IV SA/Wr 461/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny we WrocławiuWrocław2023-01-10
NSAAdministracyjneWysokawsa
świadczenie pielęgnacyjneopieka nad niepełnosprawnymemeryturazbieg uprawnieńzasada równościwykładnia prawaprawo administracyjnepomoc społeczna

WSA we Wrocławiu uchylił decyzję odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunce osoby niepełnosprawnej, która pobierała emeryturę, uznając błędną wykładnię przepisów przez organy i potrzebę umożliwienia wyboru świadczenia.

Skarżąca K. H. wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym mężem, jednak organy odmówiły, powołując się na fakt pobierania przez nią emerytury. Skarżąca argumentowała, że emerytura jest niska i nie powinna automatycznie pozbawiać jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, kwestionując tym samym zasadę równości. WSA we Wrocławiu uchylił decyzje organów, uznając, że organy dokonały błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, która powinna być interpretowana prokonstytucyjnie, umożliwiając wybór między świadczeniami lub uwzględniając różnicę w wysokości, a także nie poinformowały skarżącej o możliwości zawieszenia emerytury.

Sprawa dotyczyła odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego K. H., która sprawowała opiekę nad niepełnosprawnym mężem i jednocześnie pobierała emeryturę. Organy administracji obu instancji odmówiły przyznania świadczenia, opierając się na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Skarżąca podniosła zarzuty naruszenia przepisów proceduralnych i materialnoprawnych, w tym zasady równości wobec prawa, argumentując, że jej niska emerytura nie powinna automatycznie wykluczać jej z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a organy nie poinformowały jej o możliwości zawieszenia emerytury. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, rozpoznając skargę, uznał, że organy dokonały błędnej wykładni przepisów. Sąd podkreślił potrzebę prokonstytucyjnej wykładni przepisów, która uwzględnia zasadę równości. W ocenie Sądu, nie można znaleźć przekonujących argumentów uzasadniających całkowite wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla opiekunów pobierających emeryturę, zwłaszcza gdy świadczenie emerytalne jest niższe od świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd nie podzielił stanowiska o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości różnicy między świadczeniem pielęgnacyjnym a emeryturą, uznając, że wysokość świadczenia pielęgnacyjnego jest określona kwotowo. Zamiast tego, Sąd uznał, że osoba uprawniona powinna mieć możliwość wyboru jednego ze świadczeń, co może zrealizować poprzez złożenie wniosku o zawieszenie prawa do emerytury. Ponadto, Sąd wskazał na naruszenie przepisów proceduralnych, polegające na braku poinformowania skarżącej o możliwości zawieszenia emerytury i konieczności wyboru świadczenia. W związku z tym, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, osoba pobierająca emeryturę może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, ale powinna mieć możliwość wyboru jednego z tych świadczeń, co może zrealizować poprzez zawieszenie emerytury.

Uzasadnienie

Organy błędnie zinterpretowały przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, stosując wykładnię literalną. Sąd uznał, że konieczna jest prokonstytucyjna wykładnia uwzględniająca zasadę równości, która powinna umożliwiać wybór świadczenia lub uwzględniać różnicę w wysokości, a także informować stronę o możliwościach prawnych.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (13)

Główne

u.ś.r. art. 17 § ust. 1 pkt 4, ust. 5 pkt. 1 lit. a

Ustawa o świadczeniach rodzinnych

Przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nie może być interpretowany w sposób, który całkowicie wyklucza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby pobierającej emeryturę, zwłaszcza gdy emerytura jest niższa od świadczenia pielęgnacyjnego. Należy umożliwić wybór świadczenia lub uwzględnić różnicę w wysokości, a także poinformować o możliwości zawieszenia emerytury.

Pomocnicze

u.e.r. FUS art. 103 § ust. 3

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Prawo do emerytury może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta, co może umożliwić uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego.

k.p.a. art. 7

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego.

k.p.a. art. 77 § § 1

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego.

k.p.a. art. 80

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego.

k.p.a. art. 79a

Kodeks postępowania administracyjnego

Obowiązek informowania strony o przesłankach zależnych od niej, które nie zostały spełnione lub wykazane.

