządków religijnych związków wyznaniowych – nie jest niezgodny z art. 53 ust. 1, 2 i 5 oraz z art. 35 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, w związku z art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji, jak również z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 14 Konwencji; 2) art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. w zakresie, w jakim nie dopuszcza do uśmiercania zwierząt bez uprzedniego pozbawienia ich świadomości w przypadku pozyskiwania na potrzeby wewnątrzkrajowe mięsa certyfikowanego co do zgodności uboju ze szczególnymi wymaganiami obrządków religijnych związków wyznaniowych – jest zgodny z art. 53 ust. 1, 2 i 5 oraz art. 35 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji w związku z art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji, jak również z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 14 Konwencji, a w zakresie, w jakim nie dopuszcza do takiego uboju w warunkach braku rzeczywistej zgodności dokonywania uboju ze wszystkimi szczególnymi wymaganiami obrządków religijnych związków wyznaniowych – nie jest niezgodny z art. 53 ust. 1, 2 i 5 oraz z art. 35 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji w związku z art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji, jak również z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 14 Konwencji; 3) art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z. w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność karną za uśmiercanie zwierząt bez uprzedniego pozbawienia ich świadomości, w przypadku pozyskiwania mięsa certyfikowanego co do zgodności uboju ze szczególnymi wymaganiami obrządków religijnych związków wyznaniowych, jest zgodny z art. 53 ust. 1, 2 i 5 oraz art. 35 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji w związku z art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji, jak również z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 14 Konwencji; 4) postępowanie w pozostałym zakresie podlega umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z uwagi na niedopuszczalność orzekania. 3.1. Prokurator Generalny odniósł się przede wszystkim do stanu obowiązującego prawa w kwestii dopuszczalności uboju rytualnego. 3.1.1. Prokurator Generalny stwierdził, że podstawowym obowiązującym w Polsce źródłem prawa, normującym sposób postępowania ze zwierzętami, jest ustawa o ochronie zwierząt. Ustawa ta nakazuje humanitarne traktowanie zwierząt. Prokurator Generalny wskazał, że zasadą przyjętą przez art. 34 u.o.z. jest, że zwierzę kręgowe w ubojni, jak i zwierzę kopytne w uboju domowym musi zostać ogłuszone przed uśmierceniem. Powołując się na zmiany ustawowe, Prokurator Generalny stwierdził, że wprowadzenie całkowitego zakazu uśmiercania zwierząt w ubojniach bez uprzedniego ogłuszenia należy uznać za świadomy wybór ustawodawcy. 3.1.2. W piśmie Prokuratora Generalnego wskazano, że analiza obowiązywania zakazu uśmiercania zwierząt bez ogłuszenia nie powinna pomijać regulacji zawartych w ustawie o gminach żydowskich oraz ustawie o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Zdaniem Prokuratora Generalnego, art. 9 ust. 2 u.g.ż. jest typową regulacją kompetencyjną, a nie materialną. Zawiera on – między innymi – sformułowanie, że gminy żydowskie dbają o ubój rytualny. Nie do końca jest przy tym jasne, jaki jest stosunek określenia „dbają” do samego dokonywania uboju rytualnego. Prokurator Generalny wskazał, że w ocenie Rządowego Centrum Legislacji, wątpliwe jest wywodzenie z art. 9 ust. 2 u.g.ż. uprawnienia gmin wyznaniowych żydowskich do przeprowadzania uboju rytualnego. Ponadto Prokurator Generalny zaznaczył, że ustawa o gminach żydowskich dotyczy największej judaistycznej wspólnoty wyznaniowej w Polsce, której trzonem są gminy wyznaniowe żydowskie, a nie obejmuje pozostałych żydowskich związków wyznaniowych. Prokurator Generalny odniósł się również do treści art. 2 pkt 2 i 9 oraz art. 19 ust. 2 pkt 9 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, które upoważniają obywateli oraz związki wyznaniowe do wytwarzania artykułów (przedmiotów) potrzebnych do przestrzegania reguł religijnych. W ocenie Prokuratora Generalnego, powyższe przepisy, podobnie jak art. 9 ust. 2 u.g.ż., są regulacjami kompetencyjnymi, a nie materialnymi. Nie wyłączają zakazu przeprowadzania uboju rytualnego ani sankcji grożącej za naruszenie tego zakazu. Ponadto w świetle postanowień ustawy o ochronie zwierząt wątpliwe wydaje się traktowanie zwierzęcia jako przedmiotu (artykułu) potrzebnego do przestrzegania reguł religijnych. W związku z powyższym Prokurator Generalny stwierdził, że nie wydaje się, żeby regulacje ustaw o gminach żydowskich oraz gwarancjach wolności sumienia i wyznania mogły mieć istotny wpływ na sposób rozumienia zakwestionowanych przepisów ustawy o ochronie zwierząt. Prokurator Generalny dodał, że Trybunał Konstytucyjny nie jest właściwy do badania wzajemnej zgodności aktów prawnych tej samej rangi. 3.1.3. Prokurator Generalny wskazał, że od 1 stycznia 2013 r. obowiązuje w Polsce rozporządzenie Rady nr 1099/2009. Prokurator Generalny podkreślił, że rozporządzenie wprowadza regułę w postaci obowiązku ogłuszania zwierząt przed ubojem (art. 4 ust. 1), a brak ogłuszenia w wypadku uboju rytualnego (art. 4 ust. 4) jest wyjątkiem, który musi być interpretowany w sposób ścisły. W ocenie Prokuratora Generalnego, rozumienie sformułowania „utrzymanie przepisów krajowych”, o którym mowa w art. 26 ust. 1 rozporządzenia Rady nr 1099/2009, nie może prowadzić do wywiedzenia normy niezgodnej z polskim porządkiem konstytucyjnym. Problematyka uchwalania ustaw została uznana przez ustrojodawcę za tak istotną dla bytu państwa, że podstawowe zasady działalności ustawodawczej zostały unormowane bezpośrednio w ustawie zasadniczej. Konstytucja normuje wypadki, w których Sejm ponownie proceduje nad uchwaloną już ustawą (art. 121 ust. 3, art. 122 ust. 5 Konstytucji). Ustawa zasadnicza nie przewiduje żadnych innych sytuacji, w których Sejm miałby ponownie uchwalać raz już uchwaloną przez siebie ustawę. Wobec powyższego Prokurator Generalny uznał, że utrzymanie przepisów krajowych, które służą zapewnieniu dalej idącej ochrony zwierząt podczas ich uśmiercania, a które obowiązywały w momencie wprowadzania w życie rozporządzenia Rady nr 1099/2009, nie wymagało ponownego przyjmowania przez parlament obowiązujących już regulacji ustawowych. Podsumowując powyższe rozważania, Prokurator Generalny stwierdził, że w obecnym stanie prawnym, obejmującym zarówno przepisy krajowe, jak i normy prawa międzynarodowego, nie jest w Polsce dopuszczalne dokonywanie uboju zwierząt według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijnie. 3.2. Prokurator Generalny wyjaśnił, że przez pojęcie uboju rytualnego rozumie się uśmiercanie zwierząt dokonywane zgodnie z obyczajami niektórych wyznań, przede wszystkim judaizmu i islamu. Mięso pochodzące z takiego uboju określane jest jako mięso koszerne lub koszerne glatt (w odniesieniu do uboju zgodnego z zasadami judaizmu) bądź jako mięso halal (w odniesieniu do uboju zgodnego z zasadami islamu). Mięso pochodzące z uboju rytualnego nadaje się do spożycia zgodnie z wymogami religijnymi. Prokurator Generalny wskazał, że przed derogowaniem przez Trybunał Konstytucyjny § 8 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 9 września 2004 r. w sprawie kwalifikacji osób uprawnionych do zawodowego uboju oraz warunków i metod uboju i uśmiercania zwierząt (Dz. U. Nr 205, poz. 2102, ze zm.; dalej: rozporządzenie Ministra Rolnictwa z 2004 r.), ubojowi rytualnemu poddawano zwierzęta w celu pozyskania mięsa przeznaczonego zarówno dla zaspokojenia potrzeb grup religijnych funkcjonujących w Polsce, jak i w ramach działalności gospodarczej o charakterze eksportowym. Tym samym – zdaniem Prokuratora Generalnego – wyjątek motywowany celami kultu okazał się furtką dla przedsiębiorców trudniących się ubojem rytualnym na przemysłową skalę, w tym masowo eksportujących uzyskane w ten sposób mięso na Bliski Wschód. Prokurator