IV SA/Wr 691/23

IV SA/Wr 691/23 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2024-06-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Aneta Brzezińska
Gabriel Węgrzyn
Katarzyna Radom /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6330 Status  bezrobotnego
Hasła tematyczne
Bezrobocie
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 1100
art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn, Protokolant: Referent Aleksandra Bartczak, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 20 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 30 sierpnia 2023 r. nr PS-P.8640.238.2023.GJ w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o pozbawieniu statusu osoby bezrobotnej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Wrocławia z dnia 30 czerwca 2023 r. o nr ZE.6101.14.4.2022/2023.PP.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Wojewoda Dolnośląski utrzymał w mocy orzeczenie Prezydenta Miasta Wrocławia z dnia 30 czerwca 2023 r. odmawiające uchylenia ostatecznej decyzji tegoż organu z dnia 5 listopada 2021 r. pozbawiającej P. S. statusu osoby bezrobotnej z dniem 1 marca 2020 r.
Jak wynikało z akt sprawy Skarżący w dniu 7 lutego 2020 r. zarejestrował się jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Decyzją z dnia 15 maja 2020 r. przyznano mu prawo stypendium stażowego od dnia 12 maja 2020 r. Uprawnienie to uchylono z dniem 13 listopada 2020 r. decyzją z dnia 11 grudnia 2020 r. w związku z zakończeniem stażu. W dniu 22 października 2021 r. Skarżący nadesłał do organu decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z dnia 21 lipca 2021 r. przyznającą mu rentę socjalną od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 30 czerwca 2022 r.
Decyzją z dnia 5 listopada 2021 r. organ I instancji, powołując się na art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c oraz art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2021 r., poz. 1100, dalej: ustawa) orzekł o pozbawieniu Skarżącego statusu bezrobotnego z dniem 1 marca 2020 r.
Pismem z dnia 7 grudnia 2021 r. organ wystąpił do ZUS o zwrot kwoty 7.318 zł stypendium stażowego zgodnie z art. 78 ust. 1 ustawy.
Postanowieniem z dnia 6 maja 2022 r. Wojewoda Dolnośląski stwierdził, że odwołanie od ww. decyzji z dnia 5 listopada 2021 r. zostało wniesione z uchybieniem terminu.
W dniu 5 grudnia 2022 r. Skarżący złożył wniosek o uchylenie decyzji z dnia 5 listopada 2021 r. Wskazał, że obecnie jest bezdomnym, autystycznym mężczyzną, który znalazł się w trudnej sytuacji w związku z poważną wadą prawną wydanej decyzji. Stwierdzał, że ww. orzeczenie zapoczątkowało koszar pomyłek trwający wiele miesięcy. Powołał się na zgłoszenie sprawy do Rzecznika Praw Obywatelskich oraz informację od organu, że istotne znaczenie ma - późniejsza niż decyzja o przyznaniu statusu bezrobotnego - data złożenia wniosku o rentę socjalną, co wykazał. Wskazał, że ZUS dwukrotnie wstrzymał absurdalną egzekucję nienależnej, horrendalnej kwoty z renty ale tylko do czasu wyjaśnienia sprawy. Urzędnicy powołują się na brak możliwości załatwienia sprawy Skarżącego, który jest osobą niepełnosprawną, słabszą i taktowaną niesprawiedliwie.