P.u.s.a. art. 1 § § 1

Ustawa Prawo o ustroju sądów administracyjnych

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawa do uwzględnienia skargi w przypadku naruszenia prawa materialnego lub procesowego.

Konstytucja RP art. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Zasada demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

Konstytucja RP art. 32 § ust. 1

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Zasada równości wobec prawa.

Konstytucja RP art. 69

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Ochrona osób niepełnosprawnych.

Konstytucja RP art. 71 § ust. 1 zdanie drugie

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Obowiązek udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Konstytucja RP art. 8 § ust. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Bezpośrednie stosowanie przepisów Konstytucji.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Błędna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych przez organy. Naruszenie zasady równości wobec prawa poprzez automatyczne pozbawienie świadczenia pielęgnacyjnego osoby pobierającej emeryturę. Naruszenie przepisów proceduralnych poprzez brak poinformowania strony o możliwości zawieszenia emerytury i wyborze świadczenia.

Godne uwagi sformułowania

organy poprzestając na literalnym brzmieniu tego przepisu (wykładni językowej) przyjęły, że skoro skarżąca ma ustalone prawo do emerytury, to nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne w jakiejkolwiek wysokości. potrzebę uzupełnienia wyników wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wynikami wykładni celowościowej, funkcjonalnej systemowej. rzeczą organów władzy publicznej jest dokonywanie prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. pozwalającej na realizację przede wszystkim zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1). nie sposób znaleźć przekonujących argumentów uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegające na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w sytuacji gdy to świadczenie jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne. powyższe przemawia za rozwiązaniem polegającym na umożliwieniu osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalnego. organy zaniechały poinformowania skarżącej, czy spełnia pozostałe warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (poza posiadaniem prawa do emerytury) oraz o przysługującej jej możliwości wyboru świadczenia.

Skład orzekający

Bogumiła Kalinowska

przewodniczący

Ewa Kamieniecka

sprawozdawca

Marta Pająkiewicz-Kremis

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w kontekście pobierania emerytury przez opiekuna, zasada równości, obowiązki informacyjne organów administracji."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy konkretnego stanu faktycznego i interpretacji przepisów, które mogą być przedmiotem dalszych zmian legislacyjnych lub orzeczniczych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy powszechnego problemu zbiegu uprawnień do świadczeń i pokazuje, jak sądy interpretują przepisy w kontekście zasad konstytucyjnych, takich jak równość. Jest to istotne dla wielu osób w podobnej sytuacji.

Emerytura a świadczenie pielęgnacyjne: czy musisz wybierać?