Generalny uznał, że oddzielnej analizy wymaga pozyskiwanie mięsa koszernego oraz mięsa halal na potrzeby grup religijnych funkcjonujących w Polsce oraz poza jej granicami. Zdaniem Prokuratora Generalnego, art. 53 ust. 1 Konstytucji dekretuje wolność sumienia i wyznania każdego, kto zamieszkuje lub przebywa na terytorium Polski, a nie w innych państwach. Art. 35 ust. 1 Konstytucji gwarantuje określone w nim prawa jedynie obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych. Analogicznie sytuacja wygląda w przypadku art. 9 Konwencji, albowiem Polska zobowiązana jest zagwarantować wolność wyznania wyłącznie osobom podlegającym krajowej jurysdykcji. W związku z powyższym Prokurator Generalny stwierdził, że nie wydaje się, aby powołane przez wnioskodawcę wzorce kontroli były adekwatne do oceny regulacji normujących dokonywanie w Polsce uboju rytualnego w zakresie, w jakim następuje to w celu uzyskania certyfikowanego mięsa przeznaczonego na eksport. Zdaniem Prokuratora Generalnego, problematyka ta należy do sfery wolności działalności gospodarczej (art. 20 i art. 22 Konstytucji), a nie sfery wolności religii lub sfery wolności mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce. Powołując się na doktrynę, Prokurator Generalny dodał, że ustawodawca ma daleko idącą swobodę regulowania uboju rytualnego dokonywanego w ramach działalności gospodarczej o charakterze eksportowym. Prokurator Generalny uznał również za zasadne rozważyć, czy przemysłowy (masowy) ubój zwierząt może być kwalifikowany jako ubój rytualny w rozumieniu judaizmu lub islamu. Prokurator Generalny, wskazując szereg szczegółowych wymogów religijnych, stwierdził, że ich przestrzeganie w wypadku uboju pojedynczych sztuk zwierząt jest możliwe, o ile zostanie dochowana konieczna staranność. Natomiast powołując się na wyniki niektórych badań, Prokurator Generalny zwrócił uwagę, że ze względu na tempo technologii masowego uśmiercania zwierząt, w praktyce przemysłowego uboju rytualnego występują problemy z przestrzeganiem religijnych wymogów. Ze względu na powyższe Prokurator Generalny stwierdził, że tzw. przemysłowy ubój rytualny jest zwykłą działalnością gospodarczą obliczoną na zysk. W konsekwencji – zdaniem Prokuratora Generalnego – powołane przez wnioskodawcę art. 53 ust. 1, 2 i 5 oraz art. 35 ust. 1 Konstytucji, a także art. 9 Konwencji, są nieadekwatnymi wzorcami kontroli przepisów regulujących ubój rytualny o charakterze przemysłowym (masowym). 3.3. W piśmie Prokuratora Generalnego wskazano, że Konstytucja przewiduje możliwość ograniczenia wolności uzewnętrzniania religii oraz wolności zachowania obyczajów i tradycji mniejszości narodowych i etnicznych, o ile ograniczenia spełniają wymagania konstytucyjne. W ocenie Prokuratora Generalnego, art. 53 ust. 5 Konstytucji, przewidujący przesłanki ograniczenia wolności religii, nie wyłącza zastosowania zasady proporcjonalności wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji, w tym przynajmniej zakresie, w jakim nie pokrywają się treści normatywne tych przepisów. Dotyczy to zakazu naruszania istoty wolności i praw. Natomiast na gruncie konwencyjnym przesłanki ograniczania wolności uzewnętrzniania wyznania określa art. 9 ust. 2 Konwencji. Prokurator Generalny wskazał, że jedną z przesłanek materialnych dopuszczających ograniczenie wolności uzewnętrzniania religii oraz zachowania obyczajów i tradycji mniejszości narodowych i etnicznych jest przesłanka moralności. Prokurator Generalny odnotował, że w przypadku ograniczania wolności religii ustrojodawca nie zawęził tej przesłanki przez dookreślenie, że w grę wchodzi jedynie moralność publiczna (jak w art. 31 ust. 3 Konstytucji). Jednakże przyjąwszy to zastrzeżenie, nie ma istotnych przeszkód, by dekodując zawartość normatywną omawianej przesłanki, sięgać do dorobku doktryny wypracowanego na gruncie art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zdaniem Prokuratora Generalnego, w świetle poglądów przedstawicieli socjologii moralności za nieuprawnione uproszczenie należy uznać wyrażone w uzasadnieniu wniosku stanowisko, które upatruje niepodważalnych źródeł ocen moralnych w tradycji i religii. Prokurator Generalny stwierdził, że niewątpliwie tradycja i religia należą do istotnych czynników kształtujących moralność grup społecznych, ale są to jedynie dwa spośród kilkunastu wyodrębnionych przez naukę czynników. Prokurator Generalny uznał, że skoro w nauce etyki i socjologii moralności przyjmuje się, że pojęcia moralne zmieniają się wraz ze zmianami życia społecznego, to różne zachowania kojarzone z uzewnętrznianiem religii, akceptowane w czasie, gdy dana religia powstawała, mogą być oceniane w dzisiejszej Polsce jako niemoralne. Powołując się na wybrane pozycje literatury, Prokurator Generalny stwierdził, że w świetle wyników przytoczonych badań oraz zaleceń zawartych w raportach organizacji międzynarodowych i pozarządowych, ewentualna akceptacja dokonywania uboju rytualnego wydaje się nie do pogodzenia z obowiązkiem humanitarnego traktowania zwierząt i zasadą unikania zbędnych cierpień wszystkich istot czujących. Prokurator Generalny wskazał, że stosunek do zwierząt ma wpływ na moralną osobowość człowieka, a w konsekwencji jego wrażliwość wobec bliźnich. Zdaniem Prokuratora Generalnego, cierpienia zadawane zwierzętom podczas uboju rytualnego są wynikiem działań niemoralnych w dominującym w dzisiejszej Polsce rozumieniu tego pojęcia. Prokurator Generalny dodał, że w razie ponownego otwarcia kwestii dopuszczalności prawnej dokonywania uboju rytualnego można się spodziewać zaostrzenia dyskusji i publikacji drastycznych materiałów. W ocenie Prokuratora Generalnego, otwarcie nieletnim dostępu do materiałów dokumentujących ubój rytualny mogłoby budzić wątpliwości nie tylko w kontekście przesłanki moralności, ale prawdopodobnie również w kontekście przesłanki wolności i praw innych osób. Prokurator Generalny odniósł się także do przesłanki ochrony zdrowia. Powołując się na raport Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności, stwierdził, że ubój bez ogłuszenia może pociągnąć za sobą ryzyko dla higieny, jeżeli nie zastosuje się osobnych noży w celu dokonywania nacięć na skórze i przecinania naczyń krwionośnych bądź jeżeli rzeźnik spróbuje wyciągnąć naczynia krwionośne w celu zapobiegania krzepnięciu krwi lub eliminowania skrzepów krwi. Prokurator Generalny dodał, że podczas uboju rytualnego może dojść do zanieczyszczenia płuc zawartością żołądka uśmiercanego zwierzęcia, co jest istotne z punktu widzenia ochrony zdrowia konsumentów, a w szczególności higieny podczas pozyskiwaniu produktu. Prokurator Generalny wskazał, że płuca zwierzęcia nie mogą zostać uznane za produkt koszerny, a zatem przeznaczone są do spożycia na rynku ogólnym, bez informacji, z jakiego uboju pochodzą. W konsekwencji – zdaniem Prokuratora Generalnego – stosowanie uboju rytualnego może stwarzać niebezpieczeństwo nie tylko dla zdrowia członków judaistycznych wspólnot wyznaniowych, ale również dla społeczności, które nie mają żadnych związków z judaizmem. Następnie Prokurator Generalny rozważył, czy dopuszczenie w Polsce uboju rytualnego jest konieczne dla umożliwienia judaistycznym i islamskim wspólnotom uzewnętrzniania religii przez spożywanie mięsa koszernego lub mięsa halal. Prokurator Generalny stwierdził, że istotne znaczenie w tym względzie ma wyrok ETPC w sprawie Cha’are Shalom Ve Tsedek przeciwko Francji, w którym – zdaniem Prokuratora – wskazano na łatwy dostęp do mięsa koszernego glatt w państwach Unii Europejskiej, a także stwierdzono, że gwarantowana w art. 9 Konwencji wolność religii nie rozciąga się na prawo do osobistego udziału w wykonywaniu uboju rytualnego i późniejszym procesie certyfikacji. Prokurator Generalny podkreślił, że zgodnie z art. 26 ust. 4 rozporządzenia Rady nr 1099/2009, „państwo członkowskie nie może zabraniać ani utrudniać wprowadzania do obiegu na swoim terytorium produktów pochodzenia zwierzęcego uzyskanych ze zwierząt, które zostały uśmiercone w innym państwie członkowskim, powołując się na to, że dane zwierzęta nie zostały uśmiercone zgodnie z przepisami krajowymi tego państwa służącymi zapewnieniu dalej idącej ochrony zwierząt podczas ich uśmiercania”. Prokurator Generalny uznał, że wobec dostępności na rynku wewnątrzunijnym mięsa pochodzącego z uboju rytualnego, dopuszczenie przez polskiego ustawodawcę do dokonywania takiego uboju nie jest konieczne dla umożliwienia wspólnotom wyznaniowym uzewnętrzniania swojego wyznania przez spożywanie mięsa koszernego lub halal. Podsumowując powyższe rozważania, Prokurator Generalny stwierdził, że wprowadzenie zakazu uśmiercania zwierząt kręgowych bez uprzedniego pozbawienia ich świadomości mieści się w granicach względnej swobody ustawodawcy. 