W uzasadnieniu wskazał, że w okresie pobierania stypendium nie był w żaden sposób uprawniony do renty i nie miał wiedzy, że takie prawo mu służy jako osobie od urodzenia niepełnosprawnej. Fakt przyznania renty z datą wsteczną nie jest winą Skarżącego, który nie miał na to wpływu. Decyzja ZUS miała wsteczną moc i Skarżący nie przewidywał takiej okoliczności. Realizacja stażu była dla niego istotna z uwagi na sytuację życiową i zdrowotną. Wówczas to Skarżący dowiedział się o możliwości ubiegania się o rentę i podjął w tym zakresie działania. Po poinformowaniu organu, że takie świadczenie zostało mu przyznane organ wysłał do Strony niezrozumiałe pismo z dnia 5 listopada 2021 r. a następnie zajęto mu rentę. Skarżący nie odwołał się w terminie bo nie miał wiedzy, że pozbawienie go prawa statusu bezrobotnego jest równoznaczne z wdrożeniem egzekucji nienależnych Urzędowi Pracy środków. Strona skarżyła się na urzędników naruszających jego konstytucyjne prawa, w tym prawo do godności. Ściganie go za coś, co nie zależało od niego i nie było świadczeniem nienależnym, gdyż w tym okresie nie pobierał renty, stanowi rażące naruszenie godności, wolności i niedługo także życia, gdyż w Polsce nie da się przeżyć za otrzymywaną kwotę pomniejszoną o potrącenia. Wzywał o uznanie jego odwołania i usunięcie naruszenia prawa. Do wniosku Strona załączyła kopię decyzji ZUS z dnia 21 lipca 2021 r., wniosku o rentę socjalną z dnia 7 maja 2021 r. oraz zaświadczenia ZUS z dnia 11 października 2022 r. wskazujące na datę złożenia wniosku o rentę socjalną – 5 maja 2021 r.
Wobec rozbieżności w zakresie daty złożenia wniosku o rentę socjalną organ wystąpił do ZUS o wyjaśnienia, co nastąpiło pismem z dnia 15 grudnia 2021 r. ZUS wskazał na datę 5 maja 2021 r. oraz podstawę do orzeczenia o prawie do renty od dnia 1 marca 2020 r. – art. 31zy(9) ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842 dalej: ustawa z dnia 2 marca 2020 r.) oraz oświadczenie Skarżącego złożone na druku ERO (oświadczenia w sprawie świadczenia długoterminowego dotyczącego przyznania/ ponownego ustalenia wysokości/podjęcia wypłaty tego świadczenia od dnia spełnienia warunków).
Powołaną na wstępie decyzją organ I instancji odmówił uchylenia ostatecznej decyzji z dnia 5 listopada 2021 r. pozbawiającej Stronę statusu osoby bezrobotnej z dniem 1 marca 2020 r. W uzasadnieniu opisał okoliczności faktyczne sprawy oraz wskazał na art. 154 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775, dalej: k.p.a.). Dalej wywodził, że niespornie decyzja z dnia 5 listopada 2021 r. ma walor ostatecznej i na jej podstawie Strona nie nabyła prawa. Skarżący składając wniosek wszczynający postępowanie działa w swoim interesie jednakże nie może nadużywać publicznych praw podmiotowych, a zatem ochrona interesu indywidualnego nie ma prymatu orzeczniczego. Powołane przez Stronę okoliczności nie dają podstaw do uchylenia decyzji ostatecznej, a to z uwagi na art. 78 ust. 4 ustawy, który nie odnosi się do daty złożenia wniosku o rentę ale do okresu jej przyznania, ten zaś na mocy przepisów ustawy z dnia 2 marca 2020 r. rozpoczął bieg od dnia 1 marca 2020 r. i odpowiada prawu.
W odwołaniu od rzeczonej decyzji Skarżący powołując się na przesłanki wynikające z art. 154 k.p.a. wskazane przez organ zwrócił się z prośbą o umorzenie egzekucji z renty socjalnej, uznając, że w sprawie istnieje przesłanka słusznego interesu Skarżącego, wsparta na art. 6 k.p.a. i art. 7 Konstytucji RP. Skarżący odwoływał się do zasady niedziałania prawa wstecz, ochrony praw słusznie nabytych, interesów w toku, pewności prawa – jasnego formułowania przepisów. Podkreślał, że w okresie otrzymywania stażu nie pobierał renty, którą przyznano mu po zakończeniu wypłacania stypendium i z mocą wsteczną. Zarzucał, że organ zabrał mu ogromną część skromnej renty, skazał na utratę godności i zdrowia, gdyż nie sposób żyć za 900zł, zwłaszcza osobie schorowanej, wymagającej leczenia. W myśl art. 154 k.p.a. w interesie społecznym jest umorzenie egzekucji z renty socjalnej, co wynika z art. 30 i art. 31 Konstytucji RP. Podkreślał, że nie wnosi o uchylenie zapisu dotyczącego statusu bezrobotnego a jedynie o uchylenie jego tragicznej i niejasnej dla niego decyzji o zajęciu renty socjalnej będącej konsekwencją decyzji o utracie statusu bezrobotnego. Wnosił zatem o uchylenie skutków decyzji, czyli zaprzestanie egzekucji i umorzenia postępowania egzekucyjnego ze świadczenia rentowego. Przemawia za tym interes społeczny i interes Strony, która ze względu na niepełnosprawność nie mogła właściwie reagować na wysyłane do niej pisma o czym świadczy przebieg postępowania. Skarżący podkreślał trudną sytuację w jakiej się znalazł na skutek zajęcia świadczenia rentowego.