Sektor

ubezpieczenia społeczne

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
IV SA/Wr 461/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-01-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-08-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Bogumiła Kalinowska /przewodniczący/
Ewa Kamieniecka /sprawozdawca/
Marta Pająkiewicz-Kremis
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 565/23 - Wyrok NSA z 2024-03-27
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 5 pkt. 1 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi K. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia 29 kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadnienie
W dniu 27 stycznia 2022 r. K. H. złożyła do Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem J. H. Do wniosku strona załączyła orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 25 lutego 2001 r. numer [...], zaliczające męża wnioskodawczyni do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (symbol przyczyny niepełnosprawności [...], [...]). Wnioskodawczyni załączyła do akt sprawy również decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 marca 2021 r. o waloryzacji emerytury wnioskodawczyni (do wypłaty od 1 marca 2021 r. – 916,07 zł).
Decyzją z dnia 4 marca 2022 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy T. odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z załączonym do wniosku orzeczeniem o niepełnosprawności nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność męża wnioskodawczyni. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje również z tego względu, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Opiekę może bowiem sprawować troje dzieci osoby niepełnosprawnej, które są osobami spokrewnionymi w pierwszym stopniu. Ponadto zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Skoro wnioskodawczyni pobiera emeryturę, to nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zarzucając:
- naruszenie art. 7 w związku z art. 77 § 1 w związku z art. 80 k.p.a. przez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności dotyczącego pobieranego świadczenia emerytalnego i możliwości jego zawieszenia, jak również błędnej interpretacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w zakresie czasu powstania niepełnosprawności,
- zastosowanie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, stwierdzającego niekonstytucyjność części tej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na datę powstania niepełnosprawności,
- naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 32 Konstytucji RP, ponieważ prawo do emerytury nie może automatycznie przekreślać możliwości ubiegania się przez opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego; osoby te powinny posiadać możliwość dokonywania wyboru pomiędzy wykluczającymi się świadczeniami z systemu zabezpieczenia społecznego,
- naruszenie art. 2 Konstytucji RP, art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, art. 69 Konstytucji RP oraz art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP przez odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co jest sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej, z zasadą równości wobec prawa, czy udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej oraz osobom niepełnosprawnym.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia 29 kwietnia 2022 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium wyjaśniło, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, o czym rozstrzygnął Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Sytuacja osoby zainteresowanej powinna być rozpatrywana z pominięciem niekonstytucyjnej normy z art. 17 ust. 1b u.ś.r., a to pociąga za sobą konieczność oceny spełnienia kryteriów przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bez odwoływania się do daty powstania niepełnosprawności. W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a skoro tak – w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Okoliczność powstania niepełnosprawności męża strony w innym okresie niż wymagany ustawą nie może stanowić przeszkody do uzyskania przez stronę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie Kolegium prawnie dopuszczalne jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz małżonka, ponieważ art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, stanowiący o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka.
Organ odwoławczy wskazał również, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie opieki, a jego celem jest zabezpieczenie egzystencji opiekuna, który nie może sam na siebie pracować, ponieważ opiekuje się osobą niepełnosprawną. Jeśli opiekun ma już własne świadczenie emerytalne z ubezpieczenia społecznego, to nie przysługuje mu świadczenie pielęgnacyjne, a jednocześnie np. zawieszenie prawa do wypłaty emerytury nie spowoduje, że prawo to nie jest ustalone, a jedynie wstrzymuje jego wypłatę. Skoro strona posiada i realizuje aktywne prawo do emerytury, to nie istnieje związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Odwołująca zaprzestała pracy z powodu przejścia na emeryturę, a nie z powodu konieczności sprawowania opieki w stopniu uniemożliwiającym kontynuowanie zatrudnienia. Dlatego strona jako osoba uprawniona do emerytury nie może uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie o skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie:
- naruszenie art. 7 w związku z art. 77 § 1 w związku z art. 80 k.p.a. przez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności dotyczącego pobieranego świadczenia emerytalnego i możliwości jego zawieszenia,
- naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 32 Konstytucji RP, ponieważ prawo do emerytury nie może automatycznie przekreślać możliwości ubiegania się przez opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego; osoby te powinny posiadać możliwość dokonywania wyboru pomiędzy wykluczającymi się świadczeniami z systemu zabezpieczenia społecznego,
- naruszenie art. 2 Konstytucji RP, art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, art. 69 Konstytucji RP oraz art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP przez odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co jest sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej, z zasadą równości wobec prawa, czy udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej oraz osobom niepełnosprawnym.
Zdaniem strony, organy nie wzięły pod uwagę, że emerytura jest pobierana w bardzo niskiej wysokości w stosunku do wysokości świadczenia pielęgnacyjnego. Nie można stawią w gorszej sytuacji osoby, które w przeszłości pracowały i wypracowały sobie prawo do emerytury w stosunku do osób, które nigdy nie pracowały i emerytura im nie przysługuje. Nie można w ten sposób karać tych, którzy byli zatrudnieni, płacąc składki na ubezpieczenie społeczne. Osoby z brakiem prawa do emerytury otrzymałyby bowiem wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne. Jest to niesprawiedliwe traktowanie obywateli. Emerytura strony jest niska, ale gdyby nie choroba męża być może strona miałaby możliwość podjęcia dodatkowej pracy zarobkowej – choćby sezonowej. Nie poinformowano też strony o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie emerytury i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty, choć zgodnie z przepisami prawo do takiego wyboru nie przysługuje. Narusza zasadę równości taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, która pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mające ustalone prawo do emerytury w wysokości niższej niż to świadczenie.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd uznał, że zaskarżona decyzja, jak też decyzja ją poprzedzająca, naruszają przepisy prawa, w stopniu dającym podstawę do ich uchylenia.
Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury.
Organy obu instancji, poprzestając na literalnym brzmieniu tego przepisu (wykładni językowej) przyjęły, że skoro skarżąca ma ustalone prawo do emerytury, to nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne w jakiejkolwiek wysokości.
W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, potrzebę uzupełnienia wyników wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wynikami wykładni celowościowej, funkcjonalnej systemowej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 757/19, z 8 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2392/19, z 30 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1546/19 i z 27 maja 2020 r. sygn. akt 2375/19).
Zdaniem Sądu celowe jest odstąpienie od jasnych rezultatów wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., na rzecz takiego sposobu jego rozumienia, które koreluje z efektami stosowania dyrektyw wykładni systemowej oraz celowościowej i funkcjonalnej.
Należy podkreślić, że zgodnie z wyrażoną w art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasadą bezpośredniego stosowania jej przepisów, rzeczą organów władzy publicznej jest dokonywanie prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. pozwalającej na realizację przede wszystkim zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1). Obowiązkiem sądu administracyjnego, sprawującego wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę administracji publicznej jest prokonstytucyjna interpretacja przepisów prawa.
Jak wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotną cechą osób, będących adresatami zawartej tam normy prawnej określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. może wskazywać na bezwzględne wyeliminowanie z kręgu osób, które spełniają powyższą przesłankę tych, którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w tym przepisie. Taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. naruszałaby jednak konstytucyjną zasadę równości, zgodnie z którą wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących.
Jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 254/20, wyroku z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 764/20 oraz wyroku z dnia 24 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 650/20 istotną cechą osób, którym na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje świadczenie pielęgnacyjne jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Sytuacja osób, których istotną cechą wspólną jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, została zróżnicowana w ten sposób, że tym podmiotom, które mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. pozbawiono świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie, tym którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 27 ust. 5 u.ś.r. umożliwiono wybór świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego bez ograniczeń tym, którzy otrzymują inne dochody niż wymienione w tych dwóch przepisach. W związku z tym zróżnicowaniem należy podkreślić, że wszelkie odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą zawsze znajdować podstawę w odpowiednio przekonywujących argumentach (por. wyroki TK z 23 listopada 2010 r., K 5/10, z 19 kwietnia 2011 r., P 41/09, z 18 czerwca 2013 r., K 37/12, z 5 listopada 2013 r., K 40/12 i z 17 czerwca 2014 r., P 6/12). Odnośnie zróżnicowania poziomu świadczeń pielęgnacyjnych dla opiekunów osób niepełnosprawnych Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 21 października 2015 r., K 38/13 wskazał, że ustawodawca jest obowiązany precyzyjnie ustalić racjonalne przesłanki, od których uzależni zróżnicowany poziom świadczenia, przyjmując za punkt wyjścia jednakowe traktowanie takich opiekunów.