3.4. Poddając analizie zaskarżone przepisy w kontekście art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji oraz art. 14 Konwencji, Prokurator Generalny wskazał, że w doktrynie przyjmuje się, że prawo do równego traktowania ma charakter prawa „drugiego stopnia” (metaprawa). Przysługuje ono w związku z konkretnymi normami prawnymi lub innymi działaniami organów władzy publicznej, a nie w oderwaniu od nich. W konsekwencji – zdaniem Prokuratora Generalnego – analiza art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. w świetle art. 53 oraz art. 35 ust. 1 Konstytucji musi determinować ocenę tegoż przepisu także w kontekście zasady równości oraz zakazu dyskryminacji. Prokurator Generalny dodał, że aktualność zachowują wywody co do względnej swobody ustawodawcy wprowadzenia zakazu uśmiercania zwierząt kręgowych w ubojni bez ich uprzedniego pozbawienia świadomości. Prokurator Generalny podkreślił, że ustawodawca nie zróżnicował ani powodów wprowadzenia zakazu uboju rytualnego, ani podmiotów, których zakaz dotyczy. Ustawodawca nie zezwolił nikomu na dokonywanie uboju zwierząt kręgowych bez uprzedniego pozbawienia ich świadomości. Kwestionowany zakaz dotyczy związków wyznaniowych korzystających z mięsa certyfikowanego jako mięso koszerne oraz halal. Zakaz dotyczy zarówno związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej, jak i pozostałych związków wyznaniowych. Zdaniem Prokuratora Generalnego, przedstawione poglądy należy odnieść również do wzajemnych relacji art. 14 oraz art. 9 Konwencji, a tym samym do determinującej roli dokonanej wcześniej oceny art. 34 ust. 1 u.o.z. w kontekście art. 9 Konwencji. 3.5. Prokurator Generalny poddał analizie również zaskarżone przepisy karne. Podkreślił, że ustawodawca, ustanawiając unormowania karne sensu stricto oraz regulacje wykroczeniowe chroniące zwierzęta, przyjął unormowania zabezpieczające respektowanie wymogu humanitarnego traktowania zwierząt. Zdaniem Prokuratora Generalnego, zaskarżone przepisy nie wykraczają poza przysługującą ustawodawcy swobodę w zakresie ustanawiania środków polityki karnej. 3.6. Prokurator Generalny odniósł się także do przedmiotu kontroli wskazanego w drugim punkcie petitum wniosku. Stwierdził, że analiza uzasadnienia wniosku prowadzi do konkluzji, że w gruncie rzeczy wnioskodawca kwestionuje brak wskazania przez ustawodawcę w art. 6 ust. 1 u.o.z. szczególnych sposobów uboju zwierząt, przewidzianych przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej, jako okoliczności wyłączającej zakaz zabijania zwierząt. Z wniosku wynika, że postulowane uzupełnienie art. 6 ust. 1 u.o.z. miałoby prowadzić do tego, że ubój rytualny stałby się równoprawną okolicznością dopuszczającą uśmiercanie zwierząt z już tam wymienionymi. W związku z powyższym Prokurator Generalny uznał, że w analizowanej części wniosek zmierza do uzupełnienia obowiązujących unormowań o dodatkową regulację, która zadowoliłaby wnioskodawcę. Zdaniem Prokuratora Generalnego, takie sformułowanie zarzutów jest niedopuszczalne, a zatem postępowanie konstytucyjne w tym zakresie podlega umorzeniu. 4. W piśmie z 11 września 2014 r. Trybunał Konstytucyjny zwrócił się do Ministra Spraw Zagranicznych o przedstawienie informacji w sprawie dopuszczalności oraz prawnej regulacji uboju rytualnego w państwach członkowskich Unii Europejskiej. W piśmie z 30 września 2014 r. Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyjaśniło, że podstawowym aktem prawnym regulującym ubój rytualny w Unii Europejskiej jest rozporządzenie Rady nr 1099/2009, które jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich od 1 stycznia 2013 r. Państwa członkowskie mogą jednak utrzymać lub wprowadzić własne przepisy, które zapewniają większą ochronę zwierząt w czasie ich uśmiercania. Ministerstwo zwróciło również uwagę na rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 853/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego (Dz. Urz. UE L 139 z 30.4.2004, s. 55), w którym zawarte zostały przepisy określające warunki higieniczne uboju zwierząt, w tym uboju rytualnego. Ministerstwo Spraw Zagranicznych dodało, że zgodnie z art. 4 ust. 4 rozporządzenia Rady nr 1099/2009, ubój rytualny bez uprzedniego ogłuszenia może odbywać się wyłącznie w rzeźni. Jedynym znanym Ministerstwu państwem członkowskim dopuszczającym odstępstwo od powyższego wymogu jest Belgia, która na czas muzułmańskiego Święta Ofiarowania dopuszcza dokonywanie uboju rytualnego w miejscach czasowo do tego dopuszczonych. Z informacji uzyskanych z polskich placówek dyplomatycznych wynika, że w państwach Unii Europejskiej przepisy bezpośrednio stosowanego prawa unijnego są uzupełniane albo zaostrzane aktami prawa wewnętrznego w celu zapewnienia większej ochrony zwierząt. Ministerstwo Spraw Zagranicznych ma informację o jednym państwie Unii Europejskiej – Bułgarii – w którym nie zostały wydane żadne krajowe akty prawne regulujące ubój rytualny oraz o jednym – Irlandii – w którym wydane zostały wyłącznie wytyczne resortu rolnictwa w tej sprawie. Ministerstwo Spraw Zagranicznych przedstawiło również bardziej szczegółową informację w zakresie regulacji prawnej uboju rytualnego w większości państw Unii Europejskiej. Zwięzłą informację co do stanu prawnego w 25 państwach Unii Europejskiej, opracowaną na podstawie danych z polskich ambasad zebranych w drugiej połowie 2012 r. (zaktualizowanych we wrześniu 2014 r.), przedstawiło także Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w piśmie z 29 września 2014 r. Z otrzymanych informacji wynika, że – według stanu prawnego na wrzesień 2014 r. – ubój rytualny dopuszczalny był w 24 z 28 państw członkowskich Unii Europejskiej. Zakaz uboju rytualnego obowiązywał w Szwecji, Polsce i Danii, a także na Litwie, gdzie przyjęto jednak przepisy zezwalające na dokonywanie takiego uboju od 1 stycznia 2015 r. W zdecydowanej większości państw Unii Europejskiej dozwolony jest również eksport mięsa pochodzącego z uboju rytualnego. Na przykład we Francji połowa wszystkich rzeźni stosuje ubój rytualny, a eksport mięsa z tego uboju osiąga ok. 400 tys. ton rocznie. Przedstawione Trybunałowi informacje dają zróżnicowany obraz szczególnych regulacji krajowych, którym w niektórych państwach Unii Europejskiej poddawany jest ubój rytualny. Na przykład w Hiszpanii podmiot prowadzący rzeźnię powinien powiadomić o dokonywaniu uboju rytualnego właściwe władze w celach rejestracyjnych. W Holandii warunkiem dokonania uboju rytualnego jest obecność lekarza weterynarii, który może uznać, że ze względu na zbyt dużą wagę lub obwód karku zwierzę nie kwalifikuje się do tego rodzaju uboju. Jeżeli zwierzę nie zakończy życia po upływie 40 sekund od wykonania przez rzeźnika nacięcia na karku, lekarz weterynarii je dobija. We Francji regulacja dekretowa ustanawia wymóg uzyskania zezwolenia prefekta departamentu na dokonanie uboju bez uprzedniego ogłuszenia. Prefekt zezwala na taki ubój, jeżeli infrastruktura rzeźni pozwala na zachowanie zasad ochrony zwierząt oraz higieny, a rzeźnia stosuje system rejestracji, pozwalający na udokumentowanie, że istnieją zamówienia handlowe na ilość ubitych w danej rzeźni zwierząt. 5. W piśmie z 12 września 2014 r. Trybunał Konstytucyjny wystąpił do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi o przedstawienie informacji dotyczącej liczby zwierząt poddawanych ubojowi rytualnemu, liczby rzeźni, w których dokonywano takiego uboju, a także wielkości produkcji oraz wielkości eksportu mięsa pochodzącego z uboju rytualnego w ciągu ostatnich pięciu lat. W piśmie z 29 września 2014 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyjaśnił, że nadzór nad zakładami ubojowymi sprawuje Inspekcja Weterynaryjna. Przepisy nie nakładają na Inspekcję obowiązku prowadzenia odrębnej ewidencji zakładów stosujących ubój zgodny z metodami wymaganymi przez obrzędy religijne ani nie nakładają na rzeźnie obowiązku gromadzenia danych dotyczących wyłącznie uboju rytualnego. Źródłem informacji na ten temat są jednak dokumenty handlowe przechowywane w zakładach, na podstawie których – na wniosek Ministerstwa – stosowną informację dotyczącą roku 2011 i pierwszego półrocza 2012 r. przygotował Główny Inspektorat Weterynarii. Z informacji tej wynika, że na przykład w 2011 r., wyłącznie w tych rzeźniach, które prowadziły ubój bez ogłuszenia, w celu produkcji wołowiny ubito z ogłuszeniem prawie 400 tys. zwierząt, a bez ogłuszenia ok. 62 tys. zwierząt. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przedstawił także ogólne dane obrazujące skalę produkcji oraz eksportu mięsa wołowego i drobiowego w ciągu ostatnich pięciu lat. Minister wyjaśnił, że nie dysponuje danymi i statystykami odnoszącymi się wyłącznie do mięsa pochodzącego z uboju rytualnego. Poinformował, że związki branżowe zrzeszające producentów mięsa oszacowały, że w 2011 r. 30% wołowiny i 10% mięsa drobiowego wyeksportowanego z Polski pochodziło z uboju rytualnego. 6. W piśmie z 12 września 2014 r. Trybunał Konstytucyjny zwrócił się do Prokuratora Generalnego o przedstawienie informacji dotyczącej liczby postępowań, które zostały wszczęte w ciągu dwóch ostatnich lat w sprawach o naruszenie art. 35 w związku z art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. z powodu dokonywania uboju rytualnego, a także wskazanie, ile z tych postępowań zostało zakończonych prawomocnie, i z jakim wynikiem. W pismach z 29 września i 6 października 2014 r. Prokurator Generalny poinformował, że w ciągu dwóch ostatnich lat w jednostkach prokuratury wszczęto sześć takich postępowań. Spośród tych spraw dwie pozostają w toku, dwie zakończono prawomocnie decyzją o umorzeniu postępowania wobec braku znamion czynu zabronionego, jedna została umorzona wobec stwierdzenia, że szkodliwość społeczna czynu jest znikoma (postanowienie nie jest prawomocne), jedna została zawieszona w związku ze skierowaniem pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego. II Na rozprawę w dniach 3 i 10 grudnia 2014 r. stawili się przedstawiciele uczestników postępowania: wnioskodawcy, Sejmu i Prokuratora Generalnego. Do udziału w rozprawie, na podstawie art. 38 pkt 4 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.), został również wezwany Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w imieniu którego stawili się odpowiednio umocowani przedstawiciele. Na pytania sędziów Trybunału odpowiadał również obecny na rozprawie naczelny rabin Polski – Michael Schudrich. Na rozprawie 3 grudnia 2014 r. przedstawiciel wnioskodawcy, odpowiadając na pytania dotyczące zakresu zaskarżenia, udzielał w różnych fazach rozprawy odpowiedzi, które nie były w pełni spójne. Początkowo stwierdził, że wniosek zmierza do zagwarantowania prawa do dokonywania uboju rytualnego na potrzeby członków gmin wyznaniowych żydowskich. Jednakże następnie podkreślił, że we wniosku przedstawiono zasadniczy problem dotyczący niezgodności bezwzględnego zakazu uboju rytualnego z wolnością religii, który ma istotne znaczenie dla wszystkich wyznawców judaizmu, w tym niebędących członkami gmin wyznaniowych żydowskich, a także wyznawców innych religii, przede wszystkim islamu. Zarazem przedstawiciel wnioskodawcy konsekwentnie wskazywał, że poza zakresem wniosku pozostaje problematyka ewentualnego eksportu mięsa pochodzącego z uboju rytualnego. Ostatecznie, tj. formułując stanowisko końcowe, przedstawiciel wnioskodawcy podtrzymał stanowisko zajęte we wniosku, który został przedstawiony w wykonaniu uchwały zarządu Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej nr 2/2013 z 27 sierpnia 2013 r. Na rozprawie pisemne stanowiska podtrzymali także przedstawiciele Sejmu i Prokuratora Generalnego. Przedstawiciele Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przekazali do akt sprawy dokument zatytułowany „Procedura dotycząca warunków uboju i produkcji koszernej na terenie Polski”, podpisany 8 grudnia 2011 r. pomiędzy naczelnym rabinem Polski a Głównym Lekarzem Weterynarii. Do dokumentu załączono pismo Głównego Lekarza Weterynarii z 3 stycznia 2013 r., w którym poinformował on naczelnego rabina Polski, że w zmienionym stanie prawnym porozumienie dotyczące uboju koszernego nie może być wykonywane. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot i zakres kontroli. 1.1. Trybunał Konstytucyjny, orzekając, jest związany granicami wniosku, pytania prawnego lub skargi (art. 66 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Żądanie wniosku, przez wskazanie zaskarżonych przepisów i powołanych wzorców kontroli oraz uzasadnienie postawionych zarzutów, wyznacza zakres orzekania Trybunału, poza który Trybunał nie jest legitymowany wykraczać (art. 7 Konstytucji). Tym samym w postępowaniu konstytucyjnym punktem wyjścia jest ustalenie przedmiotu oraz zakresu orzekania Trybunału. 1.2. Wnioskodawca – Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej w punkcie pierwszym petitum wniosku wskazał, że kwestionuje art. 34 ust. 1 i 3 oraz art. 35 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (Dz. U. z 2013 r. poz. 856; dalej: ustawa o ochronie zwierząt lub u.o.z.). Art. 34 ust. 1 i 3 ustawy o ochronie zwierząt stanowi: „1. Zwierzę kręgowe w ubojni może zostać uśmiercone tylko po uprzednim pozbawieniu świadomości przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje. (…) 3. W uboju domowym zwierzęta kopytne mogą być uśmiercane tylko po uprzednim ich pozbawieniu świadomości przez przyuczonego ubojowca”. Zgodnie z art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z.: „1. Kto zabija, uśmierca zwierzę albo dokonuje uboju zwierzęcia z naruszeniem przepisów art. 6 ust. 1, art. 33 lub art. 34 ust. 1-4 podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. (…) 4. W razie skazania za przestępstwo określone w ust. 1, 1a lub 2, sąd może orzec wobec sprawcy zakaz wykonywania określonego zawodu, prowadzenia określonej działalności lub wykonywania czynności wymagających zezwolenia, które są związane z wykorzystywaniem zwierząt lub oddziaływaniem na nie, a także może orzec przepadek narzędzi lub przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa oraz przedmiotów pochodzących z przestępstwa”. Wnioskodawca wskazał, że kwestionuje zaskarżone przepisy w zakresie, w jakim nie zezwalają na poddawanie zwierząt szczególnym sposobom uboju przewidzianym przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej i przewidują odpowiedzialność karną osoby dokonującej uboju w taki szczególny sposób. Ubój według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne, ze względu na religijny charakter, na ogół określany jest mianem „rytualnego”. Ubój rytualny praktykowany jest od wieków przez wyznawców judaizmu (tzw. szechita) oraz islamu (tzw. halal), a cel oraz zasady jego dokonywania określają właściwe normy prawa religijnego i zwyczajowego. Jedną z cech wspólnych uboju dokonywanego według zasad judaizmu oraz islamu jest to, że stanowi on rytuał, w ramach którego – dla uzyskania dozwolonego do spożycia (koszernego) mięsa – zwierzę nie może zostać ogłuszone przed ubojem. Zaskarżony art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z., nakazując „pozbawienie świadomości”, a ściśle (zgodnie z definicją legalną zawartą w art. 4 pkt 6 u.o.z.) „ogłuszenie”, zwierzęcia kręgowego przed ubojem w ubojni (rzeźni) oraz zwierzęcia kopytnego przed ubojem domowym, nie przewiduje odstępstwa, które zezwalałoby na ubój zwierzęcia według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne (czyli bez uprzedniego ogłuszenia). W konsekwencji z art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. wynika bezwzględny, czyli niedoznający odstępstw, zakaz uboju rytualnego. Z kolei zaskarżone ustępy 1 i 4 art. 35 u.o.z. ustanawiają sankcje karne między innymi za naruszenie tego zakazu. 