K 28/02

18 POSTANOWIENIE z dnia 24 lutego 2003 r. Sygn. akt K 28/02 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mirosław Wyrzykowski – przewodniczący Marek Mazurkiewicz Janusz Niemcewicz Jadwiga Skórzewska-Łosiak Marian Zdyb – sprawozdawca, po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2003 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Krajowej Rady Komorniczej o zbadanie zgodności: art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 133, poz. 882, z 1997 r. Nr 110, poz. 1255, z 2000 r. Nr 48, poz. 554, z 2001 r. Nr 98, poz. 1069 i 1070, Nr 130, poz. 1452) w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 130, poz. 1452) z art. 2 w zw. z art. 20, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 i art. 65 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 15 ustawy powołanej w lit. a) z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 6 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z 1995 r. Nr 36, poz. 175, 176 i 177 oraz z 1998 r. Nr 147, poz. 962), art. 37 ust. 1 i 2 ustawy powołanej w lit. a) z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 64 Konstytucji oraz art. 1 protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 45 ust. 1, 2, 3, 4 i 6 ustawy powołanej w lit. a) w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 18 września 2001 r. z art. 20, art. 24, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 2, art. 45 i art. 64 ust. 3 Konstytucji, art. 4 ust. 2 i art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 1 protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 2 Konwencji nr 111 z dnia 25 czerwca 1958 r., dotyczącej dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu (Dz. U. z 1961 r. Nr 42, poz. 218), poddanymi łącznej analizie, art. 45 ust. 3 ustawy powołanej w lit. a) w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 18 września 2001 r. z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 45a ust. 1 i 2 ustawy powołanej w lit. a) w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 18 września 2001 r. z art. 2 w zw. z art. 35 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 47 ustawy powołanej w lit. a) w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 10 ustawy z dnia 18 września 2001 r. z art. 2 w zw. z art. 35 ust. 3 i art. 45 ust. 1 oraz art. 71 i 72 Konstytucji, art. 59 ust. 4 ustawy powołanej lit. a) w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 10 ustawy z dnia 18 września 2001 r. z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 i art. 64 Konstytucji oraz art. 1 protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 63 ustawy powołanej w lit. a) w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 16 ustawy z dnia 18 września 2001 r. z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 71 pkt 4 ustawy powołanej w lit. a) z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a : na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638 oraz z 2001 r. Nr 98, poz. 1070) umorzyć postępowanie w części dotyczącej wniosku Krajowej Rady Komorniczej, wobec jego cofnięcia. UZASADNIENIE: I 1. W dniu 18 marca 2002 r. do Trybunału Konstytucyjnego wpłynęło podpisane przez adwokata Andrzeja Redelbacha pismo, określone jako wniosek Krajowej Rady Komorniczej (dalej: KRK), w którym wnosi się o stwierdzenie niezgodności wymienionych tam przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. Nr 133, poz. 882, z 1999 r. Nr 110, poz. 1255, z 2000 r. Nr 48, poz. 554 oraz z 2001 r. Nr 98, poz. 1069 i 1070 oraz Nr 130, poz. 1452; dalej: u.k.s.e.) ze wskazanymi przepisami Konstytucji, Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; z 1995 r. Nr 36, poz. 175, 176 i 177 oraz z 1998 r. Nr 147, poz. 962), protokołu nr 1 do ww. Konwencji oraz Konwencji nr 111 z dnia 25 czerwca 1958 r. dotyczącej dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu (Dz. U. z 1961 r. Nr 42, poz. 218). Do wniosku dołączono uchwałę Krajowej Rady Komorniczej nr 119 z 28 lutego 2002 r. w sprawie skargi do Trybunału Konstytucyjnego na sprzeczność z Konstytucją niektórych przepisów ustawy z dnia 18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 130, poz. 1452) oraz pełnomocnictwo udzielone w imieniu Krajowej Rady Notarialnej, podpisane przez Prezesa Krajowej Rady Komorniczej. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 17 kwietnia 2002 r. wnioskodawca został wezwany do usunięcia braków formalnych wniosku przez dołączenie: pełnomocnictwa udzielonego przez Krajową Radę Komorniczą, aktualnego wyciągu z rejestru sądowego stwierdzającego, że wnioskodawca jest organizacją o zasięgu ogólnokrajowym i aktualnego statutu (regulaminu). W wykonaniu zarządzenia zostały nadesłane: datowane na 26 kwietnia 2002 r. pełnomocnictwo do występowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie wniosku Krajowej Rady Komorniczej o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją niektórych przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji w brzmieniu ustalonym ustawą z 18 września 2001 r., uchwała Krajowej Rady Komorniczej nr 1/98 z 17 marca 1998 r., stanowiąca jej regulamin pracy w rozumieniu art. 84 ust. 4 u.k.s.e. oraz kserokopia Dziennika Ustaw Nr 133 z 1997 r. pełniącego wedle wyjaśnień Prezesa KRK funkcję wyciągu z rejestru sądowego. W dniu 12 grudnia 2002 r. do Trybunału Konstytucyjnego wpłynęła uchwała Krajowej Rady Komorniczej nr 151 z 5 grudnia 2002 r. w sprawie uzupełnienia uchwały nr 119 dotyczącej skargi do Trybunału Konstytucyjnego. Zawiera ona szczegółowe wskazanie zaskarżonych przepisów oraz wzorców ich kontroli; a jej celem miała być najwyraźniej konwalidacja stwierdzonych braków. Wnioskodawca uważa, że jest podmiotem odpowiednio legitymizowanym w rozumieniu art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji. Zgodnie bowiem z art. 83-85 u.k.s.e. Krajowa Rada Komornicza jest reprezentantem komorników, a do jej zakresu działania należy wyrażanie opinii w sprawach zmian przepisów dotyczących egzekucji i funkcjonowania komorników. Zarzuty Krajowej Rady Komorniczej co do niezgodności kwestionowanych przepisów z Konstytucją i powołanymi umowami międzynarodowymi koncentrują się na: po pierwsze – niespójności przepisów prawnych dotyczących statusu zawodu komornika; po drugie – nakazie prowadzenia przez komorników egzekucji na własny rachunek (także bez zwrotu poniesionych kosztów i przy obowiązku ponoszenia ryzyka prowadzenia egzekucji sądowej); i po trzecie – regulacji odpowiedzialności dyscyplinarnej komornika. We wniosku ustawodawca stara się szczegółowo uzasadnić zarzuty dotyczące poszczególnych przepisów prawnych, wskazując jednocześnie konkretne wzorce kontroli. W zakresie art. 8 ust. 4 u.k.s.e. wskazano na nieostry zakres znaczeniowy zwrotu „zaległość nie przekracza 6 miesięcy”, który ogranicza możliwość prowadzenia egzekucji przez komornika wybranego przez wierzyciela poza własnym rewirem, na obszarze właściwości sądu apelacyjnego. Zdaniem wnioskodawcy cytowane sformułowanie narusza zasady: pewności prawa, przewidywalności postępowania organów państwa, lojalności państwa wobec obywateli oraz wolności wyboru i wykonywania pracy. Wskutek takiej regulacji komornik zostaje skazany na całkowitą arbitralność rozstrzygnięć, co – zdaniem wnioskodawcy – prowadzi do naruszenia art. 2 w zw. z art. 20, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 i art. 65 ust. 1 Konstytucji. Powołując się na ukształtowane w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (wyrok TK z 10 maja 2000 r., K 21/99, OTK ZU nr 4/2000, poz. 109) oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (wyrok z 15 listopada 2001 r.) znaczenie prawa do rzetelności postępowania, w tym prawa dostępu do sądu, wnioskodawca podnosi, iż jego naruszenie stanowi utrzymany w mocy art. 15 ustawy, w myśl którego – jego zdaniem – od decyzji Ministra Sprawiedliwości nie istnieje możliwość odwołania się do sądu, co prowadzi do sprzeczności tegoż przepisu z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Kolejny wątek uzasadnienia wniosku stanowią luźne, nie powiązane z żadnym konkretnym przepisem prawa uwagi, w których zarzuca się, że nowelizacja ustawy o komornikach sądowych i egzekucji z 18 września 2001 r. pogorszyła sytuację prawną komorników i naruszyła zasady bezpieczeństwa prawnego oraz ochrony praw nabytych. W opinii Krajowej Rady Komorniczej bezpieczeństwo prawne zapewniał komornikom status pracowniczy, zamieniony w myśl art. 3a u.k.s.e. na wykonywanie czynności na własny rachunek, z jednoczesnym obowiązkiem kredytowania prowadzonej działalności gospodarczej. Dokonane zaś przedmiotową ustawą zmiany zasad ponoszenia kosztów egzekucji sądowej powodują, że przestają one spełniać funkcje właściwe dla kosztów sądowych: fiskalną, odnoszącą się do samego postępowania i społeczną. Jak stwierdza się we wniosku, za racjonalnością tych zmian nie przemawiają żadne argumenty prawne i społeczne. W odniesieniu do art. 37 u.k.s.e. wnioskodawca stawia zarzut naruszenia art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 64 ust. 3 Konstytucji oraz art. 1 protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Powołując się na wyrok TK z 13 kwietnia 1999 r. ( K 36/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 40) Krajowa Rada Komornicza wskazuje, że wszystkie prawa majątkowe muszą podlegać równej ochronie prawnej, tak w sferze rozwiązań materialnych, jak i procedur. Tymczasem, mimo że w art. 37 ust. 1 u.k.s.e. potwierdza się, że ruchomości stanowiące wyposażenie kancelarii komornika stanowią jego własność, to w ust. 2 przesądza się o cenie ich zakupu przez następcę komornika. Przeważającą część zastrzeżeń Krajowa Rada Komornicza kieruje jednak pod adresem wprowadzonych ustawą z 18 września 2001 r. zmian systemu kosztów egzekucji. Po pierwsze – uważa, że w świetle art. 45 ust. 1, 2, 3, 6 i art. 47 u.k.s.e. komornicy jako jedyna grupa zawodowa muszą prowadzić egzekucję i wykonywać zabezpieczenia bezpłatnie, kredytując Skarb Państwa, sądy, prokuratury, samorządy itd. Muszą poza tym pracować na własne ryzyko i w razie bezskutecznej egzekucji pozbawieni są możliwości otrzymania należnej od dłużnika opłaty. Zwolnienie wierzycieli z odpowiedzialności za decyzje dotyczące wszczęcia i finansowania egzekucji wnioskodawca określa jako nowatorskie i obce kulturze prawnej Europy. Przepisowi art. 45 u.k.s.e. zarzuca w związku z tym sprzeczność z art. 20 Konstytucji oraz brak powiązania z art. 769 § 1 k.p.c., statuującym odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez komornika. Podobna rozbieżność, naruszająca zdaniem wnioskodawcy zasady jasności i pewności prawa oraz przyzwoitej legislacji, występuje (w odniesieniu do podmiotów zwolnionych od ponoszenia kosztów sądowych) pomiędzy art. 45 ust. 6 u.k.s.e. a art. 112 § 1 i art. 463 § 2 k.p.c. Po drugie – powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Krajowa Rada Komornicza podnosi, że aktualny sposób unormowania kwestii opłat egzekucyjnych stanowi naruszenie zasady równości, przekładającej się na zasadę sprawiedliwości społecznej. Statuowane przez przepisy ustawy o komornikach sądowych i egzekucji rozwiązania są obce regulacji innych zawodów prawniczych (adwokata, notariusza i radcy prawnego), do których zawód komornika ma się zbliżyć. W konsekwencji uważa, że art. 45 ust. 1, 2, 3 i 6 oraz art. 47 u.k.s.e. są niezgodne z art. 32 ust. 2 Konstytucji, art. 4 ust. 2 i art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a także art. 2 Konwencji nr 111 dotyczącej zakazu dyskryminacji w zakresie zatrudniania i wykonywania zawodu. Naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej wiąże się jednocześnie z podważeniem znaczenia art. 24 oraz 31 ust. 3 Konstytucji. Po trzecie – w zakresie objętym art. 47 u.k.s.e. pojawia się zdaniem wnioskodawcy sprzeczność z art. 71 i 72 Konstytucji. W razie pobrania opłaty egzekucyjnej za rok z dołu, zgodnie z dyspozycją tego przepisu, komornik może pozbawić wierzyciela środków utrzymania przez pewien okres, co wydaje się sprzeczne z istotą alimentacji. Regulacja taka jest również sprzeczna z art. 59 ust. 1 u.k.s.e. Kontynuację uwag dotyczących relacji pomiędzy opłatą egzekucyjną a przepisami konstruującymi konstytucyjną ochronę własności w kontekście art. 47 u.k.s.e. zdają się stanowić rozważania uzasadniające zarzut sprzeczności ustawy o komornikach sądowych i egzekucji z art. 64 Konstytucji i art. 1 Protokołu nr 1 do Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Krajowa Rada Komornicza uważa, że ochronie podlegają także ekspektatywy takie, jak oczekiwanie na uiszczenie opłat zabezpieczających prawidłowe prowadzenie egzekucji (m.in. funkcjonowanie kancelarii i płace dla pracowników oraz wynagrodzenia komornika przy egzekucji świadczeń powtarzających się). W punkcie 7 wniosku przepisowi art. 47 u.k.s.e. zarzuca się ponadto sprzeczność z wynikającą z art. 2 (a zdaniem wnioskodawcy również z art. 31 ust. 3 i art. 45 ust. 1) Konstytucji zasadą dostatecznej określoności prawa. W świetle kwestionowanego przepisu komornik ściąga koszty po rocznym lub krótszym okresie egzekucji świadczeń powtarzających się, natomiast w myśl art. 770 k.p.c. koszty ściąga się wraz z egzekwowanym roszczeniem. Po czwarte – z uwagi na fakt, iż art. 45 ust. 4 u.k.s.e. obliguje komornika do zwrotu połowy opłaty stosunkowej pobranej za dokonanie zabezpieczenia w sytuacji, kiedy okaże się ono nieskuteczne, Krajowa Rada Komornicza zarzuca temu przepisowi sprzeczność z zasadami państwa prawnego i sprawiedliwości społecznej oraz naruszenie konstytucyjnych podstaw ochrony prawa własności. Bez bliższego uzasadnienia takiego stanowiska, wskazano jako wzorce kontroli art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i 64 ust. 3 Konstytucji oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Podobną techniką („nie wiadomo, co oznacza pojęcie dokonana egzekucja”) posłużono się wskazując na sprzeczność art. 45 ust. 2 u.k.s.e. z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Po piąte – w odniesieniu do art. 45 ust. 3 u.k.s.e. wnioskodawca powołał się na naruszenie będących elementem zawartej w art. 2 Konstytucji formuły państwa prawnego zasad jasności i kompletności prawa. W jego opinii powołany przepis, nakazujący zwrot opłaty dokonanej przez wierzyciela tytułem zabezpieczenia z pierwszych wyegzekwowanych świadczeń, jest sprzeczny z regulacją k.p.c., w świetle której brak podstaw dla wyszczególnienia tej opłaty w tytule wykonawczym. Po szóste – naruszenie zasad przyzwoitej legislacji zarzucono również art. 45 ust. 5, w którym zamiast sformułowań „świadczenia pieniężne” i „wartość roszczenia” użyto pojęć „środki pieniężne” i „wartość świadczenia”, co ma uzasadniać sprzeczność z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i 45 ust. 1 Konstytucji. Dodanemu ustawą z 18 września 2001 r. przepisowi art. 45a wnioskodawca uważa za niezgodny z art. 2 w zw. z art. 35 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Uzasadnieniem ma być nieostry charakter pojęcia „dokonanie czynności pozornych” oraz związanie statuowanej przezeń odpowiedzialności z czynnościami „w swych skutkach skutecznymi” co przeczy zasadzie, iż czyn ścigany w postępowaniu dyscyplinarnym musi być zawiniony. Także określony przez ustawodawcę termin na podjęcie stosownych czynności (3 dni) jest w gruncie rzeczy abstrakcyjny i nie uwzględnia realnych okoliczności faktycznych (np. dni wolnych od pracy). Naruszenia wymogów sformułowanych wobec ustawodawstwa zwykłego (m.in. w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego) Krajowa Rada Komornicza dopatruje się w treści art. 59 ust. 4 u.k.s.e., w myśl którego 20% z drugiej części opłat egzekucyjnych stanowi dochód Skarbu Państwa. Według niej nastąpiło tutaj klasyczne i nie dające się pogodzić z państwem prawnym podwójne opodatkowanie, co uzasadnia zarzut niezgodności z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 i art. 64 Konstytucji oraz art. 1 protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. W odniesieniu do art. 63 u.k.s.e. podniesiono, że ustawodawca ograniczył się do zastąpienia pojęcia „wynagrodzenie prowizyjne” przez pojęcie „dochód”. Ustawa w dalszym ciągu zawiera natomiast wzmianki o zastępcy komornika niezdolnego do pracy oraz należnych mu świadczeniach urlopowych, mimo że z dniem wejścia w życie nowelizacji ustawy komorniczej stosunek pracy z komornikiem uległ rozwiązaniu. Zdaniem wnioskodawcy godzi to w art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ostatni zarzut dotyczy sprzeczności art. 71 pkt 4 u.k.s.e., sankcjonującego wydatkowanie środków podlegających dokumentacji na działalność rażąco niezgodną z ich przeznaczeniem odpowiedzialnością dyscyplinarną, z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Według wnioskodawcy całkowicie wystarczająca jest w tym zakresie odpowiedzialność w systemie podatkowo-finansowym państwa. 2. W dniu 21 lutego 2003 r. Krajowa Rada Komornicza, działając na podstawie uchwały Nr 170/II z 19 lutego 2003 r. w sprawie wycofania wniosku z 28 lutego 2002 r. Krajowej Rady Komorniczej do Trybunału Konstytucyjnego wniosek swój wycofała. W uzasadnieniu uchwały KRK uznała, że podziela zasadność stanowiska Prokuratora Generalnego, co do tego, że w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym obowiązuje zasada skargowości. W związku z tym uchwała uprawnionego organu powinna określić wyraźnie przedmiot zaskarżenia. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Trybunał nie ma możliwości rozpatrywania z własnej inicjatywy spraw dotyczących badania zgodności przepisów ustaw z Konstytucją i umowami międzynarodowymi. Warunkiem rozpoznania sprawy jest zawsze stosowna aktywność podmiotów uprawnionych do uruchomienia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. W przypadku wycofania wniosku Trybunał jest zobligowany do umorzenia postępowania. Krajowa Rada Komornicza przedstawiając uchwałę Nr 170/II z 19 lutego 2003 r. w sprawie wycofania wniosku z 28 lutego 2002 r. uzupełnionego uchwałą Krajowej Rady Komorniczej Nr 151 z 5 grudnia 2002 r. skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego, skorzystała z prawa, które przysługuje jej na podstawie art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638 oraz z 2001 r. Nr 98, poz. 1070). Z tych względów Trybunał postanowił jak w sentencji. 6