W ocenie Sądu nie sposób znaleźć przekonujących argumentów uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegające na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w sytuacji gdy to świadczenie jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne.
W wyrokach z 28 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 757/19, z 8 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2392/19, z 30 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1546/19) NSA stanął na stanowisku, zgodnie z którym zastosowanie powyższych reguł interpretacyjnych w odniesieniu do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do emerytury nie w całości, ale jedynie do wysokości tej emerytury. Zatem zgodnie z tym stanowiskiem, osobie posiadającej uprawnienie do jednego ze świadczeń wymienionych w powyższym przepisie, należy przyznać świadczenie pielęgnacyjne, w wysokości stanowiącej różnicę między wysokością tego świadczenia wynikającą z ustawy i pobieranym świadczeniem emerytalnym lub rentowym.
Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela jednak przedstawionego wyżej sposobu rozwiązania problemu zależności pomiędzy uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego i uprawnieniem do świadczenia emerytalnego. Podziela natomiast stanowisko wyrażone w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 maja 2020 r. sygn. akt 2375/19, 24 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 650/20 oraz z 24 listopada 2020 r. sygn. akt I OSK 1416/20. Wypłata świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości odpowiadającej różnicy pomiędzy ustawową wysokością tego świadczenia i wysokością emerytury (netto), pozostawałaby bowiem w sprzeczności z treścią art. 17 ust. 3 u.ś.r., który wysokość świadczenia pielęgnacyjnego określa jednoznacznie kwotowo i nie pozwala na samodzielne określanie jego wysokości przez organ administracji w oparciu o jakiekolwiek przesłanki. Słusznie podnosi się w orzecznictwie niektórych sądów administracyjnych, że praktyka taka, niezależnie od trudności co do ustalenia jej podstawy prawnej, spowodowałaby dalsze wątpliwości, co do zachowania zasady równości oraz komplikacje w zakresie ustalania przez organ wysokości należnej wypłaty świadczenia w sytuacji otrzymania np. trzynastej emerytury, czy też w zakresie odprowadzanych składek na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenie emerytalno – rentowe (por. wyrok WSA w Poznaniu z 13 stycznia 202r. sygn. akt IVSA/Po 824/19 oraz wyrok WSA w Rzeszowie z 20 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Rz 1265/19).
Powyższe, zdaniem Sądu orzekającego w niniejszym składzie, przemawia za rozwiązaniem polegającym na umożliwieniu osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalnego.
Należy podkreślić, że w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 ustawy, gdzie wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów – przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną – także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.
Biorąc jednak pod uwagę przedstawione powyżej zasady konstytucyjne uznać należy jednak, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270). Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty.
Podsumowując powyższe należy uznać, że organy orzekające w sprawie dokonały błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
Nadto, zgodnie z art. 79a k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. W niniejszej sprawie organy zaniechały poinformowania skarżącej, czy spełnia pozostałe warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (poza posiadaniem prawa do emerytury) oraz o przysługującej jej możliwości wyboru świadczenia. Organy nie poinformowały jej o możliwości zawieszenia emerytury i wstrzymania jej wypłaty oraz przedłożenia decyzji w tym zakresie, co umożliwiło wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości. Skutkowało to przedwczesną odmową przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
W tej sytuacji organ powinien poinformować skarżącą , czy spełnia pozostałe warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (poza posiadaniem prawa do emerytury) oraz o przysługujących jej uprawnieniach dotyczących pobieranej emerytury, a następnie dokonać ponownej oceny zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, przy uwzględnieniu wykładni prawa dokonanej przez Sąd w niniejszym wyroku. Organ winien ustalić, kiedy skarżąca zaprzestała wykonywania pracy zawodowej i przeszła na emeryturę oraz czy w trakcie pobierania emerytury podejmowała zatrudnienie. Organ winien również ustalić, czy zakres opieki sprawowanej nad mężem faktycznie uniemożliwia skarżącej podjęcia zatrudnienia. Należy bowiem zauważyć, że twierdzenia organu odwoławczego odnośnie zaprzestania przez skarżącą zatrudnienia z innych względów niż konieczność sprawowania opieki nad mężem nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy. Nie jest bowiem wykluczone, że skarżąca mogła zaprzestać wykonywania pracy zawodowej z powodu podjęcia się opieki nad niepełnosprawnym mężem i z tego względu przejść na emeryturę.
W tym stanie rzeczy na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI