IV SA/Wr 722/22

IV SA/Wr 722/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-05-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Ewa Kamieniecka /sprawozdawca/
Katarzyna Radom /przewodniczący/
Mirosława Rozbicka-Ostrowska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2232/23 - Wyrok NSA z 2024-08-13
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska, , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 31 maja 2023 r. sprawy ze skargi D. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 3 października 2022 r. nr SKO 4103/559/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
W dniu 11 marca 2022 r. D. W. złożył do Ośrodka Pomocy Społecznej w Pieszycach wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką H. W.. Do wniosku strona załączyła orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Dzierżoniowie z dnia 15 września 2006 r., zaliczające matkę strony do znacznego stopnia niepełnosprawności od 6 czerwca 2006 r. (niepełnosprawność istnieje od 2001 r.) oraz stwierdzające konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji samodzielnej egzystencji.
Decyzją z dnia 14 kwietnia 2022 r. nr CUS.ŚR.ŚP.3072.54.104.2022 Burmistrz Miasta i Gminy Pieszyce odmówił wnioskodawcy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Organ pierwszej instancji wskazał, że niepełnosprawność matki wnioskodawcy istnieje od 61 roku życia. Niepełnosprawność nie powstała więc przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole.
Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu decyzją z dnia 6 czerwca 2022 r. nr SKO 4103/283/2022 uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Kolegium wyjaśniło, że wniosek strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego powinien być rozpoznany z pominięciem niekonstytucyjnej normy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a to pociąga za sobą konieczność oceny warunków spełnienia kryteriów ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bez odwoływania się do kryterium daty powstania niepełnosprawności. Organ pierwszej instancji zaniechał takich ustaleń, czym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., bowiem nie wyjaśnił na czym polega opieka strony nad matką, nie ustalił wymiaru czasowego sprawowanej opieki i rodzaju czynności wykonywanych przez stronę i ile czasu zajmują te czynności.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia 9 sierpnia 2022 r. nr CUS.ŚR.ŚP.3072.54.204.2022 Burmistrz Miasta i Gminy Pieszyce odmówił wnioskodawcy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Organ pierwszej instancji ponownie wskazał, że niepełnosprawność matki wnioskodawcy istnieje od 61 roku życia. Niepełnosprawność nie powstała więc przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole. Artykuł 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie został uchylony i organ zobowiązany jest go stosować.
W odwołaniu od decyzji strona wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych przez nieuwzględnienie, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części tej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu decyzją z dnia 3 października 2022 r. nr SKO 4103/559/2022 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium wyjaśniło, że wniosek strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego powinien być rozpoznany z pominięciem niekonstytucyjnej normy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a to pociąga za sobą konieczność oceny warunków spełnienia kryteriów ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bez odwoływania się do kryterium daty powstania niepełnosprawności. Wnioskodawca nie spełnia jednak przesłanki sprawowania stałej opieki nad matką w stopniu uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia, bowiem matka strony nie wymaga takiej opieki. Wnioskodawca prowadzi wspólne z matką gospodarstwo domowe. Jednakże podstawowe czynności domowe, tj. sprzątanie, pranie, prasowanie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym i to z reguły przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy. Matka wnioskodawcy samodzielnie porusza się, dba o higienę osobistą i spożywa posiłki. Można też odpowiednio zorganizować przyjmowanie leków, np. umieszczając je w pojemnikach różniących się wielkością. Trudno dać wiarę, że osoba sprawna ruchowo, nie jest w stanie sama skorzystać z inhalatora w czasie ataku astmy. Sprawowana przez wnioskodawcę opieka nie jest ani stała ani długotrwała, dlatego też ma on możliwość podjęcia pracy.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na powyższą decyzję skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji, gdy z uwagi na konieczność sprawowania bezpośredniej stałej opieki nad matką ze względu na jej stan zdrowia nie jest on w stanie podjąć zatrudnienia. Skarżący podkreślił, że opieka nad osobą niepełnosprawną nie musi być całodobowa. Istota opieki polega na zapewnieniu zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby niepełnosprawnej i zapewnienie jej egzystencji.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 217 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Kwestią sporną w rozpatrywanej sprawie pozostaje istnienie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad matką a niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a więc czy istotnie skarżący nie podejmuje lub zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką.
Wskazać trzeba, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki". Jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. np. wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1146/20 i wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej jako "CBOSA"). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, CBOSA. Świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać osobom, które nawet w niepełnym wymiarze nie mogą w jakikolwiek sposób zarobkować z uwagi na intensywność sprawowanej opieki i zależność egzystencji osoby niepełnosprawnej od obecności opiekuna. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo - skutkowy nie istnieje. Zatem organ administracji ma obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać z okoliczności obiektywnych. "Stałość" opieki warunkującej świadczenie pielęgnacyjne musi być tego rodzaju, że ma być nieprzerwana i dlatego wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie.
Należy też zaznaczyć, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości organów, że skarżący jest osobą zobowiązaną do alimentacji swojej matki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki. Organ zakwestionował natomiast związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad matką.
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, skarżący (61 lat) zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z niepełnosprawną matką (83 lat). Z orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 15 września 2006 r. wynika, że niepełnosprawność u matki istnieje od 2001 r., a znaczny stopień niepełnosprawności od 6 czerwca 2006 r. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 22 marca 2022 r. skarżący oświadczył, że do końca grudnia 2021 r. pracował na terenie N., lecz powrócił do kraju z uwagi na pogarszający się stan zdrowia matki. Należy jednak zauważyć, że matka skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od wielu lat z uwagi na schorzenia okulistyczne (od 2006 r.), a w tym czasie skarżący wykonywał pracę zawodową, i to poza granicami kraju.
W trakcie wywiadów środowiskowych, przeprowadzonych w dniach 22 marca 2022 r. i 19 lipca 2022 r. ustalono, że matka skarżącego nie widzi prawym okiem (światłopoczucie), a lewym okiem do 30 %. Choruje na jaskrę, miażdżycę, niewydolność serca, nadciśnienie, ma ataki astmy. Samodzielnie porusza się po mieszkaniu, nie wychodzi sama z domu. Samodzielnie dba o higienę osobistą i kąpie się, samodzielnie też spożywa przygotowane przez syna posiłki i leki. Skarżący robi zakupy, przygotowuje posiłki, dozuje leki, pomaga matce w trakcie ataków duszności (podaje inhalator) i zakrapianiu oczu, mierzy ciśnienie, wychodzi z matką na spacery, a także wykonuje inne czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.
Nie znajduje więc potwierdzenia w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie, że niepodejmowanie przez skarżącego zatrudnienia miało związek przyczynowy z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Jak słusznie zauważyło SKO, wiele pracujących osób wykonuje czynności w gospodarstwie domowym poza godzinami pracy, a więc prowadzenie gospodarstwa dla siebie i matki nie stanowi przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Matka skarżącego jest osobą niepełnosprawną od wielu lat i w okresie przebywania syna poza granicami kraju zakrapiała oczy, obsługiwała inhalator i zażywała leki. Poza tym, jak wskazało SKO, możliwe jest dozowanie leków w pojemnikach, rozróżnianych przez osobę niedowidzącą.
Mając na uwadze powyższe ustalenia w ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie spełnione zostały jedynie dwie z trzech przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącego i jego matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Natomiast, jak zasadnie uznał organ, odmowę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie trzeciej przesłanki - to jest brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad matką.
W ocenie Sądu, SKO zasadnie uznało, że niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącego wynika z innych przyczyn i nie jest konsekwencją sprawowania opieki nad matką.
Należy podkreślić, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki musi istnieć związek przyczynowo – skutkowy. Takiego związku przyczynowo – skutkowego Sąd nie dopatrzył się w sytuacji skarżącego. Należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu dla osób niepodejmujących zatrudnienia. Pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy potrzebującym tego rodzicom jest powinnością dorosłych dzieci, co nie jest równoznaczne z niezdolnością tych osób do wykonywania pracy zawodowej.
W związku z tym należy zaaprobować stanowisko obu organów orzekających w sprawie, zobowiązanych do działania na podstawie i w granicach prawa (art. 6 k.p.a.), że świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych skarżącemu nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art.17 ust. 1 pkt 4 ustawy, bowiem jak słusznie uznały organy, odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad matką.
Nieuzasadnione zatem są zarzuty odnośnie naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach.
W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.