Zaskarżoną decyzją Wojewoda Dolnośląski utrzymał w mocy orzeczenie organu I instancji. W uzasadnieniu opisał przebieg okoliczności faktycznych. Następnie powołując się na art. 154 § 1 k.p.a. wywodził, że stanowi on podstawę do wzruszenia decyzji niewadliwych oraz dotkniętych wadami niekwalifikowanymi, w tym ostatnim przypadku stwierdzone wady stanowią dodatkową podstawę weryfikacji. Odnosząc się do ustawowych przesłanek zmiany decyzji w tym trybie stwierdził, że muszą one wystąpić łącznie i być odnoszone do okoliczności sprawy, zwłaszcza jeśli chodzi o słuszny czyli kwalifikowany interes strony. Zaznaczył, że w tym trybie nie rozpoznaje się sprawy ponownie. Przywołane okoliczności determinują zakres stosowania ww. regulacji ograniczając go do decyzji uznaniowych, przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym istniejącym w dacie wydania decyzji ostatecznej, choć istnienie zmian faktycznych nie wyklucza procedowania.
Dalej organ wskazał, że ostateczna decyzja z dnia 5 listopada 2021 r. ma charakter związany, co wyklucza jej wzruszenie w trybie art. 154 § 1 k.p.a. zwłaszcza, że Skarżący nie powołał się na zmianę okoliczności faktycznych. Podane przez niego we wniosku argumenty dotyczące daty przyznania renty i związanych z tym skutków nie mają znaczenia, gdyż w tym trybie bada się jedynie spełnienie przesłanek ustawowych, a zatem czy wystąpił interes społeczny lub słuszny interes strony. W dalszych wywodach organ powtórzył argumentację wynikającą z uzasadnienia organu I instancji.
Strona zaskarżyła opisaną decyzję w części dotyczącej egzekucji ze świadczenia rentowego po wydaniu decyzji ZUS z datą wsteczną nakładającą się na okres innego świadczenia bez świadomego i celowego pobierania dwóch świadczeń. Zarzucała naruszenie art. 6 i art. 7 k.p.a. oraz art. 30 i art. 31 Konstytucji RP jako, że nieodzownym elementem zasady demokratycznego państwa prawnego pozostają reguły stanowienia prawa określane jako zasady przyzwoitej legislacji (niedziałania prawa wstecz, ochrony praw słusznie nabytych, określoności prawa). Strona zwracała uwagę, że załącznik ERO składany w ZUS nie wspomina o wstecznym działaniu prawa zastawiając na obywatela pułapkę, stawiając go w sytuacji, gdy pobiera dwa świadczenia, czyniąc je nienależnymi. Zabieg ten nastąpił po upływie wielu miesięcy, stąd kierując się zasadą praworządności Skarżący domagał się uchylenia skutków zaskarżonej decyzji w postaci egzekucji ze świadczenia rentowego, a nie samej decyzji opartej na wykładni korzystnej dla organu a nie obywatela. Zapisy decyzji są aktem godzącym w godność i prawo do życia jednostki wynikające z Konstytucji RP.
Strona domagała się uchylenia decyzji w części związanej z egzekucją renty. Zwracała uwagę, że postępowanie to nie ma ani tytułu wykonawczego ani sygnatury, co uniemożliwia ujęcie go w upadłości. Skarżący spłacił już 50% świadczenia. Wobec niejasności art. 78 ust. 4 ustawy i oświadczenia ERO nie jest wykluczone wyjątkowe potraktowanie sytuacji związanej z pandemią. Całe postępowanie prowadzone było pod hasłem braku szacunku dla praw człowieka i obywatela wyłącznie na rzecz interesu Państwa. Skarżący domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, domagając się umorzenia pozostałej kwoty świadczeń.