1.3. W petitum wnioskodawca zakresowo zakwestionował art. 34 ust. 3 u.o.z., który przewiduje, że „w uboju domowym” zwierzęta kopytne mogą być uśmiercane wyłącznie po uprzednim ich pozbawieniu świadomości przez przyuczonego ubojowca. Jednakże przedstawiona w uzasadnieniu wniosku argumentacja koncentruje się na wynikającym z art. 34 ust. 1 u.o.z. zakazie uboju rytualnego w rzeźni (ubojni). Wnioskodawca w uzasadnieniu nie odniósł się szczegółowo do treści art. 34 ust. 3 u.o.z., w tym do rozumienia pojęcia „uboju domowego”. Nie poddał również analizie normatywnego znaczenia tego przepisu w świetle rozporządzenia Rady (WE) nr 1099/2009 z dnia 24 września 2009 r. w sprawie ochrony zwierząt podczas ich uśmiercania (Dz. Urz. UE L 303 z 18.11.2009, s. 1; dalej: rozporządzenie Rady nr 1099/2009), które jest bezpośrednio stosowane od 1 stycznia 2013 r. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wnioskodawca, wbrew wymogowi przewidzianemu w art. 32 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK, nie uzasadnił zarzutu naruszenia powołanych wzorców kontroli przez art. 34 ust. 3 u.o.z. we wskazanym w petitum wniosku zakresie. W konsekwencji Trybunał zobowiązany był umorzyć postępowanie w tym zakresie na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK. Niemniej treść art. 34 ust. 3 u.o.z. nie jest obojętna z punktu widzenia skutków wyroku (zob. cz. III, pkt 11 poniżej). W przepisie tym ustawodawca reguluje „ubój domowy”, nie wyjaśniając jego znaczenia. Powoduje to wątpliwości interpretacyjne, albowiem pojęcie to nie występuje w pozostałych przepisach prawa krajowego dotyczących uboju zwierząt ani w przepisach prawa unijnego o uśmiercaniu i uboju zwierząt. Zbliżonym pojęciem posługuje się ustawa z dnia 16 grudnia 2005 r. o produktach pochodzenia zwierzęcego (Dz. U. z 2014 r. poz. 1577; dalej: u.p.p.z.). Art. 17 u.p.p.z. wskazuje ściśle określone przypadki, w których dopuszczalny jest ubój zwierząt gospodarskich poza rzeźnią (ubojnią). W myśl art. 17 ust. 1a u.p.p.z.: „Dopuszcza się ubój na terenie gospodarstwa cieląt do szóstego miesiąca życia, świń, owiec, kóz, drobiu oraz zwierząt dzikich utrzymywanych w warunkach fermowych, w celu produkcji mięsa na użytek własny”. Należy zatem przyjąć, że pojęcie „uboju na terenie gospodarstwa w celu produkcji mięsa na użytek własny”, którego dopuszczalność reguluje art. 17 ust. 1a u.p.p.z., odpowiada pojęciu „uboju domowego”, którego metod dotyczy art. 34 ust. 3 u.o.z. Tym samym ubój domowy dopuszczalny jest tylko w ściśle określonych okolicznościach oraz może mieć miejsce wyłącznie w celu produkcji mięsa na użytek własny (czyli na własne potrzeby – zob. art. 5 pkt 1a u.p.p.z.; innymi słowy: „do celów własnej konsumpcji domowej” – zob. art. 10 rozporządzenia Rady nr 1099/2009). Art. 34 ust. 3 u.o.z., określając wymogi dotyczące uboju zwierząt w uboju domowym, normuje materię, którą od 1 stycznia 2013 r. również reguluje art. 10 rozporządzenia Rady nr 1099/2009. Ten ostatni przepis przewiduje, że do uboju zwierząt innych niż drób, króliki i zające i do czynności związanych z uśmiercaniem wykonywanych poza rzeźnią przez właściciela tych zwierząt lub osobę działającą na odpowiedzialność i pod nadzorem właściciela do celów własnej konsumpcji domowej mają zastosowanie wyłącznie wymogi art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1 i art. 7 ust. 1 rozporządzenia Rady nr 1099/2009. Trybunał odnotował, że art. 34 ust. 3 u.o.z. ustanawia standard co do istoty zbieżny z przewidzianym w unijnym rozporządzeniu – art. 10 w związku z art. 4 ust. 1 (wymóg ogłuszenia przed ubojem) i art. 7 ust. 1 (wymóg dokonania uboju przez wykwalifikowaną osobę). Zarówno art. 34 ust. 3 u.o.z., jak i art. 10 rozporządzenia nie wymagają w uboju domowym ogłuszania drobiu, królików i zajęcy, czyli zwierząt niekopytnych. Zarazem przepisy te nakazują ogłuszanie przez wykwalifikowaną osobę zwierząt kopytnych (np. krowy, owce, kozy), i tym samym nie zezwalają na ubój domowy tych zwierząt według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne. Jednakże redakcja art. 34 ust. 3 u.o.z. wyraźnie różni się od brzmienia art. 10 rozporządzenia Rady nr 1099/2009. Różnice językowe pogłębia odmienny kontekst normatywny, w jakim osadzone zostały te przepisy (ogólne postanowienia ustawy o ochronie zwierząt, a szczegółowe uregulowania rozporządzenia Rady nr 1099/2009, które dopuszczają ubój rytualny w rzeźni). W konsekwencji Trybunał stwierdził, że art. 34 ust. 3 u.o.z. nie został dostosowany do rozporządzenia Rady nr 1099/2009, co może sprawiać trudności adresatom norm prawnych. 1.4. W punkcie drugim petitum wnioskodawca ponownie jako przedmiot kontroli wskazał art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z., tym razem w związku z art. 6 ust. 1 u.o.z. Ten ostatni przepis stanowi: „1. Zabrania się zabijania zwierząt, z wyjątkiem: 1) uboju i uśmiercania zwierząt gospodarskich oraz uśmiercania dzikich ptaków i ssaków utrzymywanych przez człowieka w celu pozyskania mięsa i skór, 2) połowu ryb zgodnie z przepisami o rybołówstwie i rybactwie śródlądowym, 3) konieczności bezzwłocznego uśmiercenia, 4) działań niezbędnych do usunięcia poważnego zagrożenia sanitarnego ludzi lub zwierząt, 5) usuwania osobników bezpośrednio zagrażających ludziom lub innym zwierzętom, jeżeli nie jest możliwy inny sposób usunięcia zagrożenia, 6) polowań, odstrzałów i ograniczania populacji zwierząt łownych, 7) usypiania ślepych miotów, 8) czynności podlegających zakazom w stosunku do gatunków chronionych, określonym w ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2013 r. poz. 627, 628 i 842) wykonywanych na podstawie właściwych zezwoleń, 9) uśmiercania zwierząt gatunków obcych zagrażających gatunkom rodzimym lub siedliskom przyrodniczym w rozumieniu ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody – prowadzonych zgodnie z art. 33 oraz przepisami odrębnymi”. Art. 6 ust. 1 należy do przepisów ogólnych ustawy o ochronie zwierząt, usytuowanych w jej rozdziale pierwszym. Przepis ten ustanawia zakaz zabijania zwierząt oraz przewiduje od niego wyjątki (art. 6 ust. 1 pkt 1-9 u.o.z.). Wśród tych wyjątków na pierwszym miejscu wskazano ogólnie na dopuszczalność uboju zwierząt gospodarskich, czyli ich uśmiercania w celu pozyskania pożywienia dla człowieka (art. 6 ust. 1 pkt 1 u.o.z.). Art. 6 ust. 1 u.o.z. nie określa ani metod, ani warunków dokonywania uboju zwierząt. Wskazuje (in fine), że ubój oraz uśmiercanie następują na zasadach określonych przez przepisy szczególne. W punkcie drugim petitum wnioskodawca wskazał jednak, że kwestionuje art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. w związku z art. 6 ust. 1 u.o.z. „w zakresie, w jakim wśród okoliczności uzasadniających dopuszczalność uboju zwierząt kręgowych bez ich uprzedniego ogłuszenia nie wyliczają szczególnych sposobów uboju zwierząt przewidzianych przez obrządki religijne związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej”. Uzasadnienie wniosku nie pozostawia wątpliwości, że wnioskodawca nie kwestionuje zakresu zastosowania przewidzianych w art. 6 ust. 1 u.o.z. wyjątków od zakazu zabijania zwierząt. Wnioskodawca, kwestionując wyłącznie niedopuszczalność stosowania jednej z metod uboju zwierząt gospodarskich (metody rytualnej), uważa, że metoda ta powinna zostać uwzględniona wśród wyjątków wskazanych w tym przepisie. Tym samym wnioskodawca zdaje się nie dostrzegać, że art. 6 ust. 1 u.o.z. ma charakter ogólny, a metody uboju ustawodawca krajowy reguluje w rozdziale 10 ustawy o ochronie zwierząt zatytułowanym „Ubój, uśmiercanie i ograniczenie populacji zwierząt”, w którym mieści się zakwestionowany art. 34 ust. 1 i 3 u.o.z. W konsekwencji w punkcie drugim petitum wnioskodawca związkowo kwestionuje nie tyle obowiązującą treść art. 6 ust. 1 u.o.z., lecz to, że ustawodawca nie zawarł właśnie w tym przepisie pożądanych przez wnioskodawcę dodatkowych regulacji. Z uzasadnienia wniosku wynika bowiem, że zdaniem wnioskodawcy, ubój rytualny, ze względu na istotne znaczenie dla poszanowania wolności religii (wyznania), powinien być uznany za dozwolony nie tylko w art. 34 u.o.z., lecz także zostać unormowany w art. 6 ust. 1 u.o.z. jako szczególny wyjątek od zakazu zabijania zwierząt (zob. s. 28-29 wniosku). Żądanie wniosku w tym zakresie wykracza jednak poza kognicję Trybunału Konstytucyjnego, który powołany jest do orzekania o hierarchicznej zgodności norm prawnych, a nie uzupełniania przepisów prawnych o treści postulowane przez wnioskodawców (zob. np. wyroki TK z: 19 listopada 2001 r., sygn. K 3/00, OTK ZU nr 8/2001, poz. 251, cz. V, pkt 5 uzasadnienia; 9 grudnia 2003 r., sygn. P 9/02, OTK ZU nr 9/A/2003, poz. 100, cz. III, pkt V uzasadnienia). W związku z powyższym należało umorzyć postępowanie w zakresie zarzutu naruszenia powołanych wzorców kontroli przez art. 34 ust. 1 i 3 w związku z art. 6 ust. 1 u.o.z. (we wskazanym w punkcie drugim petitum wniosku zakresie), na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 1.5. Z petitum oraz uzasadnienia wniosku jednoznacznie wynika, że wnioskodawca jako podstawowy wzorzec kontroli w sprawie wskazał art. 53 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji, który gwarantuje wolność religii oraz określa przesłanki jej ewentualnego ograniczania. Wnioskodawca powołał ten wzorzec w związku z art. 9 ust. 1 i 2 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja), który również gwarantuje wolność wyznania (religii) oraz określa przesłanki jej ograniczania tożsame z przewidzianymi w art. 53 ust. 5 Konstytucji. Wnioskodawca powiązał art. 53 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji także z art. 31 ust. 3 Konstytucji, który określa ogólne przesłanki ustanawiania ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw. Wnioskodawca dla wzmocnienia argumentacji uzupełnił podstawowy wzorzec kontroli – art. 53 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji – pozostałymi wzorcami kontroli powołanymi w petitum, tj. art. 35 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji (wzorcami dotyczącymi wolności zachowania i rozwoju języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury przez obywateli polskich należących do mniejszości narodowych i etnicznych, a także ewentualnego ograniczania tej wolności) oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 14 Konwencji (wzorcami dotyczącymi zasady równości oraz zakazu dyskryminacji). 1.6. Analiza wniosku prowadzi do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie wnioskodawca przedstawił Trybunałowi do rozstrzygnięcia zasadniczy problem, czy w świetle wolności religii (wyznania), gwarantowanej przez art. 53 Konstytucji i art. 9 Konwencji, dopuszczalny jest obwarowany sankcjami karnymi bezwzględny zakaz uboju zwierząt według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne. Tę istotę problemu konstytucyjnego wyraża punkt pierwszy petitum wniosku, w którym wskazano cztery jednostki redakcyjne ustawy o ochronie zwierząt o zróżnicowanej treści i funkcjach normatywnych (dwa przepisy sankcjonowane, dwa sankcjonujące). Pomimo bogatej treści normatywnej wnioskodawca zakwestionował je tylko w zakresie, w jakim łącznie zakazują i sankcjonują poddawanie zwierząt szczególnym sposobom uboju przewidzianym przez obrzędy religijne. Petitum wniosku wiernie powtarza treść uchwały zarządu Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej nr 2/2013 z 27 sierpnia 2013 r., w wykonaniu której przedstawionych został wniosek. Uchwała ta wiąże pełnomocnika wnioskodawcy także przy formułowaniu uzasadnienia wniosku (zob. np. postanowienia TK z: 22 grudnia 2008 r., sygn. Tw 35/08, OTK ZU nr 6/B/2008, poz. 220; 7 grudnia 2010 r., sygn. Tw 37/10, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 406). Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że uzasadnienie wniosku w pełni potwierdza określony w petitum sposób przedstawienia Trybunałowi zasadniczego zarzutu niezgodności z powołanymi wzorcami ustawowego rozwiązania. Argumentacja wnioskodawcy konsekwentnie koncentruje się na konfrontacji bezwzględnego zakazu dokonywania uboju rytualnego w rzeźni z wielorakimi aspektami wolności wyznania. W uzasadnieniu wnioskodawca nie rozważa szczegółowych treści zakwestionowanych przepisów. Poza analizą pozostawił między innymi ustęp trzeci art. 34 u.o.z., który dotyczy „uboju domowego”, czyli uboju zwierząt na własne potrzeby. Wnioskodawca szerszej uwagi nie poświęcił rodzajom i zróżnicowaniu sankcji karnych przewidzianych w art. 35 ust. 1 i 4 u.o.z. We wniosku nie powołano również żadnych zarzutów ani wzorców kontroli dotyczących wolności gospodarczej. Trafnie stwierdził Prokurator Generalny, że w niniejszej sprawie konstrukcja wniosku nie daje podstaw do oceny konstytucyjnej dopuszczalności ewentualnego eksportu mięsa pochodzącego z uboju rytualnego z powołanymi wzorcami dotyczącymi wolności religii (wyznania). Tym samym wnioskodawca w sposób zamierzony ograniczył się do postawienia zasadniczego problemu konstytucyjnego, którego rozstrzygnięcie ma istotne znaczenie nie tylko dla członków gmin wyznaniowych żydowskich, lecz także pozostałych wyznawców judaizmu oraz wyznawców innych religii, przede wszystkim islamu. Gdyby wnioskodawca zmierzał wyłącznie do zaspokojenia potrzeb członków gmin wyznaniowych żydowskich, kontrolę konstytucyjności skierowałby przeciwko regulującej status tych gmin ustawie z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 41, poz. 251, ze zm.; dalej: ustawa o gminach żydowskich lub u.g.ż.). Z uwagi na treść wniosku oraz związanie Trybunału Konstytucyjnego jego granicami, należy już na samym początku podkreślić, że zakres orzekania w niniejszej sprawie obejmował wyłącznie odpowiedź na zasadnicze pytanie: Czy obwarowany sankcjami karnymi, bezwzględny zakaz uboju rytualnego jest zgodny z powołanymi wzorcami kontroli, w tym art. 53 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji i art. 9 Konwencji? Natomiast poza zakresem postępowania pozostały kwestie wprawdzie związane z zagadnieniem poddanym kontroli Trybunału, ale z istoty rzeczy pochodne, a zatem między innymi finalne przeznaczenie mięsa uzyskiwanego z uboju, łącznie z eksportem. 2. Legitymacja wnioskodawcy. 2.1. Wnioskodawcą był związek wyznaniowy – Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej, o którym mowa w ustawie o gminach żydowskich. W myśl art. 2 ust. 2 tej ustawy, Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich tworzą gminy żydowskie. 2.2. Zgodnie z art. 191 ust. 1 pkt 5 Konstytucji, kościołom i innym związkom wyznaniowym przysługuje legitymacja wnioskowa w postępowaniu konstytucyjnym. Art. 191 ust. 2 Konstytucji przesądza, że jest to tzw. rzeczowo ograniczona (szczególna, indywidualna) legitymacja, albowiem kościoły i inne związki wyznaniowe mogą wystąpić z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego, „jeżeli akt normatywny dotyczy spraw objętych ich zakresem działania”. Analogicznie ukształtowana została legitymacja wnioskowa organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego (art. 191 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 Konstytucji), a także ogólnokrajowych organów związków zawodowych oraz ogólnokrajowych władz organizacji pracodawców i organizacji zawodowych (art. 191 ust. 1 pkt 4 i ust. 2 Konstytucji). W konsekwencji wniosek pochodzący od organu lub organizacji, o których mowa w art. 191 ust. 1 pkt 3-5 Konstytucji, powinien zawierać powołanie przepisu prawa lub statutu, wskazującego, że kwestionowana ustawa lub inny akt normatywny dotyczy spraw objętych ich zakresem działania (art. 32 ust. 2 ustawy o TK). 2.3. Punktem wyjścia oceny rzeczowo ograniczonej legitymacji wnioskowej jest analiza przepisów prawa określających zakres działania wnioskodawcy. Uzasadniając posiadanie legitymacji w niniejszej sprawie, wnioskodawca powołał przede wszystkim art. 9 ust. 2 u.g.ż., który stanowi: „W celu realizacji prawa do sprawowania obrzędów i czynności rytualnych związanych z kultem religijnym, gminy żydowskie dbają o zaopatrzenie w koszerną żywność, o stołówki i łaźnie rytualne oraz o ubój rytualny”. Przepis ten został usytuowany w rozdziale III ustawy o gminach żydowskich zatytułowanym „Działalność gmin żydowskich”. W orzecznictwie Trybunału podkreśla się, że przepis kwestionowany we wniosku pochodzącym od jednego z podmiotów, którego dotyczy art. 191 ust. 2 Konstytucji, musi być bezpośrednio związany z zakresem działania danego podmiotu (postanowienie z 21 listopada 2001 r., sygn. K 31/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 264, cz. II uzasadnienia; zob. także postanowienia z: 20 marca 2002 r., sygn. K 42/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 21, cz. II, pkt 1 uzasadnienia; 8 lipca 2008 r., sygn. K 40/06, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 113, cz. II, pkt 2 uzasadnienia, a także postanowienie pełnego składu Trybunału z 28 stycznia 2004 r., sygn. Tw 74/02, OTK ZU nr 1/B/2004, poz. 2). Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w niniejszej sprawie wnioskodawca ma rzeczowo ograniczoną legitymację, albowiem między zaskarżonymi przepisami, które determinują dopuszczalność dokonywania uboju rytualnego, a „dbaniem” o ubój rytualny, które na mocy ustawy o gminach żydowskich należy do zakresu działania tych gmin, zachodzi bezpośredni związek normatywny. Ponadto w orzecznictwie konstytucyjnym wskazuje się, że jedną z funkcji kontroli konstytucyjności jest ułatwienie legitymowanemu podmiotowi realizacji powierzonych mu zadań (postanowienie TK o sygn. K 42/01, cz. II, pkt 1 uzasadnienia). W niniejszej sprawie wnioskodawca zaskarżył wskazane w petitum wniosku przepisy między innymi w celu umożliwienia wykonania jego zadań określonych w ustawie o gminach żydowskich. 2.4. Trybunał Konstytucyjny nie podzielił stanowiska Marszałka Sejmu, jakoby w niniejszej sprawie legitymacja wnioskodawcy budziła wątpliwości, gdyż zakres wniosku wykracza pod względem podmiotowym poza zakres działania wnioskodawcy. Zgodnie z art. 191 ust. 2 Konstytucji, podmioty mające rzeczowo ograniczoną legitymację wnioskową mogą inicjować kontrolę konstytucyjności, jeżeli zaskarżony przepis „dotyczy spraw objętych ich zakresem działania”. W konsekwencji koniecznym i wystarczającym etapem badania legitymacji tych podmiotów jest ustalenie, że zaskarżony przepis „dotyczy spraw objętych ich zakresem działania”. Jeżeli zostanie to stwierdzone, Trybunał poddaje zaskarżony przepis tzw. kontroli abstrakcyjnej, ze wszystkimi konsekwencjami tego trybu postępowania dla zakresu orzekania. Art. 191 ust. 2 Konstytucji nie wymaga, żeby Trybunał orzekał wyłącznie w zakresie, w jakim zaskarżony przepis znajduje zastosowanie do wnioskodawcy. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego podkreśla się, że kontrola konstytucyjności pełni przede wszystkim funkcję obiektywną (zob. m.in. wyrok TK z 30 października 2001 r., sygn. K 33/00, OTK ZU nr 7/2001, poz. 217, cz. III, pkt 1 uzasadnienia). Służy eliminacji z porządku prawnego przepisów niezgodnych z przepisami wyższej rangi, a nie wyłącznie ochronie praw i interesów określonych podmiotów. Jest to konsekwencja art. 190 ust. 1 Konstytucji, który nie różnicuje skutków orzeczeń Trybunału w sprawie hierarchicznej zgodności norm prawnych w zależności od trybu kontroli konstytucyjności, nadając każdemu z orzeczeń moc powszechnie obowiązującą. Inicjowanie oraz przeprowadzenie ewentualnego drugiego postępowania w sprawie tych samych przepisów, tyle że w zakresie dotyczącym innego podmiotu o ograniczonej rzeczowo legitymacji, uwzględniwszy, że jego wynik byłby w znacznym stopniu przesądzony przez wcześniejszy wyrok, byłoby niezgodne również z postulatem ekonomii procesowej. Z uwagi na powyższe, skuteczne wszczęcie przez kościół lub inny związek wyznaniowy kontroli zgodności z Konstytucją zaskarżonej normy prawnej może prowadzić do orzeczenia oceniającego tę normę bez względu na to, czy objęte nią zdarzenie leży w zakresie działania tylko wnioskodawcy, czy również innych kościołów lub związków wyznaniowych. Konstytucja analogicznie ukształtowała zakres kontroli w postępowaniach inicjowanych wnioskiem pozostałych podmiotów o rzeczowo ograniczonej legitymacji wnioskowej, czego dobrą ilustracją są wnioski organów stanowiących gmin i powiatów. W wyroku z 30 października 2001 r. o sygn. K 33/00 Trybunał wyjaśnił, że „(…) art. 191 ust. 2 Konstytucji ogranicza uprawnienie (zdolność, legitymację) organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego do składania wniosków do Trybunału Konstytucyjnego tylko do wniosków kwestionujących przepisy zawarte w aktach normatywnych dotyczących spraw objętych zakresem działania danej jednostki, jednakże ograniczenie to nie powinno być utożsamiane z ograniczeniem zakresu przedmiotowego rozpatrzenia wniosku przez Trybunał Konstytucyjny” (cz. III, pkt 1 uzasadnienia). To znaczy, że – o ile zaskarżony przepis dotyczy zakresu działania podmiotu o rzeczowo ograniczonej legitymacji wnioskowej – kontrola jego konstytucyjności powinna mieć charakter kompleksowy, ograniczony tylko zasadą związania Trybunału granicami wniosku (art. 66 ustawy o TK). Należy raz jeszcze podkreślić, że podmioty, o których mowa w art. 191 ust. 1 pkt 3-5 Konstytucji, uprawnione są do zainicjowania abstrakcyjnej, a nie tzw. konkretnej kontroli konstytucyjności. Jednakże również w ramach kontroli konstytucyjności związanej z konkretną sprawą, inicjowanej pytaniem prawnym lub skargą konstytucyjną, Trybunał niejednokrotnie badał zaskarżony przepis w zakresie, w jakim odnosił się nie tylko do określonego stanu faktycznego lub określonego skarżącego (jako reprezentanta określonej grupy adresatów), lecz także pozostałych adresatów kwestionowanej normy prawnej (zob. np. wyroki Trybunału z: 29 października 2010 r., sygn. P 34/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 84; 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 28/11, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 5). Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w niniejszej sprawie ograniczenie zakresu orzekania do sytuacji prawnej gmin wyznaniowych żydowskich (postulowane przez Marszałka Sejmu), nie tylko nie znajdowałoby podstaw w świetle powołanych przepisów Konstytucji, lecz także mogłoby prowadzić do powstania stanu prawnego sprzecznego z art. 25 ust. 1 Konstytucji. Przepis ten określa zasadę ustrojową równouprawnienia kościołów i innych związków wyznaniowych. Ponadto nie można tracić z pola widzenia, że gwarantowana w art. 53 ust. 1 i 2 Konstytucji wolność religii (wyznania) jest indywidualną (osobistą) wolnością jednostki. Przysługuje jednostce niezależnie od tego, czy jest członkiem zarejestrowanej organizacji religijnej (np. określonej gminy wyznaniowej żydowskiej). A zatem gdyby zakres orzekania ograniczyć wyłącznie do potrzeb członków gmin żydowskich, mogłoby to doprowadzić do ukształtowania stanu prawnego, w którym nierówno traktowani byliby wyznawcy judaizmu niebędący członkami tych gmin, a także wyznawcy innych religii, wymagających w celu uzyskania dozwolonego pożywienia poddawania zwierząt ubojowi według szczególnych metod (np. wyznawcy islamu). Trybunał Konstytucyjny stwierdził również, że powołane przez Marszałka Sejmu orzecznictwo konstytucyjne, wskazujące na konieczność ścisłej interpretacji przepisów o ograniczonej legitymacji wnioskowej, dotyczyło wyłącznie problemu istnienia tej legitymacji w postępowaniach, w których były uzasadnione wątpliwości co do tego, czy zaskarżone przepisy mieściły się w sprawach objętych zakresem działania wnioskodawcy. W postępowaniach tych wnioskodawca kwestionował przepisy wyłącznie w interesie ogólnospołecznym lub swoją legitymację wywodził z możliwości uzyskania pośredniej korzyści na skutek wydania wyroku (zob. np. postanowienia TK o sygn. K 42/01, K 40/06, a także powołane tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie nie było wątpliwości, że zaskarżone przepisy dotyczą spraw objętych zakresem działania wnioskodawcy. Z uwagi na powyższe Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej ma legitymację do złożenia wniosku w sprawie zgodności zaskarżonych przepisów (we wskazanym w petitum wniosku zakresie) z powołanymi wzorcami kontroli. 3. Źródła prawa regulujące ubój zwierząt gospodarskich oraz ochronę zwierząt w związku z ubojem. Trybunał Konstytucyjny uznał za celowe poprzedzenie analizy obowiązującego prawa ogólną charakterystyką źródeł prawa regulującego ubój zwierząt gospodarskich oraz ochronę zwierząt w związku z ubojem ze względu na wielość tych źródeł, a także na to, że analizowana problematyka jest przedmiotem regulacji nie tylko prawa krajowego, lecz również unijnego i międzynarodowego. 3.1. Rozporządzenie Rady nr 1099/2009. 3.1.1. Od 1 stycznia 2013 r. bezpośrednio stosowane jest rozporządzenie Rady nr 1099/2009 w sprawie ochrony zwierząt podczas ich uśmiercania. Rozporządzenie to jest źródłem prawa ustanawiającym przepisy dotyczące uśmiercania zwierząt hodowanych lub utrzymywanych w celu produkcji żywności, wełny, skóry, futer lub innych produktów, jak również uśmiercania zwierząt w celu zmniejszenia ich liczebności oraz działań związanych z uśmiercaniem (art. 1 ust. 1). Zgodnie z art. 288 akapitem drugim Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana, Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 47): „Rozporządzenie ma zasięg ogólny. Wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich Państwach Członkowskich”. Rozporządzenie Rady nr 1099/2009 jest wynikiem bogatych doświadczeń unijnego prawodawcy w zakresie ochrony zwierząt podczas uboju lub uśmiercania. Już w 1974 r. przyjęto dyrektywę Rady 74/577/EWG, która określała zasady dotyczące ogłuszania zwierząt (Dz. Urz. UE L 316 z 26.11.1974, s. 10; dalej: dyrektywa Rady 74/577/EWG). Dyrektywa ta została zastąpiona przez bardziej szczegółową dyrektywę Rady 93/119/WE w sprawie ochrony zwierząt podczas uboju lub zabijania (Dz. Urz. UE L 340 z 31.12.1993, s. 21; dalej: dyrektywa Rady 93/119/WE). Postanowienia tej ostatniej dyrektywy implementowały do prawa polskiego między innymi zmienione przepisy ustawy o ochronie zwierząt. W celu dalszego rozszerzenia, wzmocnienia oraz ujednolicenia ochrony zwierząt podczas uboju lub uśmiercania prawodawca unijny zdecydował się skorzystać z instrumentu prawnego, jakim jest rozporządzenie, czyli akt prawa Unii Europejskiej bezpośrednio stosowany w krajowych porządkach prawnych. W rozbudowanej preambule rozporządzenia Rady nr 1099/2009, będącej jego integralną częścią, szeroko przedstawiono motywy przyjęcia rozporządzenia oraz uzasadniono poszczególne rozwiązania. Rozporządzenie Rady nr 1099/2009 ma charakter kompleksowego aktu prawnego, który kwestie uboju i uśmiercania zwierząt normuje w sposób systematyczny. Rozporządzenie dotyczy uboju zwierząt gospodarskich zarówno na dużą, jak i mniejszą skalę (w tzw. małych rzeźniach), a także uboju w celu własnej konsumpcji domowej. Określa szczegółowe warunki i metody uboju zwierząt, kwalifikacje osób dokonujących uboju oraz zasady kontrolowania uboju (rozdział II). Ustanawia wymogi między innymi w zakresie rozplanowania, budowy i wyposażenia rzeźni, a także reguluje działania związane z obchodzeniem się ze zwierzętami w rzeźni (rozdział III). Niemniej rozporządzenie Rady nr 1099/2009 nie ma charakteru wyczerpującego. Pozostawia państwom członkowskim pole regulacji. Po pierwsze, zapewnia państwom członkowskim swobodę wyboru organów właściwych do dokonywania czynności określonych w rozporządzeniu, w tym odpowiedzialnych za szkolenie, egzaminowanie i przyznawanie świadectw kwalifikacji osobom dokonującym uboju i uśmiercania zwierząt (art. 21), a także zapewniających niezależne wsparcie naukowe (art. 20). Po drugie, rozporządzenie Rady nr 1099/2009 przewiduje, że państwa członkowskie powinny podjąć działania mające na celu ułatwienie jego wykonywania. Dotyczy to nie tylko ustanowienia w prawie krajowym sankcji za naruszenie przepisów rozporządzenia (art. 23), lecz także – między innymi – zachęcania do opracowania i upowszechniania przez organizacje podmiotów gospodarczych zasad dobrej praktyki (art. 13). Po trzecie, rozporządzenie pozwala na przyjęcie przez państwa członkowskie w niektórych obszarach „bardziej restrykcyjnych przepisów krajowych”, zgodnie z jego postanowieniami (art. 26). Rozporządzenie Rady nr 1099/2009, podobnie jak inne regulacje prawa unijnego, ustanawia wysoki standard ochrony zwierząt. W motywach 6-7 rozporządzenia podkreślono, że przyjęte rozwiązania uwzględniają wyniki najnowszych badań naukowych prowadzonych między innymi pod egidą Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt. Jednocześnie przepisy unijnego rozporządzenia uwzględniają istotne znaczenie i wyważoną treść art. 13 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Przepis ten nakazuje troskę o dobrostan zwierząt, jako istot zdolnych do odczuwania, i równoczesne przestrzeganie przepisów prawnych i administracyjnych oraz zwyczajów państw członkowskich związanych z obyczajami religijnymi, tradycjami kulturowymi i dziedzictwem regionalnym. 3.1.2. Art. 4 rozporządzenia Rady nr 1099/2009 dotyczy metod uboju zwierząt gospodarskich. „Ubój”, zgodnie z definicją sformułowaną w art. 2 lit. j rozporządzenia, oznacza „uśmiercanie zwierząt przeznaczonych do spożycia przez ludzi”. Art. 4 ust. 1 dotyczy metod uboju, które można określić jako „powszechne”. Natomiast art. 4 ust. 4 dotyczy uboju zwierząt według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne, czyli uboju rytualnego. Zgodnie z art. 4 ust. 1 rozporządzenia, zwierzęta są uśmiercane wyłącznie po uprzednim ogłuszeniu zgodnie z metodami i szczegółowymi wymogami związanymi ze stosowaniem tych metod, które określone zostały w załączniku I do rozporządzenia (są to metody „mechaniczne”, „elektryczne”, „gazowe” oraz „inne”). A w myśl art. 4 ust. 4 rozporządzenia Rady nr 1099/2009: „W przypadku zwierząt poddawanych ubojowi według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne wymogi ust. 1 nie mają zastosowania, pod warunkiem że ubój ma miejsce w rzeźni”. Rozporządzenie definiuje „obrzęd religijny” jako „ciąg czynności związanych z ubojem zwierząt i zalecany przez religię” (art. 2 lit. g rozporządzenia). A zatem zgodnie z rozporządzeniem Rady nr 1099/2009, oprócz różnych metod uboju określanych łącznie mianem „uboju z ogłuszeniem”, dopuszczalny jest – jako odstępstwo – ubój rytualny dokonywany w uprawnionej rzeźni. W myśl rozporządzenia ubój rytualny, niezależnie od jego skali, tzn. liczby poddawanych ubojowi zwierząt, musi być dokonywany z poszanowaniem: po pierwsze – szczegółowych przepisów prawa powszechnie obowiązującego, oraz – po drugie – wymagań przewidzianych przez normy prawa religijnego właściwe dla danego wyznania. W motywie 18 rozporządzenia Rady nr 1099/2009 wskazano, że przyjęcie odstępstwa od wymogu ogłuszania w przypadku odbywającego się w rzeźni uboju zgodnego z obrzędami religijnymi „respektuje wolność wyznania i prawo do uzewnętrzniania religii lub przekonań poprzez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i uczestniczenie w obrzędach”, które zagwarantowano w art. 10 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 303 z 14.12.2007, s. 1; dalej: Karta). Rozporządzenie Rady nr 1099/2009 przewiduje szereg szczegółowych wymogów mających na celu ochronę dobrostanu zwierząt, które muszą zostać spełnione podczas uboju zwierząt gospodarskich każdą z przewidzianych prawem metod, a zatem również metodą wymaganą przez obrzędy religijne (zob. szczegółowo: art. 3-17). Nade wszystko rozporządzenie wymaga, żeby podczas uśmiercania i działań związanych z uśmiercaniem oszczędzać zwierzętom wszelkiego niepotrzebnego bólu, niepokoju lub cierpienia (art. 3 ust. 1). 3.1.3. Ubój rytualny nie stanowi jedynej sytuac

[... tekst skrócony ...]