W uzasadnieniu Strona podkreślał, że od dwóch lat organy pomijają, że nie zgłasza ona nieprawidłowości w zakresie samej decyzji ale w odniesieniu do jej skutków, pobierania dwóch świadczeń celowo. Organy powołują art. 78 ustawy, którego skutkiem jest trwała niemożliwa do uniknięcia kara wstecznego uznania praw do renty socjalnej. Skarżący nie mógł się odwołać od tych decyzji, gdyż nie został w tym zakresie prawidłowo pouczony pomimo obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2022 r. poz. 2492 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145-150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 poz. 1634 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Powyższe oznacza, że dokonując kontroli legalności zaskarżonego aktu Sąd bierze pod uwagę wszelkie dostrzeżone naruszenia prawa.
Badając zaskarżone orzeczenia w tak nakreślonych granicach należy wskazać, że skarga jest uzasadniona gdyż w opinii Sądu zaskarżona decyzja i poprzedzający ją akt naruszają przepisy prawa procesowego w stopniu mogącym wpływać na wynik sprawy. Nieprawidłowości odnoszą się do postępowania organów w zakresie właściwego rozpoznania istoty żądania Strony i wywiedzenia z tego kierunku procedowania przy zachowaniu zasady czynnego udziału strony, informowania i zasady zaufania. Pomijając brak zachowania wskazanych zasad oraz w podobny sposób analizując odwołanie Skarżącego organ II instancji naruszył także zasadę dwuinstancyjności, u której podstaw leży przecież ponowne rozpoznanie sprawy w jej całokształcie. Tym samym postępowanie organów narusza regulacje o statusie zasad postępowania administracyjnego: zasady prawdy obiektywnej, zasady zaufania, zasady informowania, czynnego udziału strony w postępowaniu oraz dwuinstancyjności (art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 i art. 15 k.p.a.).
Uzasadniając przyjętą ocenę punktem wyjścia trzeba uczynić założenia postępowania administracyjnego, umocowanie i pozycję procesową jego uczestników, co Sąd wywodzi właśnie z treści i istoty podanych zasad. Relacje te wsparte są na szczególnej pozycji organu administracji względem stron postępowania, co musi być równoważone szeregiem obowiązków nakładanych na organy administracji w procesie administracyjnym. W doktrynie utrwalony jest pogląd, że jurysdykcja administracyjna jest realizowana przez podmiot zaangażowany w sprawę, którą rozstrzyga. Organ administracji publicznej prowadzący postępowanie jest jedną ze stron stosunku materialnoprawnego który powstanie w efekcie jurysdykcji lub który już istnieje w momencie podejmowania działań jurysdykcyjnych. Organ administracji publicznej prowadzący postępowanie występuje zatem w podwójnej roli: z jednej strony organu władczo rozstrzygającego w przedmiocie uprawnień lub obowiązków strony, z drugiej strony ustalenia w przedmiocie tych obowiązków lub uprawnień wiążą sam organ na przyszłość. Organ administracji publicznej jest zatem iudex in causa sua, co rodzi poważne konsekwencje dla jurysdykcji administracyjnej (por. J. Zimmermann, Polska jurysdykcja administracyjna, Wydawnictwo Prawnicze 1996 r.).
Jak wskazano ta pozycja organu administracji musi być równoważona gwarancjami procesowymi dla strony postępowania, w tym nałożeniem na organ administracji szeregu obowiązków przyjmujących formułę zasad ogólnych, w tym zasadę prawdy obiektywnej (materialnej) wyrażaną w art. 7 k.p.a., która ma zasadniczy wpływ na ukształtowanie modelu administracyjnego postępowania dowodowego, a co za tym idzie - zakresu uprawnień strony w tymże postępowaniu. Zgodnie z brzmieniem tego zapisu w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.
Z zasady prawdy materialnej wypływają obowiązki konkretnego zachowania się organu administracji publicznej w postępowaniu wyjaśniającym. Przepisy szczególne kodeksu postępowania administracyjnego rozwijają tę zasadę, stanowiąc jednocześnie gwarancję jej realizacji. W sytuacji gdy wszczęcie postępowania administracyjnego następuje na wniosek strony, organ administracji publicznej winien w sposób niebudzący wątpliwości wyjaśnić rzeczywistą treść żądania strony i w tym celu podjąć z urzędu niezbędne czynności
Stanowisko zbieżne z wyrażonym poglądem zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 kwietnia 1992 r., sygn. akt IV SA 1378/91 stanowiąc: "dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego w rozumieniu art. 7 k.p.a. obejmuje również ustalenie przez organ administracji treści rzeczywistego żądania strony, zwłaszcza w sytuacji, gdy strona w trybie skargi określonej w art. 235 k.p.a. kwestionuje prawidłowość decyzji". W sytuacji gdy strona formułuje swe żądanie w sposób niejasny, niepozwalający na jego prawidłowe zakwalifikowanie z punktu widzenia przepisów prawa materialnego czy procesowego, organ administracji publicznej winien zwrócić się do strony o złożenie oświadczenia celem wyjaśnienia jej intencji, pouczając przy tym stronę możliwie najszerzej o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków. (H. Knysiak-Molczyk, 3. Prawo do kształtowania postępowania wyjaśniającego [w:] Uprawnienia strony w postępowaniu administracyjnym, Kraków 2004). Powołane orzeczenie jakkolwiek dotyczy nieco innego stanu prawnego ma jednak znaczenie uniwersalne wskazując na obowiązki organu administracji w związku z właściwym rozpoznaniem treści żądania wnoszonego przez uczestnika postępowania administracyjnego.
Dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w rozumieniu art. 7 k.p.a., obejmującego również ustalenie przez organ administracji treści rzeczywistego żądania strony, wymagają także zasada zaufania oraz zasada informowania stron postępowania o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. W zakresie tej ostatniej zasady wskazano nadto, że organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
Obowiązek ten odnosi się do organów prowadzących postępowania bez względu na właściwość instancyjną. Zgodnie z art. 15 k.p.a. postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpił wyjątek od ww. reguły, brak regulacji szczególnych wyłączających dwuinstancyjność postępowania, zatem sprawa winna być rozstrzygana z poszanowaniem zasady wynikającej z przywołanej normy. Powyższe zaś oznacza, że organ odwoławczy nie dokonuje kontroli legalności decyzji I instancji, ale jest obowiązany do ponownego rozpoznania sprawy w jej całokształcie. Jego obowiązkiem jest ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem nie tylko ustalonych już okoliczności faktycznych i prawnych, ale także tych, które zaistniały na etapie jego procedowania. Organ odwoławczy nie może poprzestać na zdarzeniach, które pojawiły się w toku postępowania przed I instancją, jego obowiązkiem jest ocena także tych zdarzeń, dowodów, faktów i norm prawa, które wystąpiły (pojawiły się) na etapie postępowania odwoławczego i mają wpływ na wynik sprawy.
Zasada ta ma odzwierciedlenie w dalszych normach procedury administracyjnej, mowa tu o przepisach m.in. art. 136 i art. 138 k.p.a. wyznaczających kompetencje organu odwoławczego. Przedstawiony pogląd ma uzasadnienie w utrwalonym już orzecznictwie sądów administracyjnych wskazującym, że każdy z organów (najpierw I, a potem II instancji) przeprowadza postępowanie w celu załatwienia sprawy administracyjnej. W postępowaniu administracyjnym nie mamy zatem do czynienia jedynie z kontrolą orzeczenia organu pierwszej instancji, a prowadzeniem postępowania tak, aby załatwić sprawę co do jej istoty. Granice postępowania odwoławczego wyznaczają zasady postępowania administracyjnego, w tym, zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga by organy administracji publicznej podejmowały wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zasada ta rozwinięcie swoje znajduje w art. 77 § 1 k.p.a. jak też w art. 80 k.p.a. Ponownie rozpoznając i rozstrzygając sprawę organ odwoławczy obowiązany jest zatem ustalić zakres postępowania wyjaśniającego, niezbędnego do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, poddać ocenie materiał dowodowy, ewentualnie materiał ten uzupełnić w zakresie niezbędnym do rozstrzygnięcia sprawy następnie usunąć stwierdzone naruszenia prawa materialnego i prawa procesowego o ile organ odwoławczy naruszenia takiego się dopatrzy w orzeczeniu organu niższej instancji. Obowiązkiem organu odwoławczego jest także ustosunkowanie się do zarzutów sformułowanych w odwołaniu tak w sensie pozytywnym jak i negatywnym, tj. wskazanie odwołującej się stronie dokonanej przez organ odwoławczy prawnej oceny podnoszonych w odwołaniu zarzutów. Rola organu odwoławczego nie ogranicza się zatem do kontroli instancyjnej decyzji organu I instancji, lecz organ odwoławczy obowiązany jest ponownie sprawę rozpatrzyć i rozstrzygnąć w jej całokształcie (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 21 listopada 2018 r., sygn. akt II SA/Wr 239/18, orzeczenie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej CBOSA).
Wreszcie zasada czynnego udziału strony w postępowaniu nie może być odczytywana jedynie jako formalny obowiązek wdrożenia prawem przewidzianych działań ale w powiązaniu z powołanymi na wstępie rozważań regułami informowania, zaufania do organu winna zmierzać do rozpoznania sprawy w sposób rzetelny, sięgający do rzeczywistych żądań strony, co winno być wywodzone nie z powołanej przez nią podstawy prawnej, czy tytułu pisma ale z całości formułowanych roszczeń. W przypadku wątpliwości, co zakresu, czy podstaw formułowanych wniosków i zarzutów obowiązkiem organu wynikającym z powołanych reguł jest wezwanie strony do złożenia wyjaśniań, przy czym w tym zakresie powinność organu musi realizować wytyczne zawarte w art. 9 k.p.a., tj należyte i wyczerpujące informowanie stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielania im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
W rozpoznawanej sprawie zasadom tym organy obu instancji uchybiły. W opinii Sądu złożony przez Skarżącego wniosek o uchylenie decyzji ostatecznej z dnia 5 listopada 2021 r. nie został rozpoznany zgodnie z rzeczywistą intencją Skarżącego. Jakkolwiek w piśmie tym Strona domagała się uchylenia wskazanej decyzji ostatecznej, to po pierwsze nie wskazała podstawy prawnej swojego żądania. Z dalszych wywodów wniosku wynikało zaś, że w opinii Skarżącego ostateczna decyzja z dnia 5 listopada 2021 r. dotknięta jest poważną wadą prawną, co zapoczątkowało koszar pomyłek trwający wiele miesięcy. Wskazywał także na dolegliwość prowadzonej przez ZUS egzekucji ze świadczenia rentowego w związku z wydaną decyzją ostateczną. Zwracał uwagę na brak winy w zaistnieniu sytuacji pobierania stypendium i świadczenia z ZUS, które przyznano mu z mocą wsteczną. Podkreślał, że nie odwołał się do decyzji ostatecznej w terminie, gdyż nie wiedział, że pozbawienie go prawa do statusu bezrobotnego jest równoznaczne z wdrożeniem egzekucji.
Już zatem z treści wniosku Skarżącego wynika, że jego intencją jest wstrzymanie skutków decyzji zapadłych w jego sprawie w postaci egzekucji z renty socjalnej. Okoliczności te organy w zupełności pomijają.
W kolejnych pismach (odwołanie) Skarżący zwraca się już wprost z prośbą o umorzenie egzekucji z renty socjalnej, wskazując na naruszenie zdrowia i godności. Skarżący wyraźnie podkreślał, że nie wnosi o uchylenie zapisu dotyczącego statusu bezrobotnego a jedynie o uchylenie jego tragicznej i niejasnej dla niego decyzji o zajęciu renty socjalnej będącej konsekwencją decyzji o utracie statusu bezrobotnego. Wnosił o uchylenie skutków decyzji, czyli zaprzestanie egzekucji i umorzenia postępowania egzekucyjnego ze świadczenia rentowego, podkreślał przy tym swoją trudną sytuację materialną, ale i stan niepełnosprawności. W obu pismach wskazywał, że nie rozumie sposobu postępowania organów i treści oraz znaczenia wydanych wobec niego decyzji.
Organy obu instancji pominęły zupełnym milczeniem teść tych pism Skarżącego wybierając – jak się zdaje – najkorzystniejszą dla siebie drogę procedowania, kwalifikując żądanie Strony jako wniosek składany w trybie art. 154 § 1 k.p.a., godząc tym samym w istotę powołanej na wstępie zasady procedowania, w tym prawdy obiektywnej, zaufania i informowania.
Niewątpliwe treść żądania Skarżącego nie jest jednoznaczna, a wynika z niej, że nie godzi się on z faktem, że bez jego winy obecnie prowadzone jest postępowanie egzekucyjne z otrzymywanej renty socjalnej, a decyzje organów dotknięte są poważną wadą prawną. Wskazuje także na dolegliwości związane z egzekucją świadczeń, swoją sytuację materialną i zdrowotną. Obowiązkiem organów w takim przypadku była ocena żądania Skarżącego w kontekście nie tylko okoliczności faktycznych ale i prawnych oraz ustalenie, przy współudziale Skarżącego, istoty jego żądania. W konsekwencji także podjęcia właściwego rozstrzygnięcia lub innych czynności procesowych.
W opinii Sądu sytuacja Skarżącego i nieumiejętność właściwego sprecyzowania żądania jest niewątpliwie wynikiem zbiegu kompetencji dwóch organów – organu zatrudnienia i ZUS. Powyższe wynika z treści art. 78 ust. 1 i ust. 3 ustawy. Zgodnie z ich brzmieniem w przypadku przyznania bezrobotnemu lub osobie, o której mowa w art. 43, prawa do emerytury, świadczenia przedemerytalnego, renty z tytułu niezdolności do pracy lub służby, o której mowa w art. 71 ust. 2 pkt 1, renty szkoleniowej, renty socjalnej, zasiłku macierzyńskiego, zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego lub renty rodzinnej w wysokości przekraczającej połowę minimalnego wynagrodzenia za pracę za okres, za który pobierali zasiłek, stypendium, dodatek aktywizacyjny albo inne świadczenie pieniężne z tytułu pozostawania bez pracy, pobrane z tego tytułu kwoty w wysokości uwzględniającej zaliczkę na podatek dochodowy od osób fizycznych i składkę na ubezpieczenie zdrowotne zalicza się na poczet przyznanego przez organ rentowy świadczenia. Kwoty te traktuje się jak świadczenia wypłacane w kwocie zaliczkowej w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (ust. 1). Organ rentowy przekazuje kwotę zaliczoną na poczet przyznanego świadczenia, o której mowa w ust. 1, na rachunek bankowy Funduszu Pracy powiatowego urzędu pracy, który wypłacił zasiłek, stypendium, dodatek aktywizacyjny albo inne świadczenie pieniężne z tytułu pozostawania bez pracy (ust. 3).
W przypadku zaistnienia wskazanych w tych przepisach okoliczności ZUS dokonuje potrącenia kwot pobranych z tytułu m.in. stypendiów z wypłacanych świadczeń z ZUS. Z treści omawianego zapisu wynika, że odnosi się on do sytuacji, gdy pobrano już świadczenia finansowane z Funduszu Pracy, zaś ZUS za ten sam okres przyznał świadczenia z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z mocą wsteczną. Zatem tak jak w rozpoznawanej sprawie. Zasady dokonywania wskazanego potrącenia i właściwość organu określają przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm., dalej ustawa o rentach i emeryturach z FUS) oraz ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm., dalej u.s.u.s.). Zgodnie z regulacjami wskazanych ustaw orzeczenia organów ZUS w tym zakresie podlegają jurysdykcji sądów powszechnych, zatem drogą do ich zwalczania jest skarga do właściwego sądu powszechnego.
Ewentualne pretensje dotyczące prawidłowości postępowania organów ZUS, zasadności dokonanego potrącenia i prowadzanego postępowania egzekucyjnego z tym związanego winny być kierowane do wskazanych organów, ewentualnie sądu powszechnego. Treść pism Skarżącego wskazuje raczej, że taki właśnie jest charakter jego żądań, a to z kolei wiąże obowiązek organu podjęcia właściwych procesowo czynności. Po pierwsze wskazania Stronie skutków prawnych jakie wiążą się z wydaniem decyzji o pozbawieniu statusu bezrobotnego, w tym właściwości organów w zakresie rozliczenia kwot pobranego stypendium. Po wypełnieniu wskazanego obowiązku informowania organ winien odebrać od Strony jednoznaczne oświadczenie, co do zgłoszonych żądań i podjąć dalsze czynności procesowe, np., w trybie art. 65 k.p.a.
Na marginesie jedynie wskazać trzeba, że zgodnie z art. 76 ust. 2 pkt 3 ustawy stypendium finansowane z Funduszu Pracy wypłacone osobie za okres, za który osoba ta nabyła prawo renty socjalnej, jeżeli organ rentowy, który przyznał świadczenie, nie dokonał jego pomniejszenia na zasadach określonych w art. 78, stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Natomiast stosownie do art. 76 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenie pieniężne, jest obowiązana do zwrotu, w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji w przedmiocie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego, kwoty otrzymanego świadczenia wraz z przekazaną od tego świadczenia zaliczką na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składką na ubezpieczenie zdrowotne. Tym samym, jeżeli organ rentowy nie dokonał rozliczenia, o którym mowa w art. 78 ust. 1 ustawy o promocji zatrudnienia, niezwłocznie po przyznaniu świadczenia z ubezpieczeń społecznych, to świadczenie wypłacone z Funduszu Pracy za okres równoległy ze świadczeniem z ubezpieczeń społecznych staje się świadczeniem nienależnym (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 27 listopada 2012 r., sygn. akt III AUa 487/12; LEX nr 1246908).
W aktach sprawy brak informacji dotyczących rozliczenia świadczeń we wskazanym trybie art. 78 ust. 1 ustawy, znajduje się tam jedynie pismo organu I instancji z dnia 7 grudnia 2021 r. kierowane do ZUS wnioskujące o przekazanie kwoty 7.318 zł pobranej przez Stronę tytułem stypendium na rachunek Funduszu Pracy. Z pism Strony wynika natomiast, że kwoty te są potrącane z wypłacanego mu świadczenia – renty socjalnej. Jednakże w aktach znajdują się również dwa pisma ZUS – z dnia 7 czerwca 2022 r. i monit z dnia 25 sierpnia 2022 r. dotyczące wskazania, czy stypendium mieści się w katalogu świadczeń, o których mowa w art. 78 ustawy.
Okoliczności te mają zaś istotne znaczenie w sprawie, gdyż jeżeli ww. świadczenia nie zostały rozliczone we wskazanym trybie art. 78 ust. 1 i ust. 3 ustawy, to możliwość ich dochodzenia wskazana jest w art. 76 ww. ustawy jako świadczenia nienależne. To zaś wymaga prowadzenia odrębnego postępowania, zaś zobowiązany z tego tytułu posiada m.in. uprawnienie do odroczenia terminu płatności, umorzenia lub rozłożenia na raty takich kwot, jeśli zostaną uznane za nienależne świadczenia pieniężne. W kontekście zarzutów zgłaszanych przez Skarżącego także i ta okoliczność wymaga wyjaśnienia i podjęcia ewentualnych czynności procesowych, czego w sprawie zabrakło.
Uznając, że zaskarżona decyzja i poprzedzający ją akt naruszają wskazane na wstępie przepisy prawa procesowego konieczne stało się ich uchylenie, co ma umocowanie w przepisach art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organy dokonają stosownych ustaleń faktycznych i przy czynnym udziale strony ustalą rzeczywisty charakter jej żądania nadając mu odpowiednie formy procesowe. W opinii Sądu nie jest dopuszczalna sytuacja, w której obywatel nie uzyskuje od organów do tego obowiązanych właściwych wskazań i pouczeń dotyczących sytuacji procesowej w jakiej się znalazł, zwłaszcza w przypadku zbiegu uprawnień dwóch różnych instytucji i ścieżek prawych regulujących jego uprawnienia. Wskazane na wstępie zasady ogólne postępowania nie mogą być postrzegane jako zapisy ograniczające się do rutynowych czynności bez odniesienia ich do okoliczności konkretnej sprawy i sytuacji strony.